Garagoittiko Orakulua

Kontua da, lo kantuak ba dakela alderdi illun bat. Gehixenetan kantu zurixak dittuk, lorak, elefantetxuak hegan, eta halakuak aittatzen dittuezenak. Baiña beste batzutan, errez ikusten da konposatzaille horren atzian guraso atormentatu bat dagoala, gabe toledoar luzietan zihar garuna laskitzeko denporia izan dabena. Halan, mezu larrosa baten azpixan beste gauza siniestruagua topau geinke. Adibidez: aingerutxua laugarrengotz esnatu dok gaba honetan. beste puzkar atrabesau batek eraginda. Histeria atakiak hiru ordu laren dirauenian, etxe illunan zihar atzera eta aurrera n-garren pasiuan gurasuak lo kantu batekin saiatzia pentsatzen jok. Halan, bere ezpaiñetatik aire ezti hau loratzen dok:

“Oi ene ume maitia

lo egizu lo, aingeruen artian

bixar egunsentixan esnatu eta

jolasten egongo gara kalian”

Lerro artian irakortzen dakixanak baiña, ba daki aire ezti horrekin botatzen diharduan mezu subliminala oso bestelakua dala. Lo-kantu doiñuakin hau kantatzen balego legez:

“Lehelengo oiñetatik heldu eta

burua horman kontra lehertuko deuat;

gero laban sartu eta

kiskaldu arte bertan euki;

gero atzeko patixora juango haiz leihotik

ondo zatittu eta gero;

orduan ixilduko haiz bai ederto

ume kabroi putia”.

¿Zeiñ ete dan honen interpretaziño psikologikua? Etxakixat ba. Baiña burura etortzen jataz irribarrez akabatzen zaittuen pallaso hiltzailliak, doiñu gozo eta edukauakin  popatik hartzera bilatzen zaittuan hipokritia... Azken fiñian, umiak txakurren morokuak dittuk: etxuek berbak ulertzen, doiñua bai ostera. Horretara, doiñuakin lasaittasuna transmititzen duanakin batera, gurasuak bengantza txiki hartzen jok, bere sein eskandaloso horrek sortzen detsan amorrua asaskatzeko modu bat billatuta. Zelan ulertu leikez bestela halako letrak:

Bolon bat eta bolon bi

bolon putzura erori;

erori bazen erori,

ezta geroztik ageri.

Dodo ti pitit' maman

Dodo ti pitit' maman

Si ou pas dodo crab'la va mangé

Si ou pas dodo crab'la va mangé

Y si el negro no se duerme

Viene el diablo blanco

Y zas le come la patita

Chacap, chacap, chacap,

Chacap, chacap, chacap,

Lay laray la la laray la

A letto a letto,

dice la farfalla,

chi non va a letto

vada alla paglia.

Aro gaitza dük kanpoan ta aita itxasoan.

Beha zak haize beltza mehatxükaz ari

Zer gaü aldi lüzea, zoinen etsigarri

Harritürik ikara niz lotü kürütxeari

Otoitzez jinkoari egin dezan argi.

Duérmete, niño mío,

que viene el coco,

y se lleva a los niños

que duermen poco.

Duérmete niño

duérmete ya

que vendrá el coco

y te comerá.

Mé cosìn no 'I vol che bala

perché è mort la so cavala

perché è mort el so bobò

per dispeto balerò.

Loa, loa txuntxurrun berde

loa, loa masusta.

Aita guriak diru asko du

ama bidean salduta.

Addormentati bimbina e fa' la nanna

fa' un sonnellino accontenta la tua mamma

accontenta la tua mamma e il papà ancora

fa' un sonnellino brava che è già l'ora

è l'ora di riposare e di dormire

fa' un sonnellino non farmelo più dire

è ora di dormire e riposare

fa' un sonnellino e non mi far penare.

 Que no venga la Mora,
la Mora con dientes verdes,
toda la noche ligero,
mi niño, duerme.
Que no venga la Mora,
la Mora con dientes verdes.
Toda la noche, mi niño,
ligero duerme,
ea, ea, ea.

Duerme ligero, duerme,
que si la Mora viene,
en el sueño escondido
no podrá verte.
Duerme ligero, mi niño,
que si la Mora viene
en el sueño escondido
no podrá verte,
ea, ea, ea.

La Mora grande,
la Mora con dientes verdes,
no llames a mi niño
ni lo despiertes.
La Mora grande,
la Mora con dientes verdes,
no, no llames a mi niño
ni lo despiertes,
ea, ea, ea.

A la ru ru, nene,

a la ru ru ya,

duérmete mi nene, duérmase ya.,.

Duérmase mi negro, cara de pambazo,

que si no se duerme

le doy un trancazo...

