NABARRALDE taldearen HARIA aldizkarian Euskal Liburutegi Publikoei buruzko artikulua aurki dezakezue.

------

Bibliotecas públicas vascas

No es habitual encontrarse con artículos sobre bibliotecas fuera de las publicaciones especializadas. Debido a la vasto de la materia, no resulta sencillo delimitarlo. Os adelanto, lo que os vais a encontrar, es lo que yo esperaría encontrarme en un tipo de revista como ésta, de divulgación, si me acercase a un tema amplio y que no lo conociese más que superficialmente. Intentaré intercalar ideas técnicas con aportaciones y reflexiones propias referidas al mundo de las bibliotecas públicas vascas, con la sana intención de hacer estas líneas algo más amenas y legibles.

Comenzaré dando una visión de las funciones de las bibliotecas públicas, subrayando la necesidad de una política bibliotecaria común para toda la comunidad vasca. Cuando ya estaba redactado me he encontrado con esta noticia en la prensa que corrobora, si cabe, aun más la tesis defendida. El Consejo de Europa recomienda el uso de término nación como comunidad cultural. La Asamblea Parlamentaria del Consejo de Europa ha debatido esta última semana de enero de 2006 el concepto de nación en Europa. Si alAlgo han dejado claro para los 46 países miembros, es que las fronteras administrativas no deben separar comunidades culturales y “se deben reforzar los lazos de cada ciudadano con su cultura y su identidad como miembros de una nación independientemente del país en el que les toque vivir”. Si esto es válido para los países ¿qué podremos decir los vascos?

Tipos de bibliotecas

En Euskal Herria también como en el resto de los lugares existe una gran diversidad de bibliotecas. No todas las bibliotecas son iguales. Es más, cada tipo de bibliotecas se crea con unos objetivos y finalidades concretas, así mismo cada tipo de biblioteca atiende un fondo bibliográfico y unos usuarios diferentes.

Las más conocidas son las bibliotecas públicas, pero seguro que habéis oído también hablar de bibliotecas escolares, bibliotecas universitarias, bibliotecas especializadas, bibliotecas de hospitales, bibliotecas religiosas, bibliotecas de la administración, bibliotecas generales, bibliotecas nacionales... y otras muchas más.

Un derecho de todos los ciudadanos

Las bibliotecas más cercanas, las más profusas y populares son las bibliotecas públicas. Son esos centros que existen en casi todos los pueblos, en casi todos los barrios de las ciudades, Denominadas bibliotecas, salas de lectura, casas de cultura, kultur etxea... Centros de carácter popular y libre, al servicio de la comunidad, sostenida con fondos públicos y que atiende gratuitamente las necesidades e intereses de los lectores.

Centros en los que se permite a todos los ciudadanos el acceso libre a la información. Desde sus instalaciones todos los usuarios por igual pueden acceder libremente al conocimiento, a la información y a la cultura. Es importante resaltar este dato, todo ciudadano sin distinción de edad, lengua, ni sexo... tienen derecho a acudir y que se le presten los servicios adecuados. Resalto este detalle, ya que debido a la falta de personal, de instalaciones apropiadas, de documentación adecuada, en la mayoría de los casos, parece que a estos centros no pueden acudir más que jóvenes y estudiantes, desplazando al resto de posibles usuarios. En teoría no es así, y los bibliotecarios somos los primeros que reivindicamos unos centros adecuados para todos los tipos de usuarios.

Ha quedado claro que es un derecho de todos los ciudadanos contar con un espacio cultural, informativo y lúdico, donde puedan encontrar los conocimientos y la información necesaria. Pero para ello, este tipo de instituciones tienen que contar con las instalaciones y equipamientos necesarios, el personal debido, y cualificado, los horarios adaptados a los requerimientos de los lectores y una colección bibliográfica suficientemente dotada y actualizada.

Es por tanto importante que se sepa que estamos en nuestro derecho de pedir este tipo de instituciones. Derechos que están recogidos en las normas publicadas por organismos locales, regionales, nacionales e internacionales. Y al igual que se piden y se reivindican otro tipo de servicios educativos, sanitarios o deportivos se pueden y se deben reclamar este tipo de servicios culturales y de ocio, y qué estos se encuentren en condiciones óptimas. Con toda seguridad si estos servicios contasen con los medios y las cualidades que marcan los organismos nacionales e internacionales el uso sería mayor y la acogida por parte del público adulto sería más positiva.

A pesar de que esta falta de recursos se suple con el entusiasmo del personal, manteniendo estas instituciones activas, ha llegado la hora de que tal ánimo y empeño sea acompañado de unos presupuestos apropiados por parte de las administraciones. Ya que las misiones que la biblioteca pública tiene encomendadas resultan de difícil cumplimiento sin los medios y recursos de personal y materiales suficientes.

Funciones de las bibliotecas públicas

Las bibliotecas públicas de hoy día contemplan entre sus objetivos prestar apoyo a la educación en todos los niveles, facilitar a los usuarios el conocimiento y la cultura, crear y consolidar el hábito de lectura desde la niñez, teniendo como base y modelo la cultura propia del país, con el fin de fomentar y salvaguardar la identidad de la propia comunidad. Son instituciones preocupadas en velar por los derechos lingüísticos de la población a la que sirve.

Las bibliotecas desde su creación están ligadas al desarrollo de la cultura de los pueblos. Son y siguen siendo instituciones autónomas e independientes. Se basan en principios universales, en los que priman los valores culturales. En general se tratan de instituciones bastante alejadas de la política, viven bastante al margen de la política de partidos y desarrollan una serie de servicios con independencia del partido de turno en el poder. Así lo expresan y lo marcan las pautas y directrices aprobadas por el Consejo de Europa sobre legislación y política bibliotecaria. Al igual que los manifiestos de IFLA/UNESCO a favor de las bibliotecas públicas, en las que las iniciativas a favor de la conservación de las culturas y lenguas propias del país, iniciativas a favor de los derechos de las lenguas minorizadas... no pasan desapercibidas.

Aunque como he comentado anteriormente creo que el sector de las bibliotecas no es un sector que se encuentre directamente en contacto con los políticos, por lo que no sufren la presión directa de éstos, y por tanto no es un sector que se vea directamente influenciado por las corrientes ideológicas y políticas del momento, si no que las funciones a llevar a cabo están bastante bien delimitadas, sí que tiene una gran importancia la legislación emitida por los respectivos Gobiernos locales, que hace que cada comunidad actúe de forma individual.

Comunidad vasca

Se trata de un territorio en que las características comunes han sido el lazo de unión a través de la historia, y también de hoy en día. En algunos casos estas características comunes se dan en un tanto por ciento muy grande, como es el caso de la cultura, las costumbres, la forma de vida, los sentimientos, los juegos, la comida...y otras veces como en el caso la lengua, en una proporción muy considerable. Por otro lado las bibliotecas, los libros, la escritura, en definitiva en el mundo de las letras esta unión ha existido y existe entre todos los vascos de los distintos territorios de forma tácita. No en vano hasta no hace mucho tiempo se hablaba una misma lengua en la casi totalidad de los territorios vascos, y se sigue hablando en una gran parte.

A pesar de que es verdad que la lengua vasca en algunas zonas va desapareciendo, el sentimiento de ser vasco, se puede decir que sigue vivo en toda la geografía de Euskal Herria. Si la recuperación del euskera se hace realidad, llegará un día que será difícil sentirse vasco sin conocer el idioma vasco, -igual que hoy día se hace difícil pensar que alguien puede considerarse español sin conocer el castellano-, pero todavía, para que la recuperación del euskera sea una realidad tienen que pasar muchas décadas, hoy por hoy es vasco todo el que se sienta vasco, sea alavés de habla castellana, sea de habla francesa de la Baja Navarra, o sea euskaldun de Estella. Aunque quede claro que la recuperación del euskera es primordial para que la comunidad vasca se mantenga como tal.

