Edorta Jimenezek Robert Capa biografia idatzi du, prentsako argazkilaritza modernoaren aitatzat jotzen denaren bizitza kontatuz; hark Euskal Herriaren alde egindakoarekiko esker onez idatzi duela dio egileak, eta Caparen bizizaletasuna egin zaiola bereziki erakargarri. Paris eta Renon material bila ibili eta gero, auzolanaren emaitzatzat jotzen du bere obra. Hona, Jimenezen hitzak.

Kontaiguzu: noiz izan zenuen lehenengoz Robert Caparen berri, eta nola piztu zitzaizun harenganako jakin-mina?

Robert Caparen berri, horrela esateko, aspaldi-aspalditik neukan, hura ‘bigarrenez’ deskubritu nuenean. Hain zuzen ere, Ernest Hemingwayren bizitzarekin zerikusia jakin nuenean. Orduan jakin nuen Capa Euskal Herrian egona zela, eta hortxe geratu zitzaidan izena, noizbait begiratu beharrekoen artean. Gero, berriz, Bermeoko Estepan San Pedro adiskidea zirikatzen hasi zitzaidan, Capa Sollubeko batailan egon ote zen, eta noiz. Eta horrez gero buru-belarri sartu ginen biok Caparen bila, nolabait esan.

Euskal Herrian egindako ibilerei dagokienez, liburu honetan dibulgazio-lanetik harago joan eta benetako ikerketa egin duzu, ezkutuan zeuden datuak agerira ekarriz...

Ikerketa egin dut, bai, Parisen dauden haren artxiboetan ere begiratu izan dudalako. Iazko udaberrian izan nintzen Parisen, Caparen heriotzaren 50. urteurrenaren aitzakiaz Zazpika igandekaritik hari buruzko erreportajea idazteko eskatu zidatenean. Hunkigarria izan zen ikustea Bizkaian egindako 700dik gora argazki badirela Parisen, lo, hemengo erakunderen batek noiz kopiak eskuratuko zain. Era berean, hemen ezezaguna, erabat ezezaguna izan den Death in the Making liburuaren fotokopia eskuratu nuen, Renoko Center for Basque Studies delakoan ari den Pedro Oiarzabal lagunari esker. Liburua, 1938koa, balio sinboliko handikoa da. Niretzat behintzat. Irakurleari datu berriok emateko aukera izan dudalako idatzi dut liburua. Caparen biografia luze biak bilduz eta laburtuz egin nezakeen arren, datu berri horiek gabe ez nukeen sekula idatziko. Euskal irakurleei bestek ez duten zerbait ematen diedala jakiteak poztu egiten nau.

Bizizaletasunaren laudorioa

Argazkietako abilezia alde batera utzita, zer egin zaizu erakargarriena Caparengan?

Haren bizizaletasuna, nola jakin zuen bizitzari aurre egiten, zein maiteak zituen lagunak, zein maite emakumeak, zelan zekien jaten eta edaten, eta gero halako batean jan gabe eta edan gabe geratu ahal zela. Ezker ‘animiko’ edo sen hutsezko ezkerraren borroketan gaztetarik izan zela ere erakargarri egin zitzaidan, eta ez ziola arriskuari ihes egin. Eta zer esanik ez, zazpi-zortzi hizkuntzatan gaizki moldatzen zela jakiteak. Ze enbidia!

Aldi berean, pertsona baten bizialdia kontatuz XX. mendearen giltzarri guztiak jaso dituzu liburu honetan.

Lehen esan ez badut ere, horixe zen alderdi erakargarrienetakoa Caparen kasuan; hogeigarren mendeko giltzarriak bere bizitzan daude, bai. Judua sortzez, Lehen Mundu Gerraren giroan jaioa, nazismoa eta sozialismoaren goraldian hezia eta hazia, Espainiako Guda Zibilean argazkilari ospetsu bihurtua, Bigarren Mundu Gerran konsakratua, Makartismoaren marea beltzean harrapatua, Indotxinako gerran hila, zer ez zuen Capak ezagutu? Zer ez zuen erretratatu? Eta, gainera, Magnum ospetsuaren sortzaileetakoa! Caparen kronika mendearen hiru herenen kronika da.

Euskaldunen esker ona

Zerk ekartzen du pertsona baten hautaketa biografia idazteko orduan: harekiko identifikazioak? Hark bizi izan zituen arazoekiko jakin-minak? Giroekiko lilurak?

Kasu honetan, George Steer-en kasuan bezala, biografiatuarenganako esker onak eta neure sorterriari diodan maitasunak. Kausa biak uztartuz idatzi dut. Steerren kasuan, Londresen nengoen haren biografia ingelesez eskuratu nuenean. Autobusean igonda, irakurtzeari ekin nion. 'Telegram from Gernika’ testua irakurtzean negarra begietara etorri zitzaidan. Orduan erabaki nuen gizon haren alde zerbait egin behar nuela, berak gure alde egin zuenaren truke. Antzeko zerbait gertatu zitzaidan Caparekin. Capa Bilbon! Zerbait egin behar zen horrekin, hemen ez dugu-eta behar bezala tratatu. Kasu bietan, esan behar da, biografiatuek nire gogoko diren ezaugarriak dituzte; bizizaletasuna eta sufrimendua, batez ere. Eta giroa aipatzen bada, ba bai, sakonean hemengo azken gudan izateak, horrek ere garrantzia duela uste dut. Oraindik gure hogeigarren mendearen gakoa den gerra hori argitu guran gabiltza, edo ni neu behintzat horretan nabil.

