Garagoittiko Orakulua

Egunen batian autobusetan topatzen dirazen gazte senegaldarren arteko kortesia konbertsaziñuetako bat itzuli nahiko neuke. Bostekua adeitsuki emon, eta halako zeozer hasten dira:
- Kasumay!
- Kasumay.
- Alam kum ngulu.
- Ngulu kam.
- Kam dungu.
- Dungu m kmamba.
- Kmamba dum.
- Kale dum.
- Dum.
- Kbamba.
- Kbamba kdum.
- Ngogngo dmamba kdongo dong.
- Ba.
- Ndong.
- Gdong.
- Gmumb.
- Ez do bang.
- Halaxe dunk.
- Beno!
- Ala!
Hori guztia 10 bat segundutan, ti-ta, bizkor arraio, metralleta erara. Wolof izango dala pentsatzen dot. Hamengo basarrittar nagusixen artekua etortzen jata gogora, hizkera zarratu eta bizi hori entzutzian. 😁

Lehengo txorradia idatzi eta gero (barkatu senegaldarrak!😁) beste hau topau dot, fidagarrixagua. Artikulo super interesgarrixa da, eta zati haundi baten nere kuriosidadia ase dau, woloferazko eta espainierazko kortesia erritualen aldia eta antzekotasunak aurkeztuz. Eta zati baten, Iparraldeko eta Hegoaldeko euskaldunon arteko aldia ulertzeko be balixo izan desta! (bolumena, eta konbertsaziñuan alkar zapaltzeko ohitturia adibidez)

Bakarrik ibiltzeko zalia naiz. Badira 15 bat urte, ostera, afiziño hau praktikau ez dotela. Neskalaguna, speleo lagunak, umiak... nere asteburuak jentez betetziakin batera, eta pozik gaiñera, beti lagunduta ibilli naiz aspaldixan.

Etorri jata ba, atzera nere bostian, motxillia, erretratatzeko makiñia eta kuadernua hartuta "parakaidasian" salto egin eta lekuak deskubritzera juateko sasoia. Etxekuen planak kaletarrak izanda, kuebako lagunak neretako baiño gehixagokuak dirazen estuasunetan ibiltzia... gaurkuan beste planik ez, eta ADESekuekin armozau eta gero neretako barrixak dirazen lekuak ezagutzera urten naiz. Aspaldixan sentidu bako sentsaziño atsegiña. Naturaleza bakartixakin, aspaldiko lagun horrekin barriro topatzia izan da. Bertan egon baiño lehen ez neban uste hainbesteko faltia nekanik...

Lehengo aldian, desbardinttasun batzuk: mendixan ibiltzeko arropa aproposik ez (frakak adibidez) eta oiñ argazkixak etaratzeko antiajuak bihar!

Gaurkuan, Kosnoagara etorri naiz. Hamengo kuebetara juan-etorrixan, 15 bat urte baziran gotorleku hau hamendik goittik deika nekala. Azken urtietan gehixago, bertako indusketen arduradunetako bat ezagutu nebanetik. Santa Luziatik bertatik, Zallobietatxu ondotik gorako bidezidorretan abixau naiz; Lumoraiñok allegatzeko arazorik ez. Hor, lehelengo sorpresia: zelako itturri-aska-labadero-dorre konjunto elegantia! Itturrixa 1884kua da, inbestigau biakot. Hortik aurrera, bidia pixkat nahastosuago izan, eta saio batzun ostian zelai batzutara allegau naiz, eta bedarra ez zapaltziarren erdittik sartu nahi ez eta... Azkenian kamiñuan amaittu dot, Bastegieta aldetik urtetzen dan pistian sarreraraiñok. Hortik aurrera bai: tontorrerako bidia argixagua da, eta ganaduen artian gotorlekuanak izan zeikiazen mota artetik pasau naiz; Gotzonek abixau destan moduan, ez da ixa ezer bereizten (nere modukuen begi profanuetara); ez dakitt Unzuetak & ciak nun eta zer industuko zeben; enterauko naiz. Tontorrian bertan, bista ederrak eta pakia, pake haundixa; eta munduko zoramenaz barririk ez daben astakumetxo bat, bere amakin. Horregaittik bakarrik merezi izan dau txanguak. Handik behera, Errigoitti aldera segitzeko bidiari begira geratu naiz, terra incognita hori be esploratzeko goguakin; hurrengo baten izango da. Eta beherakuan, Lumoko dorriari buelta emonda, Arrola alderago jaisten dan galtzada ikusgarrixa topau dot; zuzen zuzen Gernikako aldirixetako auzo barrixetara eruan nabena.