La realidad hoy en día es que existe una comunidad vasca, plural y con más matices de los que se ven a simple vista. Tanta importancia tienen los sentimientos como el idioma. ¿Quién le dice a un navarro del Valle de Lana, o de La Berrueza que sus sentimientos no son vascos, aunque tan solo sea por el respeto a la tierra, a las montañas, a las casas, a los antepasados... que han vivido en estas preciosas tierras vascas?

Sin duda ya es hora de que de una forma u otra creemos una estructura común, que ponga las bases que hagan posible la recuperación del euskera de una forma natural, sin que tenga que ser la iniciativa particular de los ciudadanos los que mantengan viva la llama de la esperanza.

En todas las comunidades culturales existen diferencias, ¿Acaso no existen diferencias entre las regiones francesas y por eso nadie pone en duda la nación francesa? En nuestra comunidad vasca también existen diferencias, y esa es la riqueza, pero es preciso darle la importancia que tienen y no más. ¿Es que acaso Navarra no es Navarra a pesar de las diferencias existentes entre los navarros?.

Llegados a este punto, no estaría de más retroceder unos años, tal vez algunos siglos y repasar algunos de los capítulos de la historia. Sabia profesora esta, la cual nos enseña, nos repite que lo que estamos viviendo en este momento concreto no siempre ha sido así. ¡Y cuidado, que esta enseñanza no sólo hace mención a la lengua!. Es curioso que ante el descubrimiento del manuscrito literario del siglo XVI, escrito en el pueblo Alavés de Larrea por Juan Perez de Lazarraga, hasta los historiadores más clásicos, comiencen a plantearse las teorías hasta ahora mantenidas. Si la historia no estuviese en manos de los canales clásicos: prensa, televisión, radio y universidades afines a los gobernantes ¿Alguien piensa que las formas de ver los acontecimientos no cambiarían?

Es de sobra conocido que en una gran parte de Navarra la lengua vasca ha sido la lengua que se ha hablado con naturalidad, es decir la lengua propia de los navarros hasta no hace muchos siglos. Pero por circunstancias que no llego a comprender, en la mayoría de las personas estas afirmaciones, tienen el mismo efecto que el sonido de la lluvia sobre las calles.

En una casa de Barindano se ha encontrado no hace mucho tiempo, el denominado “Catecismo de Artaza” manuscrito de dos hojas, encontrado entre las páginas de un libro, se trata de unas notas en las que se plantean respuestas a cuestiones relacionadas con los Mandamientos. Este descubrimiento es tan importante como el manuscrito de Lazarraga, ya que revela que el euskera se hablaba en el valle de las Amescuas hacia 1800. Cuando hoy se ha perdido por completo el euskera.

Qué pocos vascos, qué pocos navarros, y también que pocos de la Tierra de Estella conocen esta clase de noticias, y la mayoría de los que se han enterado, les ha llegado por unos canales que para ellos no tiene suficiente fiabilidad, ya que seguramente se han enterado por algún amigo o conocido del pueblo, en alguna tertulia tabernera. Sin duda, si a estas noticias se les diese la importancia y el peso que les corresponden, hasta los historiadores deberían rehacer la historia para adecuarla a los nuevos tiempos de acuerdo con los nuevos descubrimientos y conocimientos.

Fundamentos bibliotecarios

Ya hemos visto las funciones de las bibliotecas públicas, veamos ahora cuáles son los pilares en que se basan para poder realizar dichas funciones. Y no son otros que el tratamiento y el intercambio de información, en el que la cooperación y colaboración son imprescindibles para poder llevar adelante los citados objetivos. El mundo bibliotecario, al igual que el resto de ciencias, se ha visto gratamente influenciado por los cambios que se han experimentado gracias a la automatización, y a la digitalización. La mayoría de las bibliotecas públicas están de una manera u otra embarcadas en la informatización y automatización de los fondos, lo que permite su acceso a través de internet.

Pero las bibliotecas se encuentran con trabas insalvables a la hora de desarrollar este intercambio de información, estos lazos de cooperación y colaboración. El primer obstáculo con que se encuentran es que pertenecen a administraciones diferentes. Las cuales tienen competencias legislativas, con lo que una de las deficiencias más notables de las bibliotecas públicas vascas –apuntada ya en varios artículos anteriores- es la distinta legislación por la que se rigen, lo que hace que los lazos de unión entre ellas sean cada vez más escasos. Como ya hemos destacado en su momento, son instituciones dependientes económica y jerárquicamente de los organismos institucionales. De nuevo volvemos al informe del Consejo de Europa, mencionado al principio, donde György Frunda, autor del informe y dirigente del partido que representa a la Unión de los Magiares de Rumanía, adscrito al Grupo Popular Europeo, alude al concepto de nación “como pertenencia a una cultura o lengua por encima de las fronteras”. No es cuestión de aburrir a los lectores con una relación interminable de leyes, decretos, órdenes, resoluciones... emanados del Parlamento Vasco, del Gobierno de Navarra y de la administración francesa que permiten y obligan a que los diversos territorios trabajen individualmente, con instrumentos diferentes. Cada comunidad ha legislado una serie de normas en las que las relaciones institucionales no aparecen, son inexistentes. Con lo que el intercambio y la colaboración bibliotecaria a nivel institucional son nulos. No existe. Es el mismo que puede existir con la Comunidad de Murcia, de Extremadura o Cantabria, por ejemplo.

Es importante el trabajo sencillo, sincero, cercano, cotidiano, abierto, sin censura, independiente que realizan las bibliotecas públicas vascas; pero sin duda, la legislación vigente hace que cada día la distancia comunicativa y de cooperación entre los distintos territorios vascos sea más difícil. No es preciso realizar un estudio profundo para llegar a la conclusión de que especialmente en este campo, existen una serie de servicios, una serie de trabajos en el que la cooperación y colaboración se hace imprescindible.

La ausencia de estas estructuras culturales comunes hace que cada comunidad vasca camine en solitario, a espaldas de los restantes territorios vascos, con lo que cada día que pasa también el mundo bibliotecario se va distanciando. Y son muchos los instrumentos de trabajo por elaborar. Recomiendo la lectura de un artículo reciente publicado en la Revista Internacional de los Estudios Vascos, con el título balance de la situación bibliotecaria vasca y perspectivas de futuro. Nº 49, 2, páginas 481-519, donde detallo cuáles son estas herramientas y cuáles deben ser los pasos que se deben dar.

Son muchos los aspectos culturales comunes que hace que formemos una comunidad cultural propia, no es baladí que usemos la misma lengua y aunque tan solo fuese en aras a la reducción de costes económicos los organismos públicos oficiales deberían crear algún tipo de estructura común en el ámbito de todo Navarra, es decir para los siete territorios vascos que la componen.

Todo el que quiera conocer con más detenimiento la situación bibliotecaria vasca puede consultar la página del Seminario Joana Albret

Gerardo Luzuriaga

Gaur egungo egoera politikoak kontzeptu berak adierazteko lurraldetasunen arabera termino desberdinak asmatzera eta erabiltzera bultzatzen omen gaitu.

I

Euskaldunok nola erabiltzen ditugun hitz garrantzitsu batzuk aspalditik harrituta eta kezkatuta naukate. Euskal, eusko, Euskadi, legebiltzarra, jaurlaritza, lehendakaria, besteak beste. Aurrera joan aurretik, hizkuntzen berpizkundearen hastapenen ordainak eta etsaiek jarritako oztopoak kontuan hartzeko badira ere, historian zehar, eta batez ere azkenaldi honetan, euskararen aldeko erakundeek hartutako ekimen okerren erabakiak nabarmentzekoak dira. Kanpoko arazo horiek mingarriak izanda ere, ­izan ere, aldi batean gaurko euskararen egoera tamalgarria etsai horien azpijokoen eta mesprezuen ondorioa da­ barrukoei erreparatu beharko diegu. Alde batetik, oker horiek bideratzeko gure esku daudelako, eta bigarrenik, nazio kontzientzia pizteko hitz horien erabilera komunean ezinbestekoa izango delako.