Eta zer izan da zailena biografia hau idaztean? Edo zer atseginena?

Zailena, orain arte idatzi diren biografia nagusi bietan datorrena ganoraz laburtzea izan da. Esan nahi dut, laburtu baino gehiago egin behar zela, alegia, berridatzi, kontaerari erritmoa emateko. Bizitasuna bilatu dut, eta hala ere biografia osoa idaztea izan dut helburu. Funtsezko dena sartzea, baita haren bizizaletasuna ere. Pozik nago, Caparen azken erakusketa baten kariaz egunkariek, agentziako berria kopiatuz, “Caparen alde mundanoa erakusten duen erakusketa” edo horrelako zerbait irakurri nuenean. “Ene, berria da hori, ala?”, esan nuen nire artean, alderdi hori liburu honetan badagoelako. Gero, ordu eta erdiko dokumentala ere ikusi nuen eta, horra! Biografia honetan ez dagoen daturik ez dago dokumentalean. Beraz, pozik lotu nintzen. Eta atsegina ezer izan bada, egunetan eta egunetan Robert Caparen irribarrea nire mahaira agertzea izan da. Caparen irribarrea konplizea izan da. Irribarre eterno horren bidez Robert Capak laguntzat nauela diost. Pena, harekin inoiz trago bat jo ez izana, zigarro bat erre ez izana. Bestela, Capak bazekien inork ezin izango duela inoiz bere biografia idatzi. Beti ibiliko gara irribarre horren sekretura iritsi nahi eta ezinik.

Ezkerreko tradizioan sakontzen

Lehen ere Steer-en biografia idatzi zenuen, kanpoko kazetariek 36ko gerran Euskal Herrian egin zuten lana azpimarratuz. Ildo horretan sakontzeko asmoa duzu, ala agortutzat jotzen duzu?

Ildo honetan sakontzeko asmoa badut, egia. Adibidez, apirilaren 6an, Gernika bonbardatu zuteneko egunaren urteurrenean, han egin nuen hitzaldian Robert Caparekin batera David Seymour ‘Chim’ aipatu nuen. Hor dugu argazkilari hori, bere txandaren zain. Une honetan gerra ondoko batzuek ere erakartzen naute, batez ere Galindezek. Baina erakargarri egiten zait Tomas Meabe ere, esaterako. Orain arte ez diegu, euskaraz behintzat, ezkerreko tradizio historikoan sartzen ahal diren pertsonaiei begiratu, nire liburuaren bilduma berean dagoen Pasionariaren kasuan edo Likinianoren kasuan izan ezik. Lezo Urreiztieta ere egunen batean berriro hartu beharko da, Martin Ugaldek utzi ziguna osatzeko, ahal dela hobetuz. Neuk egin ala beste batek egin, egitea litzateke kontua. Zein gustura irakurriko nituzkeen Lezoren ibilera nobelatuak! Gero, nire ‘Kilkerren hotsak’ nobelan diren batzuekin ere zerbait egin daitekeelakoan nago. Baina denbora, oi denbora! Nondik atera denbora?

Pozik sumatzen zaitugu lan honekin...

Bai. Nire burua auzolanaren tradizioan ikusten dut. Liburu hau tradizio horren barruan sortu da. Estepan San Pedro aipatu dut lehen, baina Juantxo Egañaren laguntza ez aipatzea ez litzateke zuzena izango. Zer esan Iñaki Goiganak den-denean eskaini didan laguntzaz eta beti luzatu izan didan eskuaz? Liburu hau ez da nirea bakarrik, zinez. Horiena ere bada. Unean uneko tirabirak saihestuz, elkarrekin lan egiteko bideak zabaldu behar ditugu, herriaren alde beti ere. Hau kontzientzia osoz diot, nahiz eta jakin ‘herria’ hitzak batzuei profetaren mamua ekarri behar diela gogora. Erronka apasionanteak ditugu historia, literatura eta artea maite ditugunok. Bertold Brecht-en bertso kantatu hura -bakarka ezin da / fusilak ala kateak?- egokituz, esan “Argazkiak ala Kateak!”, eta hortxe duzu Robert Caparen zereginaren gakoa.

Prentsan irakurri dut Tolosako Gure Txokoa elkarteak 75 urte bete dituela. Ez dut uste soziedade horretan inoiz afaldu dudanik, ez bertako kideekin Inauterietan mozorrtu. Zer inporta ote zait, beraz, platinozko eta eztainuzko ezteiak ospatzen dituzten?