Kaixo lagunak:

Gure seme jaixobarrixa ezagutzia nahi daben guztiendako, atsolorra egingo dogu datorren zapatuan  ¿Zer ete da hau, akelarre moduko bat? Ez... eta bai. Nikolan amama Maixuxek hamen azaltzen dau zer dan:


"Beste oitura bat ere bazan: aurra izanda gero, andik ogei egunera edo, familiko eta auzoko etxekoandreak juntatzen ziran aurra jaio berria zan etxe edo baserrian. Aurra ikusiaz, zortzi edo amar emakume biltzen ziran jai arratsaldean. (...) Gure amari entzuten nionez, alakoxe egunetan disfrutatzen zuten etxekoandre gaxo aiek. Gañerakoan etzuten izaten radioa entzuten eta telebistari begira egoteko aukerarik. Egun aietako bat etortzeko zai egoten omen ziran. (...) Bakoitza bere zestotxoarekin joaten zan juergarako gogoarekin. Gauza ta edari goxoak artu ondoren, denak berriketako sasoi ederra ere bai. Erdi txoratuta azkenerako"
http://tinyurl.com/67qdjb

Ahal danik eta jente gehixena bildu nahi dogu, bisittak danak batera eginda ama-semiak ahal danik eta gitxien nekatzeko. Dana dala, Abuztuan 2xan ezin dabena be, etorri dedilla lasai beste egun baten.

Oierrek txokolate goxua ipiñiko dau, eta edarixa be egongo da: etxeko patxarana, Valènciako moskatela, eskillarapeko orujua, Slovakiako borovitxka, Lekittoko txakoliña, Ligiko zerbezia etabar. Nikola be gurekin egongo da (titixak lagatzen detsan neurrixan). Andrazko eta gizonezkuak, danok gonbidatuta zagozie. Gauza bi eskatzen detsueguz bakarrik: ez oparirik ekartzia (zuen presentzixia nahikua da) eta guri abisatzia (zebat litro txokolate prestau bihar dogun jakitzeko).

Hitzordua:
Abuztuan 2xan.
Arratsaldeko 16.30etan.
San Antolin kalia (Gernikako errepidian), 2-3º ezkerra, Lekeitio.
Tel. 944 650 733

Sujerentzixia: etorri goizez eguna pasatzera; juan Lekittoko errekan gora pasiuan (bidegorri bat egin dabe Munittibarreraiñok); jan eguneko menua nunbaitten (aukera asko dagoz). Gero, lasai ederrian, etorri oiñaz gurera (kotxez Uztaillian aparkatzia... mision imposible).

Carlo Pedersoli, Napolesen jaixotakua. Igarilari legez hainbeste errekord hausi eta hainbeste olinpiada morokuetan lehelengo postuetan ibillittakua. Abioi eta helikoptero pilotua, Mistral Air hegazkin konpañixian jabe izan zan. 1m 95 zm. Umien jantzixen negoziuan ibillittakua. Zuzenbidian doktoratua. Bere lehelengo aktore lana Quo Vadis pelikulan (1951), guardia pretoriano legez. Ordutik hona 40 pelikulatik gora. Bere gidoiak idazten zittuan askotan. 2005tik hona Berlusconin Forza Italia alderdiko kidia. Spencer Tracy aktoria miresten dau, baitta Budweiser zerbezia be.

Mario Girotti, Venecian jaixotakua. II Mundu Gerran Alemanian sartu eta ordutik hona Italia-Alemania artian ibilli izan da. 12 urtekin aktore lanetan hasittakua, 90 bat pelikula egin dittu onezkero. Lucchino Viscontin "Il gattopardo"n papel garrantzitsua izan zeban, adibidez. Azken urtietan Italian arrakasta haundiko "Don Matteo" TB serixian dabil.

GureGipuzkoa.net | Aita-semeak bide bazterrean © CC BY-SA: Elosegi Ansola, Polikarpo

Euskal globalizaziñua zer dan, juan dan aspaldixan “aita” eta “aitatxo” berbak nagusitzen jiharduek. Nere inguruan, betidanik “aitxa” eta “aitxatxo” izan dirazenak (“aitta” eta “aittatxo”, Eibartzaindiak gomendatutakuari jarraitzen badogu) pizkaka-pizkaka baztartuta geratzen jiharduek eta neri guztiz arrotza egitten jatak. Bardin Eibarren, nahiz Lekeittion; kuriosua dok zelan, ETB-ko euskera gatzipakuan eragiña ez dan ixa igartzen gehixenetan, baiña berba batzu bai aldatzen dirazela (zergaittik ete?). Arrakala Irratijan adibidez, ba da lau neska lekittarrak egindako saio bat, euren lekittartasuna gaiñera banderatzat darabixena (“Potxuak saltsan” da saiuan izena), eta sekziño bat jaukek: “Makarroietatik haratago”, nun kanpuan bizi diran estudiantiei aholku kulinarixuak emoten jakezen, ez beti espaghettixak jaten ibiltzeko. ¿¿¿”Haratago”??? Kasu honetan, neretako ez dok bape kosmopolitta berba hori transplantatzia. Oin dala ez asko Serafin Basaurik Eibartarrak zerrendan aittatzen zeban gai hau, komunikabidietan berba batzu erabiltzeko modengaittik. Neu naiz lehelena euskalkixen baloria aldarrikatzen, baiña euskalkixak eurak ikasten eta modu integralian bultzatzen jarriko najeukek indarra, eta ez lau berba exotiko transplantau erabiltzen. Etxakixat ba nik.