Osteko billaketetan:

• Dorria Lumotorre, itturrixan ondoko basarrixa Lumogoitia. Baiña oso info gitxi topau dot interneten. Arrarua!

• Unzuetak Kosnoagan egindakuan erreferentzia bat, 1991ekua; halan be, badirudi aurretik Gondra 1984 eta Valdes 1984 be ibilli zirala bertan.

• Marijo Deogracias eibarnautak ixa-ixa nik egin doten ibilbide bera egin zeban 2013an! Hamen deskribapena.

Gustora irakorri doten komikixa, nahiz eta gaixak oso urrin harrapatzen naben. Ez naiz sekula mendi altuen zale izan -beti esaten dot, bedarra amaitzen dan lekuraiñok noia ni- eta, bereziki, mendixak "egittera" doian jentiak atzeraka eragitten nau. Baiña badakitt jakin, bildumazalion artian badirala mendixa errespetuz eta miresmenez bizi daben pertsona batzuk, tontorraz gain askoz be gauza gehixago dagozela jabetzen dirazenak. Esango neuke Iñurrategitarrak badakela hortik zeozer, eta zentzu horretan egin jata interesgarri liburua; tontorren kurrikulumak, halako eta bestelako bidiak... horrek ez deste piperrik be inporta. Mendizaliak Baltistango jentiakin izandako harremanena, eta garapen proiektuena, hori bai egin jata interesgarri; nahiz eta komikixak hagiografia kutsu nabarmena dakan (normala, eta tamaño onian). Gidoia, bestalde, ondo eta jator idatzittakua begittandu jata; ezagun da euskeraz sortutako lana dala, eta poza emoten dau horrek.

Umiak mangazale bihurtziakin batera, amama etorri jake: Martxelen ordez Lekeittiora etorri jakun liburuzain barri otaku xamarra. Beti aholkuak emoteko prest egoten da, eta "manga bat gomendatzeko" eskatu zetsenian, erantzuterakuan ez zeban zalantza izpirik be izan: "Akira".

Nikok irakorri dau (Tomasek nahixago dau"Naruto"), eta atzetik ni. Asko be asko gustau jata. Gatxa da jarraitzeko (eskerrak bolumen bakotxan hasieran dagon aurrekuan sinopsisari), baiña misterioz betetako korapilluak askatu nahixan, 350 bat pajinatako 6 "totxuak" errez baiño errezago irakortzen dira. Marrazkixak oso expresibuak dira, suntsipenan dagon "edertasuna" (zeozelan esatiarren) ondo islatzen dabe, bereziki espazio ireki erraldoietan. Akats bat dago, komikixan epiloguan bertan aittatzen dana: halako maisulana ezagutu ostian, oso gatxa izango dala bere maillara allegatzen dan komikirik topatzia...

Gai konplejua, ixa psikoanalitikua izan arren, oso irakorterreza eta interesgarrixa egin jata: egunian zihar, irakortzeko momentua noiz etorriko gogoz egon naiz, eta hori oso seiñale ona da nere kasuan. Ez nekan Jaioren idazlanik irakorritta lehenago; eta ez dakitt bestiak zelakuak izango dirazen, baiña hamen behintzat teknika oso efektibua erabiltzen dau kontau nahi daben hori transmititzeko. Gizon eta emakumien rol tradizionalen kritika fidela, zorrotza eta bihar-biharrezkua, harreman mota barrixei atia zabaldu ahal izateko bihar dana.

Irakurketia eten bako zirikada bat da gizonezkuondako, protagonistian matxirulotasunan islak norberan gaiñian topatzeko bildurrez. Zirikada osasungarrixak baiña! Dana dala, esango neuke adibidia pixkat muturreraiñok eruanda dagola, izan be... ba ete dago protagonista honek dittuan beste trauma, konpleju eta mizkinttasunik dakanik?? Hala bada, dolumiñak. Ez da gozua izan bihar, ez, holako desastre konpletua izatia.