Nire biografian toki txiki bat baitauka elkarte horrek. Hain zuen orain dela 25 urte, 50. urteurrena zutela-eta, literatur lehiaketa bat antolatu zuten; garai hartan Tolosan nenbilen BUPeko 2. maila ikasten (oraingo DBH 4), irakasle batek eman zigun sariketaren berri, eta ni animatu egin nintzen idaztera. Gaurko ikuspegitik ez du horrek deus harritzekorik, baina lehenengo aldia nuen horrelako batean parte hartzen nuena.

Kontu hauek xehetasun gehiagoz azaldu nituen "Nerabearen biluzia" liburu autobiografikoan. Ez dut gogoratzen zer zen saria: bost mila pezeta-edo; eta garaikur bat, amaren etxean bazterren batean egongo dena, bota ez banuen. Azkenean pertsonak dira benetan gogoan eta estimutan hartzen direnak: gaztelaniazko atalean irabazi nuen nik lehenengo saria, eta euskarazkoan, berriz, neure adin bereko nexka batek, Arantxa Iturbe izenekoak.

Poesia arestitarra idazten zuen orduan Iturbek, oker ez banago. Baina ongi oroitzen naiz zenbat gustatzen zitzaion hitz egitea. Niri ere bai. Geroztik ongi erakutsi ditu, idazteko eta hitz egiteko dohainak ez ezik, beste bi, oso inportanteak: zein entzule ona den, egunero bere elkarrizketetan frogatzen duen moduan, eta zein irakurle ona, idazle bat estudiora eramaten duen aldiko ziurtatzen duguna.

Benetako saria, niretzat ez ezik, irratiko entzule guztientzat.

"Eskribau-jende horri, sei arroako luma jarriko nieke nik" esaten omen zuen nire lankide baten aitonak. Jakin ez, aitona gaixoak, biloba ere horietakoa bihurtuko zitzaiola.

Baserrian jaioa da berez nire lagun eta lankide hori, etxean bizi izan zen artean baserriko lanetan ere jarduna, baina, beste askok bezala, bestelako bidea hartu zuena. Auzolanean laguntzen zien batek abisatu omen zion aita zenari: "Hi, Jexux, gaizki ari haiz, semeei estudioak eman-eta, gero ez duk inor geratuko baserrian". Baserri hura ere urbanizazio-planek irentsi behar zutela jakinez gero ez dakit zer esango zuen auzoak.

Lagunaren pasadizo horiekin oroitu naiz Iñaki Irasizabalen "Mendaroko txokolatea" irakurtzean. Ez baserririk agertzen delako ordea. Sukaldaria da protagonista, eta, liburuaren hari nagusia hilketen ingurukoa bada ere, sukaldeak badu bere garrantzia. Vazquez Montalban-ez geroztik ohikoa bihurtu da gastronomia-kontuak azaltzea nobeletan, zer esanik ez ardoen gaineko jakituria. Irasizabalek ez du gourmand, connaisseur eta sibaritarena egiten, hala ere; sukaldeko lana agertzen da berean: pertsonaiek saltsak egiten dituzte, tipula txikitzen, ontziak garbitzen, mahaiak zerbitzatzen, bezero petralak tratatzen. Oso normala dena baina, pentsatzen jarriz gero, eguneroko lan normalak literaturan agertzea ez da oso normala. Zolaren garaian bai, errealismo sozialista modan zegoenean ere bai noski, eta Ignacio Aldecoak lanbideen inguruko ipuinak asmatzen zituenean ere bai akaso, baina gaurko literaturan bitxikeria bat dela esan liteke.

Aurreko liburuan ere ("Burua txoriz beterik"), arotza zen pertsonaietako bat, eta lan errealak egiten agertzen zen han: teilatu bat konpontzen, oholak zerratzen eta abar. Lanbideei emandako begiratu natural edo naturalista honek izango du zerikusiren bat egilearen ogibidearekin: izan ere, Irasizabal da, nik ezagutzen ditudan idazleetan, fabrika batean errelebotan lan egiten duen bakarra. Arotz ere ibili omen zen garai batean, baina sukaldari inoiz ez; oraingoz behintzat.

Lanbide ugari dago euskal idazleetan: batzuek lumatik bizitzea erabaki dute, handik eta hemendik datozkien lanak hartuz; beste asko kazetari, itzultzaile, irakasle dira, bizimodua ateratzeko. Baserritarrik, berriz, ez dut inor ezagutzen, eta elizgizonak oso-oso gutxi. Bizibide gogorragoa dutenen artean, dendari bat (Xabier Etxeberria) eta garraiolari bat (Txema Garcia-Viana) datozkit gogora. Gehienak, hala ere, eskutxuriak, eskribau-jendeari dagokion legez; lagunaren aitonak ez dakit ezagutuko zuen, baina seguru gustatuko zitzaiola Udarregiren bertsoa:

"Kontzejura etorri naiz / paper baten bila. / Pentsatzen jarrita're / hau dek alper pila. / Pluma eta tintero, / bastoi ta makila. / Pobriak altxatzeko / a zer kuadrila!"