Kuriosua dok gaiñera, “aitatxo” trasplantau hau ez dala beti gertatzen. Ostera, errejistro diferentiak izaten dittuk pertsoniak: bere seme jaixobarrixandako “aita” izango dan arren, bere guraso zaharrari “aitta” deitzen jarraittu leike konturatu barik. Hamen gogoratzen nok Eibartarrak zerrendako beste gai rekurrente batekin, “el aitá”, periodikua eta errealakin Gipuzkoako hirutasun santua osatzen dabena.

Esan gura dotena, azken fiñian: Ane eta senidiak prijiduta jaukadazela, “aita” edo “aitatxo” batek eskapatzen detsan bakotxian –eta askotan pasatzen dok-, hatzaparra altxau eta “Parkatu, baiña...” hasten naizenian, gehixenetan egoerarik inconvenientienian (umia eskape librian negarrez, etabar). Jie jie jie.

Askotan entzutzen jittuadaz guraso barrixen partetik: “¡umien kaka da barren! ¡jateko morokua!”. Ba jaik heuk, txotxo: lehelengo pardelak aldatzen, aspaldixan sentidu izan ez doten igoña igarri neban. Umiak jaixo barrittan tripa barruan sortutako kakia botatzen juek, mekonixua: baltza, likiña, pegajosua... ¡higungarrixa! Errezagua egin izan jata pertsona nagusixei kakak garbitzia, nere seme txikixari baiño.

Porru landara baten moruan, ingurugiro normaletik etara nabe eta gurasuen artera aldatu.

Atzotik egitten nabillen pasiuetan, hasi nok gauza interesgarrixak ikasten. Ikasi juat, esate baterako, jentiari inpresiño haundixa egitten detsala umia zelan darabixaran ikustia. Usauta najagok biharretik seiñak manipulatzen, eta txirikillan modura erabiltzen juat Niko batera eta bestera, esku bakarrakin-eta, periodikua edo madari killo bat erabiltzen dan modura. Oso dibertigarrixa dok, jentiak uste dabelako seiñak kristalezkuak dirazela eta justu kontrakua dok.

Ikasi juat, umia erdittu eta gero oso ondo etortzen dala aittak umia hartu eta kalian pasiatzen hastia, amak etxian deskantsau deixan. Hónen pasiuen helburua biharra aurreratzia dok: 10 minutuko trayecto bat ordubete ingurukua bihurtzen dok, batekin geratu eta bestiakin geratu eta bati umia erakutsi eta bestiari bebai. Aittan biharra rompehielos batek egitten daben lakoxia dok: aurretik bidia zabaldu, oztopuak leundu, ama nekatuak urtetzen dabenerako lan sozial neketsua aurreratu.

Beti najeukan kuriosidadia, edade batetik pasau naizenez geroztik, ia ze kristongaittik egitten dok hainbeste berba umietaz.  Harrigarrixa begittantzen jatan hain gai plano eta aspergarrixan ugalketiaz, eta pizkaka pizkaka ba najoiak nere ondorixuak etaratzen. Ume bat izan doten ezkero, punto kritiko baten nagola suposatzen juat: ikuspegi externua gordetzen juat ondiok, baiña korriente nagusixan indarrak eruateko aukera haundixekin.

Edade horretatik aurrera (27-30 urte?) lagunak aldatu egitten dittuk, beste behiñ be bizitzan. Biharra dala-eta, jentiak bikotia topatzen dabela-eta... ordurarteko lagunekin gitxiago egon eta kuadrillak apurtu egitten dittuk. azken fiñian, kuadrilla gehixenetako kidien arteko lotura bakarra mozkorraldixak dittuk, eta pertsona bat bere kabuz pentsatzen hasten danetik aurrera, hori oso lotura ahula gertatzen dok. Beste afinidade batzu topatzen dittuk, normalena afiziñuen arabera.