Dena den, inork ez dezala aurki lerro hauetan kritikarik txikiena ere orain arte euskararekin harremana eduki dutenentzat. Kontrakoa. Aurretik doa nire errekonozimendua. Beraz, lagungarria izango delakoan egingo dut hausnarketa hau.

Ezagunak dira Euskal Herrian gaur egun jasotzen ditugun muga administratiboak, muga geografikoak, eta muga juridikoak. Harik eta muga hauek hiru administrazioak bereizten dituzten arte. Halaber, aurrekoa bezain ezaguna da, hiru lurralde administratibo desberdin horietan euskara dela ezaugarritariko komun bat.

Baina, ezagutzen ez ditugun arrazoi batzuengatik, aipatutako muga administratiboek, juridikoek eta geografikoek hizkuntzan eragin handia eduki dute. Leku gehienetan, ohi den bezala, gure herrian ere normalena izan beharko litzateke asmatutako termino berriak lurralde osorako termino berak izatea, eta ez bereiztea lurralde batekoak eta bestekoak. Izan ere, kontzeptu bera adierazteko Nafarroan era batean esaten da, Euskadin beste era batean, eta baliteke Iparraldean beste era batean izatea. Esate baterako jaurlaritza/ Gobierno, legebiltzarra/ parlamento, lehendakari/ presidente... Bitxia da gero! Euskal Herria biztanlez eta lurraldez hain herri txikia izanda, euskarak ere Euskal Herria osatzen dituzten lurraldeak lotu beharrean bereizten du.

Hitz horiek eta antzerako hitzak bikoizteak zalantzarik gabe hizkuntzak aberasten ditu, esango luke baikor batek. Eta horrela da, sinonimoek ez dute egiten trabarik, baina hitz multzo bat lurralde konkretu baterako izateak, eta bestea besterako, susmoa dut bi lurraldeak bereiztu baino egiten ez ote duen. Normalena izango litzateke aipatutako terminoak, euskarazkoak direnez, Nafarroan zein Iparraldean zein Euskadin berdin erabili ahal izatea, sinonimotzat jotzea, alegia. Bestela, horrela jarraituz gero, hiru hizkuntza administratibo desberdin edukiko dugu lurralde txiki honetan.

II

Euskal edo eusko hitza hiztegietan begiratuz gero, hau edo antzerako zerbait aurkituko dugu: «Euskara izenak hitz elkarketan har dezakeen era». Euskal idazleak, euskal liburuak, euskal liburutegiak, euskal gaiak... hots, euskararekin harremana daukaten hitzak dira. Hortaz, euskal eta eusko terminoak Euskadin zein Nafarroan zein Iparraldean erabil daitezke; bada euskara Nafarroakoa, Euskadikoa eta Iparraldekoa baita. Azkenaldi honetan, aitzitik, hizkuntza administratiboan eta batik bat, erakundeen izen ofizialetan «euskal/eusko» hitza gehienetan Euskadirako soilik gelditu da. Ez naiz luzatuko gehiegi honekin, adibide ugari baitira: Euskal Autonomia Erkidegoa, Eusko Jaurlaritza, Eusko Legebiltzarra, Lanbide Heziketako Euskal Kontseilua, Euskal Estatistika Erakundea, Euskal Herriko Unibertsitatea, Kulturaren Euskal Behatokia, Popular Vasco-Euskal Legebiltzar Taldea, Nekazaritza Ekologikoaren Euskal Kontseilua, Kultura Euskal Kontseilua, Kirolaren Euskal Kontseilua, Euskal Kultura Ondarearen Zerrenda Nagusia... Ezbairik gabe, Nafarroako zein Iparraldeko zein Euskadiko erakunde publikoak izan zitezkeen. Baina ez dago zalantzarik, Euskadiko erakunde publikoak dira. Areago, hizkuntza administratiboan «euskal/eusko» terminoa ikusi bezain laster hitz horiek Euskadi esparrura esfortzurik egin gabe eramaten gaitu.

Zalantzatan ez gaude, hastapenetan «euskal/eusko» hitzen erabilera Euskadirako soilik izanda ere, batzuek asmo onez egin zutela, denboraren poderioz Nafarroa, Iparralde eta Euskadi lurralde bat baino ez zela izango pentsatzen omen zutelako. Inozoak. Inondik ere, garai horretan ere, bazeuden hitz berezi hauek amu gisa erabili zituztenak. Ez da beharrezkoa gogoratzea zer garai gogorrak ziren eta zaila izango litzateke Euskadiko Unibertsitatea izendatzea esate baterako, aurretik jakinda soilik Arabakoa, Gipuzkoakoa eta Bizkaikoa izango zela; askoz lasaiago eta errazago baitzen Euskal Herriko Unibertsitatea izendatzea, nahiz eta Euskadirako soilik izango zela jakin. Baina akatsak ahaztu, baikor izan gaitezen, eta iragana alde batera utzita, joan gaitezen egungo egoerari heltzera. Has gaitezen izenetik eta buka dezagun mamian. Orain, pil-pilean dagoen Euskadiko Liburutegi Nazionala, Euskal Liburutegi Nazionala, Euskal Herriko Liburutegi Nazionala, edo delakoa izango dena. Kultura alorrekoa denez, eta funtzio batzuk, gutxienez, komunean izango direnez, ea behingoz, aspaldiko partez, izena mamiarekin bat datorren. Garaia da euskal hitzaren erabilera okerra zuzentzea, Euskal Herriko Liburutegi Nazionala izan daiteke abiapuntua. Ea behingoz mamian, izenean, funtzioetan eta batez ere lurraldetasunean asmatzen dugun. Ea Euskal Herri osorako erakunde kulturala sortzeko gai garen.

Tristea baita, Sustapen Olinpikorako Euskal Batzordea, Kirol Medikuntzaren Euskal Zentroa, Soin Hezkuntzako Erakundea... irakurtzea edo entzutea eta ez jartzea zalantzatan zein lurraldetako batzordea izango den. Oso gutxik, inork ez esateagatik, pentsatuko duelako Euskadiko erakundeak ez direla. Garaiz gaude oker eta kontraesan ugari horiek zuzentzeko. Azkenaldi honetan «eus- ko/euskal» hitzak erabiltzen diren bezala, Nafarroaren eta Iparraldearen kontra jotzen duela agerian gelditu baita; areago erabileraren erabileraz, «eusko/euskal» terminoak baskongadetarako baino ez baita izango. Dagoeneko oso gutxitan ikusten da, berriz, Nafarroako edo Iparraldeko erakundeetarako euskal hitza erabiltzea, nahiz eta euskal/eusko terminoa berdin erabil daitekeen edozein euskal lurraldetan. Izan ere, eskertzekoak bezain salbuespenak dira hiru lurraldeetarako erabiltzen denean; hala nola, Euskal Idazleen Elkartea (EIE), Euskal Itzultzaile, Zuzentzaile eta Interpreteen Elkartea (EIZIE), Eusko Ikaskuntza, Euskaltzaindia, Eusko-folklore...

III

Nafarroa-Euskal Herria- Euskadi-Dena delakoa. Atal hau luzatzea merezi arren, ez naiz gehiegi luzatuko. Batetik, kontu hau azkenaldi honetan ondo bideratuta baitago, eta han eta hemen honen inguruko gogoetak eta eztabaidak abian baitaude. Izan ere, Euskadi terminoa orain arte oker erabili dugula agerian gelditu da. Euskadi hitzaren erabileraren okerren kontra hasiera-hasieratik batzuk agertu baziren ere, garai luze batean erabili eta ontzat eman den izena izan da. Sabino Aranaren garaian «Euzkadi» hitza «Vasconia»rekin parekatu bazen ere, Autonomia Estatutua indarrean jartzearekin batera Euskadi hitzaren erabilera nahasia baino ez da izan. Batzuetan zazpi probintzia adierazteko erabili delako, eta beste batzuetan, gehienetan Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa batera adierazteko baino ez da izan, egun Gipuzkoa, Araba eta Bizkaia izendatzeko baino ez omen da gelditu.

Gauzak horrela, ezbairik gabe beste izen bat aurkitu beharrean gaude euskal lurraldetasun osoa izendatzeko.