Gero, hain garratza ez izateko-edo, happy endian danak adiskidetu-edo egitten diraz, hori be ez da oso sinesgarrixa. Baiña eskertzen da! Kritikiakin lur jota ez geratzeko behintzat.

JAIO, Karmele. 2019. Aitaren etxea. Elkar, Donostia.

Gai konplejua, ixa psikoanalitikua izan arren, oso irakorterreza eta interesgarrixa egin jata: egunian zihar, irakortzeko momentua noiz etorriko gogoz egon naiz, eta hori oso seiñale ona da nere kasuan. Ez nekan Jaioren idazlanik irakorritta lehenago; eta ez dakitt bestiak zelakuak izango dirazen, baiña hamen behintzat teknika oso efektibua erabiltzen dau kontau nahi daben hori transmititzeko. Gizon eta emakumien rol tradizionalen kritika fidela, zorrotza eta bihar-biharrezkua, harreman mota barrixei atia zabaldu ahal izateko bihar dana.

Irakurketia eten bako zirikada bat da gizonezkuondako, protagonistian matxirulotasunan islak norberan gaiñian topatzeko bildurrez. Zirikada osasungarrixak baiña! Dana dala, esango neuke adibidia pixkat muturreraiñok eruanda dagola, izan be... ba ete dago protagonista honek dittuan beste trauma, konpleju eta mizkinttasunik dakanik?? Hala bada, dolumiñak. Ez da gozua izan bihar, ez, holako desastre konpletua izatia.

Gero, hain garratza ez izateko-edo, happy endian danak adiskidetu-edo egitten diraz, hori be ez da oso sinesgarrixa. Baiña eskertzen da! Kritikiakin ur jota ez geratzeko behintzat.

Hamen azaldutako moduan, artikulu honetako material grafikua CC-BY-SA lizentzixiakin argitaratzen dot.

Azkenik, "Juan de Easo" kazetarixak (Juan Etxazarreta Mendizabal, XX. mende hasierako kazetari ezkertiarra) Tio Tomaseri 1959an bialdutako kartia, amama Valentinan eskelia ikusi ostian. Gizon ausarta gero, itsu-itsuan halako gauza bat bialtzeko. Ezagun da ordurako zaharra izango zala, eta ez zetsela asko ardura frankisten errepresaliak!

Ez dakat argi zein zan Juan de Easo hau. Jakiña, bere benetako izena ez dot dudan jarriko (Juan Etxazarreta, bere eskutik siñatuta dago eta), baiña bere izaera eta ibilbide politikua inbestigau nahixan egin dittudazen billaketetan, datu nahasgarrixak topau dittudaz. 1912an, seudonimo horrekin firmautako panfleto bat zabaldu zan, Donostiako anarkistak zabaltzen ibilli zirana. 1913an, Mundo Grafico aldizkarixan "páginas infantiles" sekziñuan, pedagogiari buruz idazten dau Juan de Easok. 1919 eta 1920an, Donostiako izperringietan (La Voz de Guipuzcoa, San Sebastián Revista Veraniega) artikulu batzuk agertu ziran seudonimo horrekin firmauta. Baiña Antonio Rivera irakaslian artikulu super interesgarri honetan, "Juan de Easo" seudonimua beste pertsona bati egozten jako: Juan Usabiagari, II Errepublikan jardundako politikari "errepublikar lerrouxista". Azkenik, 1935ian, "Don Q, hijo del Zorro"liburuan egille modura agertzen da (1925an Douglas Fairbanksek antzeztutako pelikulan oiñarrittutako liburua). Ez dakitt, baiña, hórrek Juan de Easo guztiak pertsona bat ete dirazen.

Hau guzti hau esanda, hamen dozue kartia. Orijinala oso politta da baiña ulertzeko paleografian aditua izan biharra dago, ixa-ixa, eta horregaittik lehelengo pajinia ipiñikot bakarrik, artikulua irudiz larregi ez kargatzeko; itxuraz aittari-eta be Easoren letra dezimononikua ulertzen kostatzen jaken, eta testua makiñaz "itzuli" zeben; hortxe dakazue transkripziñua.