Hala eta guzti be, antxiñako “lagunekin” loturia ahuldu arren, ez dok guztiz eteten. Eta askotan suertatzen gaittuk kalian, “¿Ta?” galdera bildurgarrixari zeozer erantzun biharrian. “Hamen...” erantzun iheslarixari jarraipena emoteko derrigorra sentitzen juek batzuk (ez nik) eta... zer gai hoberik, umiena baiño. Konpromezurik bakua. Universalmente ezaguna. Gizaldi eta gizaldixetan bardiña...

Kaso batzu patetikuak dittuk. Ba jaukat lagun bat, bere umia parapeto legez erabiltzen dabena. Ventrilocuua bere kopiñakin lez, umian bittartez egitten detsu berba “Tira XXX, kontaixozu aittatxon lagunari zertan ibilli garan” eta era berian bajirudik neuk esandako guztia Rockefeller indiferente horren belarrixetatik pasau bihar duala guraso horren garunetara allegau aurretik, terato-sinapsis xelebre bat osatuta. Jakiña, elementu honekin eziñezkua izaten dok monotemiaz aparteko ezertaz berba egittia.

Nik dana dala ulertzen juat halako gurasuen egoeria. Ulertu biharko najeukek behintzat, eze, ni be hortan jausteko zorixan egon najeikek. Halan be, gurasotasunan lurrunak ez nok ondiok itsutu eta nere balizko argittasun unekada postrero hónetan deklaraziño orakular bat nahi juat egiñ: ulergarrixa dok norbere umia izatia munduko gauzarik garrantzitsuena guraso batendako. Ez dok ulergarrixa, baiña, uste izatia norbere umia munduko gauzarik garrantzitsuena dala beste pertsonendako be.

Mikel L-k euren ámamari emondako agurrian

ikusi dot, pozik, gauza baten bat gatozela.

Azken urtietan nahikua arruntak dittuk herri diferentietako bikotiak, eta beraz umien amama-aittitten jatorri desbardiñak. Honen ondorixo naturala euskalkixen nahaste eta bardintzia dok, eta hori ezin dok galazo, orraittiok. Baiña... beste gauza bat dok laguntzia. Edo, hobeto esanda, umiari gauzak “erreztia”, euskalki desbardiñak erabiltziak bere garun txikixan esguince bat egingo detsan bildurrez. Horregaittik, nere inguruan asko entzun izan jittuadaz halako gauzak: ume batek “amatxi bakarra dakala”, bestia ez dalako amatxi, “amona” baiño... Hónek entzunda halako eziñegon difuso bat izan juat beti, zeozerk enkajatzen ez daben sentsaziñua, baiña ointsu arte forma konkreturik izan ez dabena. Oiñ barriz, Oiartzun, Lekeittio eta Eibarko naparrera eta bizkaierak interaktuatzen hasiko dirazen honetan, zirt edo zart egin biharra izan juat, eta nik be Mikel L-n aukeria egitten aldekua nok.

“Amama” edo “aittitta” berba generikuak dittuk, eta txarto eresten jetsat izen propixo bihurtziari. Gurasuen gurasuak izenak jaukezek, eta errespetuzko kontua dok eurak mantentzia. Horregaittik gure etxekuak amama Isabel, aittitta Manuel, amama Ines eta aittitta Demetrio izan dittuk; eta bisabuelak bizi izan ziraneko urtietan be, amama Valentina, amama Serapia, amama Maria eta amama Maria Antonia. Bere izen propixuakin. Kasu honetan be, Nikola txikixanak amama Maixux, amama Adela eta aittitta Joxelux izango dittuk (nere ahotan) eta amona Maixux, amona Adela eta attona Joxelux (Anen ahotan). Eta gero, umiak berak erabagi deixalan zelan esan.

Garrantzitsua eresten detsat ume bati eredu senduak emotia, gero bere eredu propixuak garatzeko erreferentziatzakuak. Bizitzian arlo guztietan, eta jakiña, baitta hizkuntzan be. Beti begittandu jataz penagarrixak komunikabidietan batuaz egin nahi-ta-eziñ dabizenak. Bardiñ euskalkixan seguridadez berba egitteko kapazak izanda, lotsatu egitten dirazenak. Batetik honek pobretu egitten jok entzulian belarrixa, eta bestetik autoestimurako kaltegarrixa eresten jetsat. Etxuat nahi gure umia halan heztia.

Eguneraketia 7 urtera (2015-IV-27): Nikok 7 urte dittu eta lekittarrez egitten dau, batez be; Tomaxek 4 bete barri, gehixena oiartzuarrez baiña nahastatzen hasitta (hartu lugu; emoten lu...). Amama/aittitta arluan, mainstreamari jarraitzen: hanguak amona eta attona, eta hamenguak amama eta aittitta, izen propixo barik.