Manoel de Oliveiraren "Un filme falado" komentatu nuen aurreko batean, nola Europako alderdi mediterranearreko kulturen erakusaldi eta laudorio bat egiten duen, baina berezia zela ez Espainiarik ez espainiarrik ez espainierarik ez zela aipatzen bertan; eta, horren haritik agindu nuen hurrengoan euskal literaturaren historia txikiko istorio bat kontatuko nuela. Utzi eta utzi ibili naiz orain arte, baina Gaztelumendiren blogean ohartu naiz apirilaren 25a pasatu berri dugula, Krabelinen Iraultzaren urteurrena. Data aproposa, beraz, aspaldiko zorra kitatzeko.

Joseba Sarrionandiaren "Hnuy illa nyha majah yahoo" liburuan badira bi poema portugesez idatziak: "Propostas para a definição do exilio" eta "Mensagem ao Bernardo Atxaga"; poema-bilduma hori editatzeko orduan, disketeko kopian galdu egin ziren zeinu diakritiko guztiak (tiletak, sudurkariak, zirkunflexuak...), eta egileak noizbait paperean bidalitako kopia aurkitzen ez. Kaleratzeko data bazetorren, eta arazoa konpontzeko portugesez ondo jakingo zuen norbait behar nuen. Zer egin?

Portugalgo ordezkaritza diplomatiko hurbilenera idatzi nuen, neure arazoaren berri emanez eta laguntza eskatuz, egilearen berri xeherik eman gabe. Testua zuzenduta bidaltzea espero nuen, baina, horren ordez, telefonoz deitu zidaten, kontsul jaunaren partetik, harengana joateko ordua emanez.

Joan nintzen bada kontsul jaunarenera. Gozo eta atsegin hartu ninduen, eta euskal kultura zinez estimatzen zuela erakusten saiatu zitzaidan; ez dakit poemak zuzendu aurretik edo zuzendu ondoren izan zen, galdera bat egin zidan: "Egilea portugesezko irakurlea dela diozu; ze unibertsitatetan da ba lektore?" Beti izan naiz oso txarra gezurretan ibiltzeko, eta, nola gizon burutsu eta azkarra iruditu zitzaidan, esan egin nion nor zen egilea, eta, nola ez zuen ezagutzen, baita haren zirkunstantzien berri eman ere.

Tenk geratu zen jaun diplomatikoa; konpostura galdu gabe, hala ere. Eta esaten hasi zitzaidan bere gobernuak harreman ezin hobeak zituela espainiar gobernuarekin, eta hortaz, gai horri zegokionez, bere jarrera, bla-bla-bla. Nik ez nuen ezer esaten; berak segitu zuen hizketan, eta, hariak eramanda, pixkanaka berotuz joan zen, eta azkenerako aitortu zidan Espainiak eta espainolek ez dutela oraindik irentsi Portugalen independentzia; goitik behera begiratzeaz gainera, ezin dutela eraman haien inperiotik alde egin izana. Independentzia-gerra bat irabazi eta gero.

Nik Iurretako idazlea imajinatu nuen, hura dena albotik entzun eta irribarrez...

Gauza gutxi daude, gizon-emakume modernoaren bizimodu arruntean, auto-ilara luze eta motel batean trabaturik geratzea baino amorragarriagoak. Horixe gertatu zait niri gaur goizean: Andoain parean kamioi batek istripua izan duela-eta, erabat geldirik egon da trafikoa Gasteizera bidean, eta oso makal Donostiarantz. Ordu erdian egiten dudan bidea egiteko ia bi ordu behar izan ditut.

Haserretzeak ezer gutxirako balio duela-eta, atzeko eserlekuan neraman liburuxka bat hartu dut: "Algunos pasos hacia una pequeña teoría de lo visible", John Berger-ena, atzo bertan Markos Zapiain eta Arrate Egañak utzi zidatena. Mila esker. Berger fikzio-idazle moduan estimatzen nuen lehendik ere, gauzenganako eta pertsonenganako bere arreta xeratsu horrengatik, hitzekiko ardura eta zehaztasunean islatzen dena. Banekien halaber pintorea eta arte-kritikaria zela, baina ez nuen arlo horretako bere lanen berri. Hona ba, aukera.

Aitor dezadan: arte-kritikarien hizkera kriptiko eta autorreferentzialak beti eragin dit atzera; Berger-en honi beste usain bat hartu diot ordea. Ez testu errazak direlako, berez, baizik eta errealitatearekiko eta haren errepresentazioarekiko apaltasunez eta mirespenez mintzo delako; ez hantusterik, ez sasiteoria merkerik; espazioaren, kolorearen, formaren hautemate eta ulerkeran sakondu nahi du, ariketa intelektual zintzo batean, pinturaren esentzia atzemateko edo.

Gaurko iruzkin txiki hau amaitzeko, liburuko zati pare bat euskaratuko dut, zirkulazioaren kolapso amorragarriaren erdian edertasunari buruzko gogoeta pausatuak sortu didan sentipena gogoan:

"Pintatzeko bulkada ez dator behaketatik, ezta arimatik ere (itsua, seguru asko), baizik topaketatik: pintatzailearen eta modeloaren arteko topaketatik, nahiz eta modelo hori mendi bat izan edo botiken apala. Saint Victoire mendia Aix-etik ikusia (beste ikuspegi batzuetatik oso forma diferentea baitzuen) lagun handia zen Cézanne-rentzat.

