Garagoittiko Orakulua

LÁMAIKO ÓPERIA

Zéiñek ez dau ezagútzen “Mack Labañían” kantúa? Mack the Knife, Makinavaja… Louis Armstrong edo Tijuana in Blue morokó musikárixen ahótan egón da XX mendé osúan zíhar, jázzpanen klariñétiétan nahiz púnkixen gittárra eléktrikúetán. Jenté askók ez dáki baiñá, kantú hau “Die Dreigroschen” edo “Lámaiko Operia”n parté dalá. Bertolt Brecht-ek idatzí eta Kurt Weillek musikátutakó opera honén protagónistía da Mack Labañia, 1920 hamarkádako London glamourdún eta konfliktíbokó kalíetan bizí edo biziráuten dabena, eskekó, puta, gaizkílle eta polizíako ustélen artián. 1918tik 1928ra Inglaterrak bizí izándako krísis girúan laníkeza, inflazíñua, eszeptízismúa eta garraztásun romántikua usáintzen zan Sohoko kalé zikíñetan eta bertakó pertsonájiá dogú Mack Labañia.

"Lámaiko ópera" hau 1928 urtian antzéztu zan estreiñákoz Berlingó "Schiffbauerdamm" antzókixan, eta Bertolt Brecht eta Kurt Weilllen léhenengo alkarlan garrantzítsua izán zan beráu.

"Lámaiko óperiak" arrakasta itzala izan zeban léhenengo moméntutik. Bost urtián, 10.000 bidár baino géhixago antzéztu zeben Europan eta 18 hizkuntza desbárdiñetara itzuli zebén. Sei urte gerúago Broadwayko antzókixetan éstreiñau zán, EEBBetan; bertakó públikuak ez zeban háin sutsú erantzún baiñá (Iparrámerikáko módako antzézpenekin alderátuta guztiz desbardíña zan eta).

Zinémarako bertsíñuak be laster etorri zirán; frantzíarra eta alemániarra batéra fílmau zirán, sóiñudun zinéman hasíera haretán ez zalako askó erabiltzen doblájiá. Albert Prejean eta Margo Lionek frantseséz beré papelak antzeztú eta geró, dekorau bardíñetan jarduten zebén Rudolf Forster eta Lotte Lenyak alemánez.

BERTOLT BRECHT

1928garrengó urtián Bertolt Brecht, olerkari ezagúna zan Alemániako gábetako giro inteléktual eta artístikuétan, baiña orduráko eginda zeukázen hainbeste antzezpén: "Baal" (1918), "Tambor hotsak gabián" (1922), "Hiríxen oihanían" (1923)... Beste autórien antzérkixen zuzendari be ibilíttakua zan, bere herrí Augsburg-eko egúnkari komunísta batén idazten zebán, 1918 eta 19ko mugiméndu iraultzáillietan parte hartuta zéguan, ipóiñak, olérkixak eta saiákerak argittáratu zittúan Munich eta Berlingó aldízkari askotán...

Bere krítikuen esánetan, Bertolt Brecht-en literatur bidiá anarkísmotik hasi zán, idazki lírikuekin. Satírikia asko erabilli zebán, paródixa gogórrak, errekurtso filosófikuak eta erromántizismó nihilístian bidetik barruratu zan, gizákixan haundináhixa eta Naturálezián errukígabetásunan áurkako búrrukak erakútsitta. Ikúspegi hau kóntuan hártuta, ohártuko gara "Lámaiko ópera" hau éz dalá helburú komertzíal hútsekin egíndako denporápasa zínikua.

KURT WEILL

Kurt Weill musikua ikúspegi elitista batetik egindako músikia egitten hasi zán, ikasketa asko egin eta geró. Baina beste musika era batera egin zeban ebolúziñuá, errézagua, ulergárrixagua, herríkoixagua. Hau Brecht-en helbúruekin bat zetorren. Kurt Weill-ek "Lámaiko óperan" Alemaniako taberná giruan entzuten zan musika klasia ekarri zebán ópera eskenátokixétara. Nahikuá gauzá iraultzáillia sasoi horretárako. Éra berían musika "serixuaguan" paródixak egin zíttuan obra honetán.

"Lámaiko ópera"ko kantú asko hartú eta ikási zittúan jentiák, baitta eráldatu, egokíttu eta... askotán hondatu. Jazz musikuak adibidez, "Mack-en baladía" hartu eta eráldatu egin zében; Louis Armstrong eta Ella Fitzgerald-en abótsetan "Mack-labáña" bihurtu zan. Hónek kantúok bere konposítore haundi famauan eskúetatik iges eta edozeiñek hartu zittuan públikuari átzera emóteko. Kantu trístiak bákarrik erréspetau zirán.