Euskal Herria izena, aitzitik, kultura aldetik eta baita politika aldetik ere ezin hobeto datorkigu, primeran jotzen du. Zazpi probintzien lurraldea definitzen duelako. Bestetik, ezaguna da, Euskal Herria, euskara erabiltzen duen herria adieraztetik lurralde osoa adieraztera iragan dela. Honen alde ere, lagungarria izan da Euskaltzaindiaren erabakia. Duela ez luze Euskaltzaindiak zazpi probintziak batera izendatzeko erabil bedi Euskal Herria izena erabaki baitzuen. Hirugarrenik, ezaguna bezain arrakastatsua da, Nafarroa estatua izan den arrazoiaz baliatuz, eta inoiz euskaldun guztion egitura politikorik izan bada, hori Nafarroa izan dela argudio gisa aprobetxatuz, Nabarraldek egindako Nafarroa izenaren aldeko erronka. Laugarrenik, eta azkenik, aipagarria da Gogoeta XXI kultur elkarteak arestian horren gainean hasitako ikerketa.

Ezbairik gabe, oraingoz ikusitako terminoen artean ondo jotzen ez duen termino bakarra Euskadi da. De facto hiru probintziak batera adierazteko gelditu delako. Bestalde, egoera politikoak erabilera egokia zail bihurtzen du, izan ere, Nafarroako eta Euskadiko Autonomia Gobernuak sortu zirelarik, irizpide juridikoa, administratiboa eta politikoak nagusitu ziren, baina kultura, ohitura eta hizkuntza komunak izatea saihestu egin zen.

Hedabide batzuetara gaztelaniazko "Política cultural vasca: Documentación y Bibliotecas" izeneko artikulua bidali dut. Espero dut datorren astean argitaratzea. Artikulu hau aro baten amaiera da. Uste dut argi eta garbi aldarrikatu eta utzi dudala azpimarratu izan nahi ditudan ideiak. Dena neurrian hartu behar duenez, astun bihurtzeko arriskua ikusten ari naizenez atsedena hartzea erabaki dut. Hortaz, hemendik aurrera Joana Albret blog honetan eta antzerako foroetan erabiliko ditut antzeko hausnarketak gizarteratzeko. Honek ez du esan nahi ez dudala izango lankidetzako artikuluetan parte hartzeko prest. Kontrakoa baizik.

Hona hemen laburpena:

Política cultural vasca: Documentación y Bibliotecas

Los años comprendidos entre la guerra civil española y la instauración del nuevo orden constitucional (1936-1978) fue una época funesta para el mundo cultural vasco. La cultura vasca, y en especial la lengua vasca sufrió la censura y la prohibición.

El mundo bibliográfico y de la documentación no se libró, ni mucho menos, de este ambiente de represión generalizada en todo el territorio vasco. Es hacia mediados de 1960 cuando desde las Universidades, e instituciones culturales y académicas se reivindica una Comunidad Vasca. La presión popular, corrientes intelectuales, entre las que se encontraba la élite cultural, percibe el territorio vasco como una comunidad cultural única. Y es así como la mayoría de los proyectos culturales llevados a cabo en este período comprenden todo el territorio vasco, tal como ha sido costumbre y tradición en los siglos anteriores, especialmente desde mediados del siglo XIX hasta la llegada de régimen franquista en 1936...

El año 1978 se aprueba la Constitución Española, por la que las Comunidades Autónomas asumen las competencias en materia de bibliotecas y documentación. Navarra y Euskadi adquieren las competencias exclusivas en el área cultural, con lo que cada una se rigen por la legislación propia que va surgiendo...

Iparralde en lo que respecta a la legislación bibliotecaria sigue inmersa en la órbita francesa. A pesar de algunas recientes reivindicaciones a favor de la instauración del Departamento Vasco, la respuesta del gobierno francés no es esperanzadora. En definitiva, la nueva Constitución española y el Estado de las Autonomías hace que surjan tres estructuras políticas y tres territorios administrativos diferentes, pertenecientes a dos estados distintos, en los que las relaciones institucionales en el área bibliográfica son casi inexistentes.

Está claro que tanto Euskadi, Navarra, como Iparralde no han mostrado especial preocupación en crear una reglamentación bibliotecaria conjunta, si no que, por el contrario, se han preocupado por crear una legislación y unas instituciones propias, que han llevado al alejamiento institucional entre las comunidades. Se han impuesto los criterios jurídicos, administrativos y políticos, dejando en un segundo plano aspectos que favorecerían la creación de una comunidad cultural; en contra además de lo que se viene haciendo en otras partes, donde los vínculos sociales, económicos, lingüísticos y culturales comunes hacen que surjan comunidades culturales propias con estructuras culturales comunes que rebasan las fronteras administrativas y políticas.

Por desgracia, esta no ha sido la forma de actuar durante estos últimos años de las administraciones vascas, hasta los congresos, jornadas y foros especializados se organizan por separado, hasta los proyectos virtuales y digitales se restringen a las actuales administraciones sin siquiera plantearse una política cultural común. Tanto a los políticos navarros, como de Euskadi les ha parecido que este tipo de cooperación menoscaba las competencias de cada Comunidad Autónoma. Lo cual no ha ocurrido en el resto de Comunidades Autónomas, ni tampoco en Iparralde, Navarra y Euskadi cuando se trata de cooperar con las políticas culturales francesa o española.

En el área de las bibliotecas el trabajo en común y la cooperación se hace imprescindible. No es cuestión de extenderme en exceso, como ya he mencionado existen una gran cantidad de aspectos en común, uno es la lengua, tan sólo teniendo en cuenta estos aspectos lingüísticos se debían crear lazos comunes. Si entra dentro de lo normal que las Comunidades Autónomas de habla castellana, por ejemplo, Castilla-La Mancha y La Rioja cooperen y colaboren en los proyectos nacionales y se aprovechen de lo realizado por las instituciones centrales, ¿Cómo no se entiende y se potencia por parte de las administraciones vascas la colaboración, cooperación y coordinación?...

Es preciso poner manos a la obra. La solución está sin duda, en la constitución de una comunidad administrativa y política común, hasta que ese momento llegue es labor de las distintas administraciones tomar las iniciativas precisas en aras de asegurar una mayor colaboración y cooperación. Legalmente la cooperación entre Navarra, Euskadi y la zona vasco-francesa es posible, solamente es necesario que exista voluntad de crear lazos de cooperación. Ha habido proyectos anteriores, ejemplo de ello son la cooperación Euskadi-Akitania-Navarra, la Comunidad de Trabajo de los Pirineos... ¿Por qué no una cooperación en documentación que haga posible unos órganos bibliográficos conjuntos? La legislación es clara, el acuerdo de Cooperación entre ambas Comunidades establece un marco permanente de colaboración para desarrollar conjuntamente todas aquellas materias que sean de interés común. Léase la cultura, la política lingüística, la educación...

Así mismo desde el punto de vista jurídico cabe la celebración de Convenios y Acuerdos de cooperación. Tanto el Estatuto Vasco como el Amejoramiento contemplan relaciones entre ambas comunidades, en forma de convenios y acuerdos de cooperación.

Históricamente Euskal Herria a través de los siglos ha sido considerada una sola comunidad, especialmente en los círculos universitarios y culturales así se sigue entendiendo; más hoy en día, que hasta la legislación europea está de nuestra parte. Las directrices y recomendaciones emanadas del Consejo de Europa recomiendan armonizar la legislación y las políticas nacionales bibliográficas de los estados miembros de acuerdo a criterios culturales y lingüísticos...

He aquí algunas vías de solución parcial... Pero como he comentado recientemente en otros artículos, -por razones que no llegamos a entender- las administraciones vascas no parece que estén muy comprometidas y mentalizadas con este tipo de proyectos comunes. Aunque tampoco es la solución, pues los tiempos han cambiado, y es verdad que hoy día es difícil realizar proyectos fuera de los organismos oficiales, nos convendría volver la vista a la década de los años 60 y recordar alguno de los proyectos llevados adelante por iniciativa popular, - nacimiento de las ikastolas, Universidad Vasca... - no con la intención de ser los gestores de este tipo de proyectos, pues los tiempos han cambiado, pero sí con la meta de ser acicate de las administraciones vascas.