Hori da dana momentuz. Artikulu serie honetan argitaratutako material guztia, esandako moduan, Wikimedia Commonsen argitaratuta dago; eta "Aquilino Amuátegui" izeneko kategorian dana bilduta topauko dozue. On egin!

Hamen azaldutako moduan, artikulu honetako material grafikua CC-BY-SA lizentzixiakin argitaratzen dot.

Oiñ Tio Tomasek tallarreko soziuendako 1958an egindako memorixia; bertan Akilinoren herixotzia kontatzen da, tallarran billakaerian gorabeheren artian. orijinalak commonsen kargauta dagoz.

Tallarreko iragarki zahar bat Wikimedia Commonsen.

Hamen azaldutako moduan, artikulu honetako material grafikua CC-BY-SA lizentzixiakin argitaratzen dot.

Oiñ dokumentu batzuk doiaz; orijinalak commonsen kargauta dagoz.

Lehelengo, 1928an Amuategi gogoratzeko Casa del Puebluan egindako "velada necrológica" horren panfletua. Hau lehendik ezaguna da, Salvador Marzana Amuategiren fondoko kopixak ikusi izan dittudaz hortik zihar bueltaka. Kuriosidade modura, esango dogu astegun buruzuri baten egin zala: martzuan 13an... martitzena! Superstiziñozaliei adarra jotzeko edo?? Batek daki.

Hamen azaldutako moduan, artikulu honetako material grafikua CC-BY-SA lizentzixiakin argitaratzen dot.

Beste argazki bat, nahikua ezaguna, Indalecio Ojangurenen estudiokua (baiña ez berak etaratakua! Akilinon atzian dagona Indalezio bera da eta). Deigarrixa egitten jata kalia (zelako harrizko zoru politta!), etxian arkua, musikarixen zapatak. Ez dakitt ze banda edo talde izango dan, Txikillana eta Kajoitxu kenduta ez dot beste iñor ezagutzen. 1915 ingurukua izango da hau be.

Eta Ojangurenen beste hau, oso ezaguna be (commonsen badago, kalidade hobian). Guk baiña, azpiko oharrez beteta dakagu; eta "gizon inportantien" atzeko jentiari buruzko datuak be interesgarrixak dirazelakuan, hamen ipiñikot.

Hamen azaldutako moduan, artikulu honetako material grafikua CC-BY-SA lizentzixiakin argitaratzen dot.

Hurrengo argazkixa benetan kuriosua da. Aittittan edadiangaittik (ezkerretik lehelengua), 1900 ingurukua izan bihar da. Eugène Pirou estudio famatuan etarakua da, Parisen (Boulevard Saint Germain 5). Eta esango neuke jarritta dagona Pedro Chastang dala, jatorri frantseseko sozialista eibartar historikua. Beste bixak ez dakitt zeintzuk dirazen. Aittitta Akilinon "biaje iniziatikua" izango ete zan?

EGUNERAKETA: Antxon Narbaizan liburua errebisauta, misterixua argittuta. Argazkixa, duda barik, 1900ko Erakusketa Unibertsalera egindako bisittan egin zan. Eibarko bihargiñen ordezkaritzan juan ziran Amuategi, Chastang, J. Rufino Sande eta Pedro Gisasola (eskumakuak izango diraz; baiña ez dakitt zein dan zein!). Eta ez ziran oso pozik geratu hartutako tratuakin, La Lucha de Clasesera bialdutako kartan (1900-VIII-18) irakorri leikianez!

Hurrengo argazkixa oso ezaguna da. Hau be Ojangurenena. Etxian hiru kopixa dakaguz, rekorte desbardiñekin; hirurak ipiñi dittudaz. Ez dakitt nun etaratakua dan. 1915 ingurukua izango da.

Hurrengua be Ojangurenena, 1915 ingurukua izango da. Aittitta kenduta, ez dot beste iñor ezagutzen; kontzejuan kanpokaldian dagozela emoten dau, Ego Gainera begira. Musiko formaziño deigarrixa, egurrezko haize-instrumentuak eta gittarrak.