Azkeník, ibilbíde tamalgarrixa izan zeban ópera klásikuen krítika sakon eta iróniko honék: Brecht eta bere lagunak gorrotó zeben antzerkí molde zahárretan éuretan, hárrapauta geratu zan, eta espektákulu konbentziónala bihurtu zebén.

I   EKITTÁLDIXA

1 – OBERTÚRIA

(Kalé kantaríxa)

Eskékuendako ópera bat entzún bihar dozue;

luxu haundiz sortútako óperia,

póbrien pentsaméntuetan egoten dan luxu klase horretákua,

baina hala eta guztí be, merké merkía.

Eskékuak be ordáintzeko modukó sárrera txartélekin:

horregáittik da Lámaiko Óperia.

Léhenengo, éntzuizue Mackie Messer lapurrán gáiñiangó baladía - “Mack-labáña” esaten detsén lapurrána-.

2 - MACK-LABÁÑAN BALADÍA

(Narratzáillia)

Lámaiko Óperian obertúria Mackie Messerren baladía da. Gerora ópera osokó kantúrik ezagúnena bihúrtu zana, paradóxikokí, ez zéguan hasíeran Lámaiko Óperan, eta Harald Paulsen aktorían eta Bertolt Brecht idazlían árteko demánda batétik sortu zán. Mack-labañána egítten zeban aktoríak sárrera ikusgárri bat nahi zeban, Brechten iritzíxan kontra. Gogoz kóntra idatzi zebán azkenían, estreiñáldixan áurreko egúnetan, Weillek musikia jartzen zetsán bittártian. Hála eta guztíz be, ez zéban Macken izákera bortitza leundú nahi izan, eta baladá honetán bere aldérik illúnena erakutsi zebán: Londongo gaizkíllien heroia ez zan bihotz onekó lapurrá, edo anarkísta eskuzábala (ikusle burgésak gustuko zében modurá).

Sohoko azokía: lapurrak lapúrtzen, pútak bezeró billa, eta kalé kantarixak aurkezten deskú Lámaiko Óperian pertsonáia nagusixá:

(Kalé kantaríxa)

Tiburóiak hagíñak daukaz;

eta arpegíxan daróiazen moduán

hála dauka Mackie Messerrek labáñia

poltsíkuan ézkutauta.

Tiburóian óixak gorríxak dirá

odolá isurtzen dabén bakotxían;

Mack-labáñan eskunárruak, osterá,

krímenen óstian beti garbí.

Dómeka oskarbí batián

gorpu bat hondarrían;

gizon bat doia urriñían

(Mack-labáña esaten detsé).

Schmul Meier desagértu da

baitta beste aberáts bátzuk bé;

Mack-labáñak beré soldatia dauká

baiña iñork frógarik ez.

Eta Jenny Towler tópau dábe

paparrían lábañia sartúta;

mólletan Mackie pasíuan dabil

baina berák ez dáki ezér.

Eta Sohon sute haundí baték

zazpi umé eta gizon bat erre dittu.

Kalián jente píllo bat bégira;

tártian Mackie, ezér éz dakixána.

Eta háin ezaguna dan

alargún gazte liraiñá

ésnatu eta bortxatu dabé

Mack, zéin zan salnéurrixa?

ésnatu eta bortxatu dabé

Mack, salnéurrixa zéin?

"Lamaiko operia" Mack Labañia / Mack the Knife famatuan historixia da, Bertolt Brechtek idatzitta, Kurt Weillen musikiakin  (Die Dreigroschen Oper). Opera honen lehelengo kantuaren hainbeste bertsiño egin izan dira XX mendian zihar. Jázzpanen klariñetietan naiz rockzalien gittarra elektrikuetan entzun izan doguz bertso famatuak:

"Tiburóiak hagíñak daukaz;
eta arpegíxan daróiazen moduán
hála dauka Mackie Messerrek labáñia
poltsíkuan ézkutauta.

Tiburóian óixak gorríxak dirá
odolá isurtzen dabén bakotxían;
Mack-labáñan eskunárruak, osterá,
krímenen óstian beti garbí..."

1920 hamarkadako London glamourdun eta konfliktíbokó kalietan bizí edo biziráuten dau Mack Labañak, eskekó, puta, gaizkílle eta polizíako ustélen artián. 1918tik 1928ra Inglaterrak bizí izándako krísis girúan laníkeza, inflazíñua, eszeptízismúa eta garraztásun romántikua usáintzen zan Sohoko kalé zikíñetan.