Euskal Herriko Liburutegia onuragarria izango da guztiontzat. Liburutegi honen onurak zerrendatzeak luze joko lukeen arren, hona hemen arrazoi batzuk.

Lehenik, ekonomia eta kultura ikuspuntutik abantailak baino ez ditu ekarriko. Kultura aldetik, mundu osoan euskal kultur ondarea zabaltzeko erreferentzia izango da. Izan ere, mendeetan zehar eta baita azken urteotan ere, unibertsitateetan eta zientzia munduan Euskal Herria kultur eremu gisa hartu dute, besteak beste: Nevadan dagoen Renoko Unibertsitatean, British Libraryn edo Entziklopedia Britanikan; eta zer esanik ez Hego Amerikako unibertsitateetan eta erakunde akademikoetan. Bestalde, ekonomia aldetik ere, partaide guztientzat lan tresna komunak sortzea onuragarria eta merkeagoa izango litzateke.

Bigarrenik, guk baino lehenago beste herri askok irizpide ekonomiko eta kulturalen mesedetan muga politikoak gainditu eta erakunde komunak sortu dituzte. Herri hauetako Sistema Bibliotekarioak kultura eta batik bat hizkuntza irizpideei begira antolatu dira; eta ez soilik irizpide administratibo, juridiko edo politikoei begira.

Hirugarrenik, oso jende gutxi dago Euskal Herriko Liburutegia sortzearen kontra, batez ere, kultura arloan murgiltzen direnen artean. Ez da ahaztu behar historian zehar eta baita gaur egun ere, zazpi lurralde historiko hauek berezko komunitate kulturala osatzen dutela.

Azkenik, Europako Batasunak, eta batik bat nazioarteko liburutegietako erakunde ofizialek (UNESCO, IFLA, ISO…) administrazioetan antzerako ekimenak sortzea gomendatzen eta bultzatzen dute, hala nola: Eskoziak, Kanadak, Frantziak eta Espainiak. Espainiako Estatuan autonomia erkidegoek ere Liburutegi Nazionalak sortu dituzte.

Ezbairik gabe, Euskal Herriko Liburutegia sortzeko ekimena administrazio desberdinek eraman beharko lukete aurrera: Iparralde, Nafarroa eta Euskal Autonomia Erkidegoako administrazioen erantzukizuna baita. Baina argi eta garbi dago administrazioek gai honen gainean ez dituztela behar adinako urratsak eman; areago borondate politikarik eza antzematen da. Azken 25 urteetan euskal administrazioak ez dira Euskal Herriko Liburutegi Nazionala sortzeko gai izan, ez eta Euskal Herriko Liburutegien Sistema komuna antolatzeko ere.

Garbi gera dadila, antzerako erakunde ofizialak sortzea, bultzatzea eta kudeatzea administrazioei dagokiela. Baina, euskal agintarien borondate politikarik eza ikusita, beste bide batetik etorri beharko du irtenbideak. Gaur egun, erakunde ofizialetatik at ezin dela gehiegi egin nahiko zabalduta badago ere, liburutegi arloan Jon Bilbaoren lana eredutzat hartuta, eta distantziak distantzia ondo legoke begiratzea Euskal Herrian beste hamarkadetan egindakoari, esate baterako, 60. hamarkadan ikastolen sorrerari, politika ofizialetik at.

Zergatik liburutegietako kontuetarako ez gara Euskaltzaindiaren, Principe de Vianaren edo Eusko Ikaskuntzaren moduko erakunde ofizial bat sortzeko gai? Lerro hauek idazten ari nintzela, El Pais egunkariaren gehigarrian Espainako Liburutegi Nazionalari buruzko artikulua irakurri nuen eta inbidia eman zidan: inkunableak, liburu bereziak, mapak, grabatuak, eskuizkribuak… guztientzat eskura eta ondo kontserbatuta. Euskal Herriko Liburutegi Nazionala euskal dokumentazio eta informazio gunerik garrantzitsuena izango denez, euskal kulturaren ikurra izateaz gain, Euskal Herrian argitaratzen den ekoizpen bibliografiko osoa jasotzeaz eta mundu osoan zehar zabaltzeaz arduratuko da; eta, baita gure memoria historikoa betiko ondo kontserbatzeaz ere.

XXI. mendean gaude eta Informazioaren garaian bizi gara. Gure herria Informazioaren Gizartean kokatzeko helburuarekin etengabeko ahaleginak egin dira, bai teknologia berriak garatu eta gizarteratzeko, bai informazio sareak (Internet) zabaltzeko. Baina, informazio teknologiekin batera, behar-beharrezkoa da informazio sistema sendo eta egituratua izatea, ondoko bi helburu nagusiokin:

Lehenengoa, herrialde bakoitzari dagokion ondare bibliografikoa eta dokumentala gordetzea eta eskuragarri jartzea.

Bigarrena, informazio zerbitzu publiko eraginkorra ematea, herritar guztiengana berdintasunean helduko dena eta berrikuntza teknologikoek sortutako arrail sozial berria txikiagotuko duena.

Biblioteken Sistemaren beharrizana helburu horietan oinarritu behar da, ondo antolatu eta bitarteko guztiekin hornitu, bibliotekak baitira Informazioaren Gizartearen eragile garrantzitsuenetarikoak.

Lege aurreproiektura joanda, euskal ondare bibliografikoari buruz ari garenez, ezin dugu ahaztu berau hainbat esparru juridiko-politikotan zatituta dagoela, lurraldeari dagokionez. Hori kontuan izateaz gain, ondare horren babesa bermatzeko neurriak hartu behar dira, eta egungo legediaren arabera parte diren herri-agintarien arteko akordioak ziurtatu. Euskal Autonomia Erkidegoari dagokionez, nahiz eta bertako administrazioak arlo honetako eskumen osoa eduki, atzerapen ikaragarria izan da (1990eko kultur ondareari buruzko lege orokorra besterik ez dugu), eta bitarte honetan erakundeen atomizazioa areagotu egin da, bakoitza bere eskumenen arabera, diru-iturrien arabera eta helburu propioen arabera antolatzen joan den heinean.

Beraz, Joana Albret Bibliotekonomia Mintegiak guztiz premiazkotzat jotzen du liburutegien legea, euskal kulturaren informazio politika arautu eta ondare bibliografikoaren babesa ziurtatzeko. Baina gure mintegia ez dago batere ados Eusko Jaurlaritzako Kultura Departamentuak aurkeztu duen Liburutegien Legearen aurreproiektuarekin, eta berau ez onartzeko arrazoiak azaldu nahi ditu:

1- Hizkuntza eskubideak

EAEko Biblioteken Sistemak hizkuntza ofizialen erabilpena bermatu behar du. Elebiduna izango dela esatea ez da nahikoa: euskarari zor zaion lekua argi eta garbi arautu behar du. Lan ugari dago egiteko: Espainiako ereduak erabiltzen dira oraindik bibliotekonomiako lanetan, hemengo berezitasunak kontuan hartzen ez dituztenak; elebitasunaren auzia konpondu gabe dago, halaber, euskarri informatikoetan; Euskal Herriko bibliotekonomia eta dokumentazioaren profesionalak trebatuko dituen unibertsitate-ikasketarik ez dago...

2- Lankidetza

Aurreproiektu honek eratzen duen biblioteka sistema osoa arlo honetako erakundeen borondatezko lankidetzan oinarritzen da, erakundeen artean etorkizunean izan daitezkeen akordioetan. Borondatea, lankidetza eta koordinazioa guztiz beharrezkoak diren arren, ez dira aski egungo egoerari aurre egiteko. Euskal ondare bibliografikoa gorde, babestu eta zabaltzeaz ari garenean, konplexurik gabe egin behar zaio aurre zatiketa administratiboari: egungo legeak errespetatuz sustatu behar dira herri aginteen arteko akordio politikoak, eta, horietatik abiatuta, euskal ondare bibliografikoaren babesa ziurtatuko duen sarea eratu behar da.

3- Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarea

Lege honek garatu nahi duen Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarean EAEko partaide batzuk falta dira; hala Bizkaiko, Gipuzkoako eta Arabako Foru Aldundiak, nola Unibertsitateak eta Eskoletako liburutegiak; izan ere, etorkizunean Sarean parte hartzeko balizko eskarietan oinarrituko lirateke erakunde horiekiko harremanak. Arestian esan bezala, horrelako gai garrantzitsua lotuago egon beharko lukeela uste dugu.

4-Langileria

Ezinbestekoa da liburutegietako langileen egoera zehatz-mehatz arautzea. Liburuzainen profila zehaztu behar du legeak, gutxieneko titulazioak eta lan baldintzak.Biblioteka publikoetan, udal biblioteketan batez ere, bibliotekari gutxi dago eta Administrazioko beste profesionalen aldean lan baldintza desegokietan jarduten dute: ordutegi aldrebesak eta erantzukizunarekin bat ez datorren soldata.

Biblioteka Publikoa kultura arloko azpiegitura nagusienetakoa izanik, Lege aurreproiektuak kontuan hartu beharko luke oinarrizko arazo hau.

5- Ikasketak

Gai honek aurreproiektuan espresuki aipatua izan behar ez badu ere, daukan garrantziagatik kontuan hartuta izan beharko lukeela uste dugu. Estatu espainolean, Bibliotekonomia eta Dokumentazioaren unibertsitate diplomatura 1987 urtetik aurrera irakasten da hainbat tokitan, zenbait espezialitatetan jarduteko profesionalen heziketa ziurtatuz (kazetaritzako dokumentalistak, liburuzain zientifikoak, liburutegi publikoetako liburuzainak, artxibozainak ...). 1995etik aurrera Dokumentazioaren lizentziatura ere bada. Gurean, ordea, ez dugu euskal bibliotekonomiaren berezitasunak irakatsiko dituen ikasketa programarik. Harrigarria ez ezik, guztiz kezkagarria ere bada gaur egungo egoeran.

6- Euskadiko Liburutegia

Lege aurreproiektu honek zentro baten lidergoa falta du, liburutegi sistemaren buru izango dena. Aurreproiektu honekin, hainbat tresna ezinbesteko erakundeen arteko balizko borondatearen eta elkarlanaren menpe geldituko dira. Euskadiko Liburutegi Nagusiari dagozkion eginbeharrak sakabanatuta geldituko dira aurrerantzean ere zenbait erakunderen artean.

Euskal ondare bibliografikoaren defentsa eta zabalkundeaz ari garen heinean, EAE barruan ere akordioak gauzatu behar dira, inongo erakunderi protagonismo eta ardurarik kendu gabe, baina helburuak bermatuko dituen koordinazioa ziurtatuz. Horretarako, Euskadiko Liburutegi Nagusiak erakunde nagusia eta bakarra izan behar du, euskal bibliografi ondarearen eta euskal kulturaren zabalkundeaz arduratu, Euskal Agentzia Katalografikoa eratu, nazioarteko estandarrak gurera egokitu, eta beste hainbat lan egin ahal izateko.

Amaitzeko, sinboloen arloan dagokion paper garrantzitsua aldarrikatu nahi dugu, izan ere Euskadiko Liburutegi Nagusiak beste liburutegiek (Liburutegi Nazionala sortu artean) ordezkatuko ez duten egitekoa ere badu: euskal nortasun nazionalaren ikur bilakatzea eta egun munduan diren antzeko biblioteken ondoan egotea, Euskal Herriaren izaera propioa agerikoa izan dadin.

EGILEA: Joana Albret Bibliotekonomia Mintegia

XXI. mendean gaude eta Informazioaren garaian bizi gara. Gure herria Informazioaren Gizartean kokatzeko helburuarekin etengabeko ahaleginak egin dira, bai teknologia berriak garatu eta gizarteratzeko, bai informazio sareak (Internet) zabaltzeko. Baina, informazio teknologiekin batera, behar beharrezkoa da informazio sistema sendo eta egituratua izatea, ondoko bi helburu nagusiokin:

• Lehenengoa, herrialde bakoitzari dagokion ondare bibliografikoa eta dokumentala gordetzea eta eskuragarri jartzea.
• Bigarrena, informazio zerbitzu publiko eraginkorra ematea, herritar guztiengana berdintasunean helduko dena eta berrikuntza teknologikoek sortutako arrail sozial berria txikiagotuko duena.

Biblioteken Sistemaren beharrizana helburu horietan oinarritu behar da, ondo antolatu eta bitarteko guztiekin hornitu, bibliotekak baitira Informazioaren Gizartearen eragile garrantzitsuenetarikoak.

Lege aurreproiektura joanda, euskal ondare bibliografikoari buruz ari garenez, ezin dugu ahaztu berau hainbat esparru juridiko-politikotan zatituta dagoela, lurraldeari dagokionean. Hori kontuan izateaz gain, ondare horren babesa bermatzeko neurriak hartu behar dira, eta egungo legediaren arabera parte diren herri-agintarien arteko akordioak ziurtatu.

Euskal Autonomia Erkidegoari dagokionez, nahiz eta bertako administrazioak arlo honetako eskumen osoa eduki, atzerapen ikaragarria izan da (1990eko kultur ondareari buruzko lege orokorra besterik ez dugu), eta bitarte honetan erakundeen atomizazioa areagotu egin da, bakoitza bere eskumenen arabera, diru-iturrien arabera eta helburu propioen arabera antolatzen joan den heinean.

Beraz, Joana Albret Bibliotekonomia Mintegiak guztiz premiazkotzat jotzen du liburutegien legea, euskal kulturaren informazio politika arautu eta ondare bibliografikoaren babesa ziurtatzeko. Baina gure mintegia ez dago batere ados Eusko Jaurlaritzako Kultura Departamentuak aurkeztu duen Liburutegien legearen aurreproiektuarekin eta berau ez onartzeko arrazoiak azaldu nahi ditu:

1- Hizkuntza eskubideak

EAE.ko Biblioteken Sistemak hizkuntza ofizialen erabilpena bermatu behar du. Elebiduna izango dela esatea ez da nahikoa: euskarari zor zaion lekua argi eta garbi arautu behar du. Lan ugari dago egiteko: Espainiako ereduak erabiltzen dira oraindik bibliotekonomiako lanetan, hemengo berezitasunak kontutan hartzen ez dituztenak; elebitasunaren auzia konpondu gabe dago, halaber, euskarri informatikoetan; Euskal Herriko bibliotekonomia eta dokumentazioaren profesionalak trebatuko dituen unibertsitate-ikasketarik ez dago...

2- Lankidetza

Aurreproiektu honek eratzen duen biblioteka sistema osoa arlo honetako erakundeen borondatezko lankidetzan oinarritzen da, erakundeen artean etorkizunean izan daitezkeen akordioetan. Borondatea, lankidetza eta koordinazioa guztiz beharrezkoak diren arren, ez dira aski egungo egoerari aurre egiteko. Euskal ondare bibliografikoa gorde, babestu eta zabaltzeaz ari garenean, konplexurik gabe egin behar zaio aurre zatiketa administratiboari: egungo legeak errespetatuz sustatu behar dira herri aginteen arteko akordio politikoak, eta, horietatik abiatuta, euskal ondare bibliografikoaren babesa ziurtatuko duen sarea eratu behar da.

3- Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarea

Lege honek garatu nahi duen Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarean EAEko partaide batzuk falta dira; hala Bizkaiko, Gipuzkoako eta Arabako Foru Aldundiak, nola Unibertsitateak eta Eskoletako liburutegiak; izan ere, etorkizunean Sarean parte hartzeko balizko eskarietan oinarrituko lirateke erakunde horiekiko harremanak. Arestian esan bezala, horrelako gai garrantzitsua lotuago egon beharko lukeela uste dugu.