Margo batek bizia falta duenean, seinale margolariak ez duela izan aski kemenik kolaborazioan hasteko beste hurbiltzeko. "Kopiaren" distantziara geratzen da. Edo, gurea bezalako garai manieristetan gertatu ohi den bezala, distantzia historiko-artistikora geratzen da, modeloaren axolarik gabeko truku estilistikoak eginez.

(...)

Jendea gero eta gehiago doa museoetara, eta ez da zapuzturik ateratzen. Zerk liluratzen ditu? Honi erantzutean, arteak edo artearen historiak edo artearen kritikak ahaztu egiten dute, nire ustez, funtsezkoa.

Pintura-museoetan beste garai batzuetan ikusgai zena topatzen dugu eta horrek lagun egiten digu. Ez gara horren bakarrik sentitzen geure bizitzan egunero agertzen eta desagertzen ikusten dugunaren aurrean. Hainbat gauza baitira berdinak izaten jarraitzen dutenak: hortzak, eskuak, eguzkia, emakume baten zangoak, arrainak...; ikusgai denaren erresuman garai guztiak bizi dira elkarrekiko anaitasunean, nahiz eta beraien artean mendeak edo milurteak izan. Margoturiko irudia ez denean kopia baizik eta elkarrizketa baten emaitza, margoturiko gauza horrek hitz egiten digu, entzuten gelditzen bagara."

"Nasdrovia Txekhov!" antzezlana estreinatu zen atzo Donostiako Antzoki Zaharrean euskaraz. Gaur eta bihar gaztelaniaz emango dute, eta igandean izango da berriz euskaraz ikusteko aukera. Anton Txekhov idazle errusiar handiaren ipuinak eta idazlea bera hartzen ditu oinarritzat Vaiven etxearen ekoizpenaz Fernando Bernuesek zuzendu duen ikuskizun honek.

Ipuingintza modernoaren aitatzat daukagu Anton Txekhov, eta XIX. mendeko beste idazle batzuekin ez bezala ondo portatu da berarekin denbora, alegia, bere istorioek, sortu ziren garaiaren espiritua eta tokiaren usaina gorde arren, badute betierekotasun-ukitu bat, nonahiko eta noiznahiko ikusle-irakurleak hunkitzeko gaitasuna, idazle handien pribilegioa dena. Ipuinak ez ezik, antzerkia ere idatzi zuen, eta horregatik maite dute antzerkilariek; dena dela, obra honetan Txekhoven antzezlanetara jo ordez haren ipuin batzuk bihurtu dituzte antzerkigai, ondo jositako trama baten bitartez.

Idazlea bera da protagonista; obraren hasieran, antzezlan baterako aktoreak hautatzeko probetan ari da, bere laguntzaileekin; egunkari batetik mandatari bat dator, agindutako ipuinen bila; Txekhov ahaztuta zegoen, baina orduantxe hasiko da istorioak asmatzen, eta asmatu ahala idazten dituen istorio horiek dira ikuskizuna osatzen dutenak.

Zuzendaritza, esan dugun bezala, Fernando Bernuesena da (gure artean ikuskizun potenteenen asmatzailea, aspaldi honetan); dramaturgia Alberto Iglesiasek egin du, euskal bertsioa Ritxi Lizartzak idatzi, eta musika Iñaki Salvador-ek asmatu (oso egoki, bide batez esanda). Jantzi, dekoratu, argi eta abarreko guztiak, aitzakiarik gabeak. Obraren taxu klasikoagatik, baina, aktoreak nabarmentzen dira. Sei dira guztira, hiru beterano eta beste hiru gazte. Gazteak (Eriz Alberdi, Naiara Arnedo eta Dorleta Urretabizkaia) oso txukun ari dira beren roletan, baina pisurik handiena beteranoek hartzen dute: Teresa Calo, Isidoro Fernandez eta Joxe Ramon Soroizek, batez ere azken biek.

Tarteka barregarri eta tarteka maitagarriak dira Txekhoven pertsonaiak; koitadu antza hartzen diegu aldika eta ergelak deritzegu besteetan. Bere inguruko errealitatearen soegile zorrotz eta aldi berean errukitsua izan baitzen idazlea, bizitzari nostalgia-tanta batez eta umore gazi-gozoz begiratzen jakin zuena. Spasiva, Txekhov; mila esker, Vaiven.

Kulturistak giharrak lantzen dituen bezala, bere burmuinak etengabe estimulatu behar ote ditu kulturalistak? Garunak erkindu egiten ote dira jaki espirituala eman ezean? Ez dakit. Dena dela, nik behintzat zaletasuna daukat, liburuen bizio utziezinezkorako ez ezik, aldian-aldian bestelako ikuskizunetara joateko: dela antzerkia, dela erakusketa edo bertso-saioa.