2006xan, Brechten lana euskerara itzuli genduan (Eibarko euskalkira zihetzago esanda), eta Matrallako eta Arrakala irratiko lagunekin bere 26 ekittaldixak 8 partetan grabau genduzen, irratixan atalka emititzeko moduan. Atal bakotxak 20 minutu baiño pizkat gitxiago dakaz. Ekittaldi bakotxak hizlauzko azalpen bat daka hasieran, gero pertsonaien elkarrizketak euskeraz, eta azkenian operako kantu orijinala alemanez -1958xan Berlinen Wilhelm Brückner-Rüggeberg-ek zuzendutako grabaziñua erabilli dogu-. Bestalde, hainbeste artistak "Mack Labañan Baladian" gaiñian egindako bertsiñuak erabilli doguz loturak egitteko (Louis Armstrong, Tijuana in Blue, Ruben Blades, Oskorri, Liberace, Joe Pass,...). Lehelengo atalan hasieran, prologo luzetxuagua dago "Lamaiko Operian" gorabeherak eta detalle historikuak azaltzen.

Hitzak: Bertolt Brecht
Musikia: Kurt Weill
Itzulpena: Oier Gorosabel, Serafin Basauri
Antzezliak:
Mack Labañia – Aitor Eguren
Peachum Jauna – Ander Arroitajauregi
Peachum Andria – Leire Narbaiza
Kale kantarixa eta Zaldun mezularixa – Dani Astarloa
Jenny – Ane Olabarria
Polly Peachum eta Lucy – Maite Arroitajauregi
Tiger Brown eta Narratzaillia – Oier Gorosabel

Azaruan 21-ian, 19.00etan, "7 argazkilari Euskal Herrian" erakusketia inaugurauko da Baionako Euskal Museoan. Gure lagun Polo Garat-en lanak bertan ikusgai egongo dira Pierre Capperon, Anne Garde, Gabrielle Duplantier, Laetitia Fourgeaud, Bernard Plossu eta Claude Nori-ñenekin batera.

Ni "Eibartarrak" zerrendako afarixan egongo naizenez, ezingo naiz bertaratu baiña badaezpada argitaratzen dot hamen, bateronbatek juan nahi daben edo. Barixakua, Baionan, traguak, ijiji, pintxuak, ajaja... pentsau leike girua egon egongo dala bertan, gehixago kontuan hartzen badogu "indio" batzu be egongo dirala Barkoxetik etorritta. Barixakuan juan ezin danak be, erakusketia Urtarrillan 31-rarte zabalik izango dau.

Argazkiak.org | Ileapaintzailliakin © cc-by-sa: txikillana

Umiak, jaixotzian, ez dabe benetako ulerik izaten. Horren ordez, "lanugo" izeneko pelusilla bat baiño ez dake. Askotan, igurtzimentu eta presiño gunietan galdu egitten jake, eta -gure seiñari modura- itxura nahikua zatarra geratzen jake, sarnoso tipokua edo. Hori dala eta, gure lagun Agurtzanen esku expertuekin ule barik laga genduan umia. Oso barregarrixa geratu zan, hasieran honen itxuria hartuko netsala uste neban:

Baiña ez. Nahikua ondo geratu zan, oso sinpatikua.

Argazkiak.org | Nosferatín © cc-by-sa: txikillana

Amama zaharran mantoi baltz bat dakagu etxian, eta umiari asko gustatzen jako, lanazkua dalako edo ez dakitt. Zineko pertsonai baten itxuria hartzen netsan, ze pertsonaje...? Ah bai! Seguraski ha be hala izango zan, umetan.

Argazkiak.org | Tres en uno © cc-by-sa: txikillana

Hasteko, mila-mila esker bazkaira etorri zaztelako. Guentzako oso garrantzitsua da Nikoren senide guziyak elkar ezautu eta momentu eder hau elkarrekin konpartitzia. Den-denai eskertu nahi zattuzteu haurdunaldian, eta Niko jaio eta gero ere, eskaini diguzuen laguntza guziya: materiala zein inmateriala.

Hau esan eta gero, ohar “material” bat egin gura detsuegu danok batera harrapatzen zaittuegula aprobetxauta. Uste dogu danok konforme egongo zariela, azken urtietan opari saturaziño bat gertatu dala umiekin. Gabon eta urtebetetzietan, opari uholde bat jasotzen dau ume bakotxak eta arazuak begibistakuak diraz:

• Umiak ez detsa balorerik emoten oparixari: jostailluak errezegi baztartzen diraz.
• Askotan oparixak gogo barik egitten diraz: gehixenetan azken momentuan erosten da zeozer, konpromisua betetzeko, ezelako sentimentu barik.
• Diruz eskas dabillenak txarto pasatzen dau, ganorazko oparixa egin nahi, eta ezinda.