4- Langileria

Ezinbestekoa da liburutegietako langileen egoera zehatz-mehatz arautzea. Liburuzainen profila zehaztu behar du legeak, gutxieneko titulazioak eta lan baldintzak.Biblioteka publikoetan, udal biblioteketan batez ere, bibliotekari gutxi dago eta Administrazioko beste profesionalen aldean lan baldintza desegokietan jarduten dute: ordutegi aldrebesak eta erantzukizunarekin bat ez datorren soldata.

Biblioteka Publikoa kultura arloko azpiegitura nagusienetakoa izanik, Lege aurreproiektuak kontuan hartu beharko luke oinarrizko arazo hau.

5- Ikasketak

Gai honek aurreproiektuan espresuki aipatua izan behar ez badu ere, daukan garrantziagatik kontuan hartuta izan beharko lukeela uste dugu.Estatu espainolean, Bibliotekonomia eta Dokumentazioaren unibertsitate diplomatura 1987 urtetik aurrera irakasten da hainbat tokitan, zenbait espezialitatetan jarduteko profesionalen heziketa ziurtatuz (kazetaritzako dokumentalistak, liburuzain zientifikoak, liburutegi publikoetako liburuzainak, artxibozainak ...). 1995tik aurrera Dokumentazioaren lizentziatura ere bada. Gurean, ordea, ez dugu euskal bibliotekonomiaren berezitasunak irakatsiko dituen ikasketa programarik. Harrigarria ez ezik, guztiz kezkagarria ere bada gaur egungo egoeran.

6- Euskadiko Liburutegia

Lege aurreproiektu honek zentro baten lidergoa falta du, liburutegi sistemaren buru izango dena. Aurreproiektu honekin, hainbat tresna ezinbesteko erakundeen arteko balizko borondatearen eta elkarlanaren menpe geldituko dira. Euskadiko Liburutegi Nagusiari dagozkion eginbeharrak sakabanatuta geldituko dira aurrerantzean ere zenbait erakunderen artean.

Euskal ondare bibliografikoaren defentsa eta zabalkundeaz ari garen heinean, EAE barruan ere akordioak gauzatu behar dira, inongo erakunderi protagonismo eta ardurarik kendu gabe, baina helburuak bermatuko dituen koordinazioa ziurtatuz. Horretarako, Euskadiko Liburutegi Nagusiak erakunde nagusia eta bakarra izan behar du, euskal bibliografi ondarearen eta euskal kulturaren zabalkundeaz arduratu, Euskal Agentzia Katalografikoa eratu, nazioarteko estandarrak gurera egokitu, eta beste hainbat lan egin ahal izateko.

Amaitzeko, sinboloen arloan dagokion paper garrantzitsua aldarrikatu nahi dugu, izan ere Euskadiko Liburutegi Nagusiak beste liburutegiek (Liburutegi Nazionala sortu artean) ordezkatuko ez duten egitekoa ere badu: euskal nortasun nazionalaren ikur bilakatzea eta egun munduan diren antzeko biblioteken ondoan egotea, Euskal Herriaren izaera propioa agerikoa izan dadin.

Joana Albret Bibliotekonomia Mintegia, 2005eko martxoaren 21ean

RIEV aldizkariko 49-2 zenbakian argitaratu zen Gerardo Luzuriaga mintegikideak euskal liburutegien egungo eta etorkizuneko egoerari buruz egindako azterketa "Balance de la situación bibliotecaria vasca y perspectivas de futuro".

Artikulu honetan, liburutegiei buruzko nazioarteko arauak, euskal liburutegien munduan aplikatu den oinarrizko legedia, alor honetan euskararen egoeri buruzko informazioa eta egun liburutegi eta dokumentazio zentroen eremuan dauden etorkizuneko aukerak aztertzen dira.

Eranskin bezala, azken hamarkadetako euskal argitarapenei buruzko ikerketa bat gehitu zaio artikuluari. Gai ezberdina izan arren, oinarrian liburutegien munduarekin zerikusi zuzena du.

Artikulua irakurri

Egilea: Joana Albret Bibliotekonomia Mintegia

Sinatzaileok, Joana Albret Bibliotekonomia Mintegiko kideok, gure lanbidea dela-eta irakurri ahal izan dugu Euskadiko Liburutegien Legearen aurreproiektua izeneko dokumentua. Eta berehala kezka eta egonezina nagusitu dira gure artean. Izan ere, lege-aurreproiektu horretan irakurri duguna zinez larria da euskal kulturaren ikuspuntutik. Hona gure kezkaren mamia: 1- Euskal Herriko ondare bibliografikoaz «Euskal Herria Europako herri guztien artean berezko nortasuna duen herria da, historia, gizarte eta kultura aparteko ondare baten gordailu, eta gaur egun bi estatutan kokatutako hiru eremu juridiko-politiko ezberdinetan giltzatutako zazpi lurraldetan du bere leku geografikoa».

Goiko definizioa ez da gurea, Juan Jose Ibarretxe lehendakariarena baizik, eta ez da pasaeran eta arduragabe eginiko adierazpena, bere gobernuaren proiektu politikoa biltzen duen dokumentu nagusiaren, Ibarretxe plana deitutakoaren hasiera baizik. Definizio hori oinarri hartuta, argi dago zein den Euskal Herriko Ondare Bibliografikoa, zeinaren kontserbazioa eta defentsa atzerapen gehiagorik gabe biblioteken lege baten bidez ziurtatu behar den. Aurkeztutako biblioteken lege-aurreproiektuak konplexurik gabe jaso beharko luke berari dagokion eginbeharra.

Bestalde, gaia EAEko esparru autonomikora ekarriz, azpimarratu nahi dugu, lege-aurreproiektu honen arabera sortuko litzatekeen Euskadiko Bibliotekaren lidergo falta nabarmena sektorean, ezinbestekoak diren hainbat antolaketa eta tresna bibliotekario balizko borondate eta elkarlanaren baitan uzten baititu.

2- Euskararen tratamenduaz «Euskadiko Liburutegi Sistema, hortaz, lankidetza-harremanen bitartez liburutegi-zerbitzuak emateko gai diren erakundeen multzoa da lege honen ikuspegitik. Hauek dira sistemaren oinarriak: informazio-politika, nazioarteko lankidetza, planteamendu [i.e. plangintza] bibliotekario bat (administrazioen arteko koordinazioa) eta Euskadiko Liburutegiaren izatea bera».

Hala dio aurreproiektuak, eta zinez oso larria iruditzen zaigu euskal kulturarentzat horrenbesteko garrantzia duen gai batean euskararen normalizazioa espresuki ez aipatzea. Are larriagoa, kontuan hartzen badugu biblioteka sektoreak euskararen aldetik ia erabateko abandonoa sufritu duela. Orain arte Eusko Jaurlaritzak ez du egin inolako ahalegin sistematikorik biblioteken alorrean euskararen normalizazioa lortzeko. Horrek esan nahi du lege honetan argi eta garbi aitortu behar dela galdutako denbora berreskuratu behar dela.

Euskararen normalizazioa gutxien-gutxienik Sistemaren oinarri gisa agertu beharko litzateke. Lege honetan, ordea, euskararen marjinazioa berresten da, zeren nekez lortuko da helburu gisa aipatu ere egiten ez dena.

3- Ondorioak Norbaitek pentsa dezake egin ditugun oharrak batez ere ideologikoak direla eta, aldiz, ez dugula eragozpenik maila teknikoan. Ez da horrela. Maila teknikoan ere munta handiko oharrak egingo genituzkeen, horretarako aukera eta astia eman izan baligute. Honen haritik, bat egiten dugu ALDEEko lankideek egindako salaketarekin, hots, «kolektibo profesionalaren partaidetza aktiborik gabe, eta ezagutzarik gabe ere, idatzi izanagatik».

Ondorioz, guzti honengatik, ozenki eskatu nahi dugu aurreproiektu honen tramitazioa bertan behera uztea.