Kultur produktu, emaitza eta ikuskizunetarako jarrera aldatuz joan zaidala esango nuke ordea. Hala komentatu nion behin aspaldiko lagun zahar bati, gero eta esijenteago bihurturik nengoela, zorrotzago epaitzen bainituen ikusten nituenak. Are zorrotzagoa izan zen lagunaren epaia: “Kontua ez da esijenteago bihurtzen zarela: kontua da, denbora pasatu ahala, gero eta gauza gehiagok aspertzen gaituztela”. Horra, denboraren ezpata krudela.

Hala ere, ahal dudala astero jarraitzen dut emanaldiren batera behintzat joaten. Noizean behin sortzen baita espero ez zenuen txinparta, arima zabaldu eta bizitzari berri begiekin begirarazten dizuna.

Askotan, baina, zaputzaldiak pilatzen dira bata bestearen atzetik. Orain dela pare bat aste, zine-klubera joan nintzen ostegunean, Takeshi Kitanoren “Zatoichi” ikustera; kritikariek jeinuen pare jarri ohi dute beti zuzendari, aktore eta showman japoniar hau, eta, aurretik ikusi dizkiodan bi filmak askorik gustatu ez zitzaizkidan arren, neure borondate onenarekin joan nintzen, beste behin. Bortizkeria liriko hori ez da niretzat egina, nonbait, honakoa are aspergarriagoa iruditu baitzitzaidan, Bruce Lee-ren ostikoketak bezain merkea.

Ostiralean antzerki-emanaldi batera joan nintzen, iluntzean. “Vampyria” zuen izena ikuskizunak, Teatro Corsario talde entzutetsuak emana. Helduentzako txotxongiloak ei ziren, banpirismo istorio bat kontatuz, eta kritikaren txalo eta bedeinkazio guztiekin zetorren. Berriz ere kale, teknikaren aldetik dena primerakoa izan arren, obra bera kaxkarra eta eskasa iruditu baitzitzaidan. Besteetan ikusitakoaren kritika idatzi ohi dut, baina harakoan hobe isilik geratu, zaborra banatzen hasi gabe.

Gau horretan bertan bertso-saioa geneukan herrian, eta, apur bat nekatuta nengoen arren, bestela ere bertsozaleak gure herrian gutxi direla-eta, joan egin nintzen. Peñagarikano, Lujanbio, Iturriaga eta Colina ziren bertsotan, Aitor Sarriegi gai-jartzailearen agindutara. Bertsolari txukunekin ere saio erdipurdikoak ikusten ohituak gaude; bertsoak balekoak izanda ere giroa berotu ezinda geratu izan gara gure herrian sarritan, eta, hortaz, ez nuen gehiegi espero. Baina ez: ondo hasi zen saioa eta hobeto segi, primerako giroan. Tamalez, aste osoan egunero zazpietan jaikita, logurak hartu ninduen mendean, eta nik kontra egin arren itxi egiten zitzaizkidan betazalak, beheraka erori burua.

Lo egin nahi eta ezin egina sufrikario latza den bezala, egoera barregarri samarra da logurari eutsi nahi eta eutsi ezina (bolantean joanez gero tragikoa izan litekeena). Eta halaxe ibili nintzen ni: saioaren heren bat ongi aditu nuela esango nuke, beste heren bat erdizka, eta azkenean seko lo geratu nintzen puska batean, ordu laurdenean edo. Hortik aurrera, berriro ere pixkortuta, amaierako agurrak aditu nituen, eta bertso-paperen lehiaketako sorta irabazlea kantaturik (Alaitz Sarasola idazle, Eñaut Agirre kantari).

Gaitz erdi: ondoan suertatu ziren lagun batzuei galdetu, eta ez omen nuen zurrungarik egin.

"Rossinyol", Ovidi Montllor-ek "Segoviako ihesa" filmean abesturiko kantua, herri-kantu guztiz ezaguna da Katalunian, munduko kanturik ederrena dela ere aditu izan diet inoiz bertakoei. Horrenbesterako den ez dakit baina kantu ederra dela bai. Hona hitzak (Maialen Araolaza euskaldun katalanari esker lortuak), ikasi nahi dituenarentzat:

Rossinyol, que vas a França, rossinyol,
encomana'm a la mare, rossinyol,
d'un bell boscatge rossinyol d'un vol.

Encomana'm a la mare, rossinyol,
i a mon pare no pas gaire, rossinyol,
d'un bell boscatge rossinyol d'un vol.

Perquè m'ha mal maridada, rossinyol,
a un pastor me n'ha dada, rossinyol,
d'un bell boscatge rossinyol d'un vol.

A un pastor me n'ha dada, rossinyol,
que em fa guardar la ramada, rossinyol,
d'un bell boscatge rossinyol d'un vol.

Que em fa guardar la ramada, rossinyol,
he perduda l'esquellada, rossinyol,
d'un bell boscatge rossinyol d'un vol.

Jo t'he de donar per paga, rossinyol,
un petó i una abraçada, rossinyol,
d'un bell boscatge rossinyol d'un vol.