Horregatik, erabaki hau hartu genun aspaldi eta hauxe da momentua zuei esatekua:

Eguberri eta urtebetetzietan, haurrari erregalurik ez ittia eskatzen dizuegu. Nikok opari bakarra jasotzia nahi dugu, eta hura, guk, gurasuak egindakua izatia.

Miño, zuetako asko desitzen eongo zazte haurrari zuen maitasuna erakusteko, jakiña. Ba hori oso erraxa da: bisitan etorri,  edo gu zuengana joan, Niko pasiatzera atera, berarekin jostatu, gauzak erakutsi, elkarrekin bazkaldu, familiko kontuak kontatu... hoixek  izango dia Nikontzako erregalu onenak.

Ba dakigu, halan be, zuetako batzu ezingo dozuela urtetako ohitturia hain errez aldatu. Lasai, ez dago arazorik: jakizue Gabonetan eta urtebetetzetan jasotzen doguzen oparixak Caritas-era eruango doguzela. Modu horretan, guk gure helburua lortuko dogu eta ume behartsuren bat zoriontsu izango da une batez, zuei esker.

Egun on bat pasau daigula danok.

Amoroto, 2008ko abuztuaren 3a

Pasa dan astian euskerazko izperringi baten, ezkerreko pajina interior baten azpi-eskumaldian (gitxien irakortzen dan lekuan, hala egixa) agertutako mikrooharra:

"Atzoko XXX-an, perretxikoen erakusketaren artikuluan, Amanita phalloides ondo eginda jangarria dela agertzen da, baina pozoitsua da. Amanita phalloides-en ordez Galdakao lanperna agerrtu behar zen. Bestalde, hilgarriena Amanita muscaria dela azaltzen da, baina Amanita phalloides da."

Orraittiokan: ¿halako hankasartua, eta honako rektifikaziñua...? Ez dot esango ze izperringi dan, baiña halako gauzak ez dabe euskalgintzia prestijiatzen, ez horixe.

Asteburu honetan, Euskal Herriko XXVII Espeleologia Jardunaldixetan egingo doguzen ibilbidietako bat prestatzen ibilli gara: Ezuneta-Urgitxi.

Mapa gaiñian Gizaburuagako basarri bi hauen artian kilometro pare bat baiño ez badagoz be, lurpetik dagon galerixa laberintotik lau-bost ordu trepidante pasatzeko aukeria dago. Only for the brave. Atzoko kronikak blogian dakazuez, argazkixekin lagunduta.

Datorren astian, argazki lanak egittera juango gara nunbaittera (Lamiñen sistemara? Urgitxira bertara?), taldian erosittako kamara barrixa testatzeko. Interesa dakanandako, aukera ona izango da ADES espeleologia taldiakin lehelengo kontaktua egitteko.

********************
ades@euskalnet.net
94 - 625 23 52

Argazkiak.org | Armagizonak alardera © cc-by-sa: txikillana

Madrillen suertau nintzan egun horretan. Lehelengo, Eguzkiko Portalian zaldun konpañixia topau genduan alarderako bidian. Buruan hojalatazko oriñala eta lanbasa gorrixa...

Argazkiak.org | FN-ko kartela © cc-by-sa: txikillana

Gero, Ameriketako Etorbide aldian kartel hau topau neban. Abertzaletasunez gaiñezkako eguna...

Leire Narbaizan mezu zirraragarrixa goguan.

 ***

 ¿Zertara etorri dok XXX-ko neska horren proposamena? Etxera “egotera” juateko, lotara ez baiña bazkaldu eta interneten ibiltzera... Neska horrek aspertu egitten nabela alde batera lagata, egixa esan proposamena nahikua naturala dok. Bostak arte geldi egongo naizela jakin, klasekuen artian “laguna” (egunero bazkaltzen juagu alkarrekin), biharbada nere hiperestesia erotikua izan leikek. Izan leikek bai. Normalena izango litzakek gaiñera.

Halan be, etxuat erreparo haundirik izan: ezetz, “otso bakartixa” naizela (gustau jatak irudixa) eta bakarrik ondo ibiltzen naizela. Bere bakardadia aittatu jok: asko izango zuan kontatzeko... Baiña nik atiak itxitta najeukazen, mundua gogorra dok, batez be haixe hotza gure artian pasatzen danian.