Edukia:

1- Sarrera: Kulturaren Euskal Planaren erabakia

2- Kontzeptua : funtzioak betetzerik bai biblioteka nazionalik gabe?

3- Biblioteka nazionalak eta kultur nortasuna

4- Biblioteka digitala versus biblioteka nazionala?

5- Biblioteka nazionalen etorkizuna

6- Gurean zer

7- Belgikako eredu bibliografikoak

8- Quèbec-eko biblioteka berria

________________________________________________

1- Sarrera: Kulturaren Euskal Planaren erabakia

Kultur politikaren arloan interesatua denak gogoan izango du 2003ko maiatzean egin zela, Gasteizen, Kulturaren Euskal Planaren Aurkezpen Jardunaldia.

Orduko Jaurlaritzako Kultura sailburuordeak, Imanol Agotek, azaldu zuenez, Planaren egitekoa honako helburuetan gauzatzen zen:

• Europarekin bateratzea
• Kultur eragileen sarea osatzea
• Euskal kulturaren sistemaren arkitektura eraikitzea.

Adibideen artean, ondokoa aipatu zuen: Biblioteka Nazionala bai ala ez erabakitzea.

Kultura Ondarearen multzoaren barruan, azpimultzo bat zegokien bibliotekei. Azken honetarako lan talde bat osatu zen, biblioteka esanguratsuenetako arduradunak eta elkarte profesionalak partaide zituena. Gure mintegiak ere, Joana Albret Bibliotekonomia Mintegiak, lan-taldean parte hartzeko eta ekarpenak egiteko aukera izan zuen. Lerrook idazten ari naizen momentuan ez daukat ondorioak ezagutzera emango dituen agiri definitiboaren berri, baina berori iritsi bitartean, artikulu honetan gai horren inguruko puntu batzuk azaltzen saiatuko naiz.

Izan ere, 2003ko urrian egin ziren “Euskadiko Liburutegien Sistema Nazionalaren I. Jardunaldiak” deitutakoetan entzun zenez, “erakunde” bat sortzearen aldekoak ziren hainbat aditu,”erakunde” eta ez “biblioteka” bat (espresuki eskatu zuten terminoa ordezkatzea).

Joana Albret Bibliotekonomia Mintegia, aldiz, maiz mintzatu da azken urteotan biblioteka nazionala sortzearen alde. Azkena, Kulturaren Euskal Plana eta Biblioteka Nazionala agiriarekin, 2003ko udaran zabaldua.

Zein arrazoitan oinarritu garen? ...

IRAKURRI ARTIKULU OSOA

Egileak: Gerardo LUZURIAGA, Nere ERKIAGA

Azkeneko urteotan Joana Albret Bibliotekonomia Mintegiak Biblioteka Nazionalaren beharrizana etengabe aldarrikatu eta arrazoitu arren eta euskal kultura behar den bezala babestu eta zabaltzeko oinarrizkoa den informazio sistema eratzeko eskumenak ia 25 urte luzetan izan arren, oraindik Euskal Herriko Biblioteka Nazionala antolatzeko inolako aurrera pausurik ez da eman. Mundu zabaleko estatuek eta baita estaturik gabeko herrialdeek ere bere Biblioteka Nazionala dutenean, Espainiar estatuan bertan erkidego guztiek bere Biblioteka Nazionala edo Biblioteka Nagusia dutenean (Kataluniak 1981ean, Andaluziak 1983an, Aragoik 1986an, Gaztela-Mantxak 1989an, ...), nazioarte mailako erakundeek (Unesco, IFLA, UBC, ...) eta maila guztietako adituek ere biblioteka nazionalen beharrizana azaltzen dutenean, gurean antza denez, zerua eskatzea da.

Behin baino gehiagotan izan dira biblioteka nazionalaren aldeko politikarien adierazpenak, aurrekontuetan ere biblioteka nazionala eratzeko atala ere inoiz egon da, baina denbora pasa eta berdin jarraitzen dugu, bertoko eta kanpoko profesional askoren harridurarako. Ez gara gu soilik gure egoera tamalgarriaz jabetu garen bakarrak, asko dira harrituta daudenak. Hona hemen Espainiako erkidegoetako egoerak aztertzen zituen 1997ko lan batean EAEko egoerari buruz idatzitakoa : El País Vasco accede a la autonomía mediante ley orgánica 3 (1979 de 18 de diciembre) (...) La legislación bibliotecaria que dimana de los órganos de gobierno es escasa y de poca entidad. En concreto carece de una ley de bibliotecas con el carácter de norma reguladora general de toda la comunidad, como ocurre en casi todo el resto del Estado español. (...) Estas son las únicas menciones que, desde el punto de vista del control bibliográfico, se efectúan en la legislación vasca de bibliotecas. Ninguna alusión por tanto a la necesidad de una biblioteca central de carácter nacional o regional, a la necesidad de elaborar una bibliografía que recoja el producto de la producción editorial vasca, de dar a conocer la cultura vasca a la comunidad implicada y al exterior. Nada absolutamente que relacione las oportunidades que la nueva situación política y administrativa supone para el desarrollo y la extensión de la cultura e idiosincrasia de la comunidad, como veíamos en otras legislaciones (...)

Alor honetan egin ez diren lanak ugariak dira: euskal kulturak behar duen informazio politika arautu gabe eta ondare bibliografikoa behar den bezala jaso, gorde, babestu eta zabaldu gabe dago; ondare bibliografiko baliotsuak eskuratu eta gordetzeko erakundeen arteko koordinazioa arautu gabe dago; pertsona edo erakunde pribatuen funts bibliografikoak zein erakundek jaso behar dituen argitu gabe dago; euskaraz katalogatu eta zerbitzua eman ahal izateko tresnak sortu gabe daude; araudi bibliografikoa gurera egokitu gabe dugu; egun Interneten euskal ondarearen parte diren eta hain azkar desagertzen diren web guneak gordetzeko erakundea antolatu gabe dago; ... egiteko dauden lanen zerrenda luzea da.

Euskal Autonomi Erkidegoan, Eusko Jaurlaritzaren liburutegi sarean parte diren udal liburutegien eta proiektura batu diren beste liburutegien katalogoekin Katalogo Kolektiboa eratzen hasi ziren, eta egun, programa informatiko bera erabiliko duten liburutegien sareari hasiera eman zaio, funtzionamendua bateratuaz lanak eta gastuak gutxitzeko asmoarekin. Ekimenok berez oso baliagarriak izan daitezke (ez ditugu orain aztertuko) baina batetik, elebitasunaren auzia konpondu gabe gelditu da, eta bestetik, katalogo kolektiboek ez dituzte biblioteka nazionalaren lanak betetzen: funts bibliografikoen kokapena datu-base bakarrean jasotzea, liburutegien arteko mailegua arautzea eta erabiltzaile txartel bakarra eskaintzea oinarrizko zerbitzuak besterik ez dira, egitura birtual hutsak, eta telematika ezin da Biblioteka Nazionalaren ordez saldu.

Hainbatetan eskatu den bezala, gure hizkuntza ofizialak maila berean hartuko dituen liburutegi sistema antolatu eta arautu behar da, eta sistema horren buru Biblioteka Nazional Erreala izan beharko da, baliabide guztiak izango dituen biblioteka (eraikina, pertsonak eta dirua). Lan horri ekin gabe beste lanak egitea arazoari txaplatak jartzea besterik ez da izango. Informazio birtuala jaso eta kudeatuko duen benetako Biblioteka behar dugu.

Euskal kulturaren kontserbazioaz, babesaz eta zabalkundeaz ari gara, eta lan hori banaketa administratibo eta politikoen gainetik egon behar da, ideologien gainetik. Gure politiko guztiak, eta batez ere boterean daudenak, lan honen garrantziaz jabetu eta orain arteko borondate ezari buelta emanda arazo larri hau konpontzeko baliabideak jarri eta bideak jorratu beharko dituzte.

Gure atzerapen lotsagarri honek bentaja handia ere badu: mundu zabaleko esperientziak ditugu ikasi eta gauzak ondo egiteko. Hasi gaitezen behingoz lanean.