Rossinyol, que vas a França, rossinyol,
encomana'm a la mare, rossinyol,
d'un bell boscatge rossinyol d'un vol.

Gure "Uso xuria" gogorarazten duela esango nuke: txoriari hitz egiten zaiolako, eta Frantzia eta Espainia artean dabilelako ere bai. Pirinioetako abestia dela ondorioztatu behar, beraz. Teknika aldetik, prozedura zahar bezain polit bat darabil, Proventzan "leixapren" deitzen zutena (laga eta hartu): ahapaldi bakoitzean, aurreko lerro bat utzi, bestea kendu, eta berri bat eransten da. Euskal kantu zaharretan asko ez baina eskeko kopletan ikus liteke antzeko baliabidea. Testuan gehixeago sartuz gero, gogoz kontra ezkondutako neskatxaren kexua dela ikusiko dugu, eta horietatik bai ditugula adibide ugari gurean: "Amak ezkondu ninduen", "Atharratze jauregian" eta beste.

Berriketak utzi eta testua euskaratzen saiatuko naiz. Doinua gorde nahi bada (eta baitezpadakoa da nire ustez gordetzea, kantatuko bada) hala-moduzkoa izan beharko du itzulpenak. Besteak beste, etengabe errepikatu behar dugun txoriaren izenak hiru silaba dituelako katalanez eta sei euskaraz. Urretxindorra dugu txori hori, edo, zubererako kantuetako hitza erabili nahi badugu, erresinula. Pirinioetako usaina gordetzearren, erresinula deituko diot nik ere, baina urretxindorra deituta ere berdin-berdin balio du testuak, bataren lekuan bestea ipinita.

Frantzira zoazen erresinula
Amari goraintzi erresinula
Hegan zabiltzan erresi-nu-la

Amari goraintzi erresinula
Ta aitari hitzik ez erresinula
Hegan zabiltzan erresi-nu-la

Ta aitari hitzik ez erresinula
Gaizki ezkondu nindun erresinula
Hegan zabiltzan erresi-nu-la

Gaizki ezkondu nindun erresinula
Artzain txar batekin erresinula
Hegan zabiltzan erresi-nu-la

Artzain txar batekin erresinula
Lanpeturik nauka erresinula
Hegan zabiltzan erresi-nu-la

Lanpeturik nauka erresinula
Galdu dut bizipoza erresinula
Hegan zabiltzan erresi-nu-la

Nik emango dizut erresinula
Muxu ta besarkada erresinula
Hegan zabiltzan erresi-nu-la

Frantzira zoazen erresinula
Amari goraintzi erresinula
Hegan zabiltzan erresi-nu-la

Mikel Iturriaren blogean irakurri dut hamar urte direla Ovidi Montllor hil zela. Alacant-eko Alcoi-n 1942an jaio eta Bartzelonan hil zen 1995ean. Tartean, mila lan: kantugile eta kantari, poeta eta aktore, ezkertiar eta katalanista. Gure artean pelikuletatik ezagutu genuen batez ere, eta, rol hobeak ere izan zituen arren ("Furtivos" Jose Luis Borauren filmean esaterako, non ezin hobeto egin zuen koitaduarena), oso gogoan daukat "La fuga de Segovia"n egindako lana.

Segoviako ihesa egiazki gertatu zen, eta egiazko gertakarietan oinarritu zen Imanol Uribe filma egitean. Euskal preso politikoak ziren ihesa antolatu eta burutu zutenak, polimiliak batik bat baina baita beste erakunde batzuetakoak ere; hala eta guztiz, bazen tartean katalan bat ere, Montllor-ek antzeztua.

Jakingo duzuen bezala, espetxetik ateratzea ondo atera zen, baita Hego Euskal Herriraino etortzea ere, baina Iparraldera pasatzeko orduan, mugalarien deskuidoa eta eguraldi makurra zirela medio, ia denak harrapatu zituzten, Auritz aldeko basoetan, oker ez banago. Baita iheslarietako bat hil ere; bakarra; nor izango eta katalana.

"Ovidi Montllor-i gizajo itxura hartu diote eta hemen ere berak hil behar", uste dut pentsatu nuela ikusi nuen lehenengo aldian. Gero jakin nuen hori ere historikoa zela, alegia, militante katalana erori zela etsaien tiropean, 1976ko apirilaren 6an, orain dela hemeretzi urte. Oriol Solé Sugranyes zuen izena, MIL edo Movimiento Ibérico de Liberación-en sortzailea, 28 urtekoa. 51 urteko zigorra zeukan, eta hiru zeramatzan espetxean. (Eskerrik asko Iñaki Egañari, presoaren datuak emateagatik)

Filmera itzuliko naiz, nahiz eta ez jakin orain kontatuko dudan pasartea errealitatetik hartua edo gidoigileek asmatua den. Ihesaren bezperan presoak afaltzen. Giro berezia antzematen da, hitzez adierazi ez arren. Euskaldunak kantu alaian ari dira. Eta, halako batean, katalana hasten da abesten: kantu eder eta triste bat, denak isilik eta hunkiturik utziko dituena. "Rossinyol" du izena Montllor-ek abesturikoak, eta, honetaz gauza gehiago kontatu nahi dudanez, bihar jarraituko dut.

