Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Tresna pertsonalak

Eibarko peoria, San Blasa baino hobia
Hemen zaude: Hasiera / Blogak / Amatiño / Detxepare, Leizarraga eta Axularren hutsunea

Detxepare, Leizarraga eta Axularren hutsunea

Amatiño 2009/08/29 19:44
Etorkizuna eta prospektiba tarteko, gaur egungo gizarte zientzietan --inguruko hizkuntza nagusietan bederen-- behin eta berriz errepikatzen den ideia “certeza/certidumbre/certitude/certainty” delako hitz-andanari datxekona da. Euskaraz, “ziurtasuna/segurtasuna” bikoteaz aipatu ohi duguna, alegia. Baina, ideia berbera ote? Ez al da motz samar geratzen?

Adjetibotan, gaztelaniaz oso arrunta da cierto hitza; ez horren ohikoa frantsesez, certain, eta ezer gutxi erabilia, berriz, ingelesez. Gaztelaniaz horren arrunta den cierto adjetiboaren parekoak sûr/sure/ziur zein vrai/true/egia  sailak dira erabilienak, nahiz eta, iparraldeko euskaraz behintzat, gertu hitza izan baden.

Adberbiotan ere, ciertamente/certainement//certainty sailak ez du, hegoaldeko euskaraz behintzat, parekorik baina bai, ordea iparraldekoan: gertuz eta gertuki.

Luis Mitxelenak dioen bezala (Fonética Histórica Vasca. Donostia, 1961), “Aparte de la forma adverbial gert(h)uz ‘ciertamente’ en Dechepare, gerthu significa exactamente ‘cierto, seguro’ en Leiçarraga: gauza segurua eta guerthua ‘es cosa cierta y segura”.

Izan ere, gerthuz (guerthus) Patxi Altunak bildu zuen Etxepareren Hiztegian (Bilbao, 1979) eta baita Aita Villasantek ere, Axularrenean (Oñati, 1973): Segurki eta gerthuki .

Geroztik gertu, gertuz eta gertuki moldeak  Azkue (Bilbao, 1905), Lhande (Paris, 1926), Mujika (Bilbao, 1965), Elhuyar (Usurbil, 1993) eta Labayruren (Bilbao, 2003) hiztegietan agertzen dira segurtasun-zentzu honetan eta, oro har, beste zenbait eskola-hiztegitan eta sinonimo-liburutan ere. Kontua da, ordea, nik ez dudala --ziurraren pareko-- sekula berbetan entzun eta, dakidanez, ezta irakurri ere.

Koldo Mitxelenak (Donostia, 1961) dioenez jatorria latinezko certus omen da. Joan Corominasek (Madrid, 1980), berriz, certum dio. Edozein modutan latinetik zuzen-zuzenean eta, nonbait, iparraldean arrakasta gehiago izan du hegoaldean baino, Detxepare, Leizarraga eta Axularren eskutik.

Gaur egun euskaldunik gehienen artean gertu hitzak prest eta hurbil esan nahi du eta gertatu aditzak, berriz, jazo, Azkue-Corominas bikoteak gaztelania zaharrean sumatzen  duten acertarse ideiaren ildotik.

Dena den, hasierara itzuliz, prospektibak erabili izaten duen certidumbre/certitude/certainty sortak gertuera edo gertutasuna beharko luke euskaraz. Baina, “beharko lukeenaz” ezer gutxi egingo dugu. Honez gero ez gara gure klasiko zaharrei hutsunerik leporatzen hasiko. Dagoentxoaz konpondu behar.

 Gertakizunen gertuera eta gertaera

Iruzkina gehitu

Erantzuna formulario hau betez utzi dezakezu. Formatua testu arruntarena da. Web eta e-posta helbideak automatikoki klikagarri agertuko dira.

Galdera: Zenbat dira hogei ken bi? (idatzi zenbakiz)
Erantzuna:
Aurkezpena

Amatiño

Luis Aranberri Mendizabal