(Atzoko Berria-n argitaratutako artikulua, hango pare bat akats zuzenduta)

"Argia" astekariaren azken aurreko alean (1985-6. zenbakia) erreportaje on bat dator, ETAren beldurrez mehatxupean eta bizkartzainekin bizi behar duten Hego Euskal Herriko kargudunei buruz. Politikari ospetsuengana ez baizik ezezagunengana jo du Mikel Asurmendi kazetariak, haien eguneroko bizitzaz eta iritziez galdezka. Horrela ezagutuko ditugu Ainhoa Aznarez eta Mari Carmen Lopez, PSNko zinegotziak Sakanan, Patxi Elola eta Rafa Olaizola, PSE eta PPko zinegotziak Zarautzen, eta Begoña Sanzberro, UPNko parlamentari baztandarra.

Artikulua irakurtzean Max Weber-ekin gogoratu nintzen. Soziologo alemaniarrak bi etika-mota bereizten zituen, konbentzimenduarena eta erantzukizunarena. Konbentzimenduaren Etika printzipioetan oinarritzen dena izango litzateke: lapurtzea gaizki baldin badago, nonahi eta beti dago gaizki, nornahik egiten duela ere; erlijioan izan ohi du askotan oinarria, eta intentzio on edo gaiztoari erreparatu ohi dio. Erantzukizunaren Etikak, berriz, ondorioen kalkulu bat egiten du, sineste absolutuetan finkatu ordez erlatibista da, ñabardurak eta salbuespenak onartzen dituena; etika politikoa edo soziala ere deitu genezake. Ezin da esan bi eredu horietako bat bestea baino hobea denik: ikuspegiaren arabera bata edo bestea irudituko zaigu egokiago, eta bizitzaren aldi desberdinetan hautua aldatzea ere badugu; ezin da ordea bata bestearekin nahastu, komenentziak hala agintzen duelako.

Zer du ikusteko etika-moten sailkapenak zinegotzien jazarpenarekin? Berehala azalduko dut. Asurmendiren idazlan hori hunkigarria gertatzen da lehenengo partean: pertsona hurbilak, normalak, zentzudunak ikusten dituzu; zuk bestela pentsatu arren, beren ideiak izateko eskubide osoa dutela ohartzen zara, eta ez dagoela inola ere onartzerik horrela ibili beharra. Konbentzimenduaren Etikak funtzionatzen du hor gugan: bistako gauzak dira, gizalegearen eta gizartearen funts eta mamia, denok geureganatu beharrekoa.

Bigarren partean, berriz, beste biktima-klase batzuei buruz galdetzen du kazetariak. Urrutiratutako presoen senideez, adibidez, edo komisarietan torturatutakoez. Eta hor hasten dira ñabardurak eta salbuespenak: Bai baina... Gaia konplexua da... Kontuan hartu behar da hau eta hura... Beste alde batetik ez-dakit-zer... Atal horretan esaten dituzten gehienak ez dira erokeriak ere (torturaren inguruan zinismo dexentekoa dagoela esango nuke hala ere), baina diskurtsoa aldatuta dago: pertsonaren eskubideen printzipio zalantzagabeetan oinarritu ordez, erlatibismoa sartzen da, testuinguru orokorra, irakurketa politikoa. Erantzukizunaren Etika, soziologoen hizkeran.

Ez diet kargudun horiei ezer leporatuko, nahiko zaila baita lehendik ere beren egoera, horrelako fintasun edo xehekerietan sartzeko; bestalde, eta hau azpimarratu nahi nuke, gure herrian politikan dabiltzan guztiek egiten dute gauza bera, inbutuaren buru estua edo ipurdi zabala eskainiz, segun-eta nork esan duen, nori egin dioten, zer izorratu duten, non gertatu den.

Posible ote da denontzako etika bat ezartzea? Baietz erantzuten denean, Konbentzimenduaren Etika proposatu ohi da elkargune moduan: gaitzetsi ditzagun giza eskubideen urraketak oro, datozen lekutik datozela; gero eta jende gehiagok du jarrera hori, eta poztekoa da, gizartearen sentiberatasunaren seinale den aldetik; tamalez, baina, ez dut uste arazoak konpontzeko ezer asko balio duenik: izan gaitezen denok txintxoak esatea bezalatsuko zerbait da, azken batean. Etika bat adostekotan, Erantzukizunarena izan beharko du: ipin ditzagun mahai gainean denon eskariak eta denon zerrikeriak, eta ikus dezagun ea modurik badagoen denon arteko bizikidetza bidezkoago bat asmatzeko. Gutxieneko bat agian, hortik aurrera proiektuen arteko eztabaida modu zibilizatuan egiteko. Inor baztertu gabe; inor mehatxatu gabe.

Posible dela uste dut nik, eta noizbait gauzatzen ikusi nahiko nuke.