Ke arteko egunak filmean, Kepa delako gazte batek (Iro Landaluzek gorpuzten duen pertsonaiak) irratia pizten du halako batean, berriak entzuteko asmoz; albistegia hasten da, garrantzirik gabeko kontu batekin, eta Irok itzali egiten du berehala: “Lehenengo albistea ez bada, ez da albiste”, esaten du.

Txorakeriak esaten ibili gara kontrakanpaina atal honetan, debateak gora eta iragarkiak behera, gustu hobexeago edo txarxeagoko txantxak eginez, baina jakinda guztia jolasa zela, kanpainaz asperturiko irakurleari entretenimendu pixka bat eskaintzeko txokoa, iritzi-artikulu batek nekez aldatuko baitu inoren boto-asmoa; boto batek ere deus gutxi dezake, bere bakarrean.

Bat-batean, baina, albistea. Benetakoa. Sarean ikusi bezain laster aldamenekoari aipatu beharra sentitzen duzun horietakoa, gizaki garen aldetik larritasun bat sortzen digulako, beste gizon-emakume baten kontaktua bilarazten dizulako. Horren ondoan, lekuz kanpo gelditzen dira txisteak eta trufak, ziriak eta algarak.

Emakume Langilearen Nazioarteko Eguna eta hauteskundeetako hausnarketa-eguna lotzen zituen artikulu bat zegokion gaurko datari. Idazki arin bat, asteburua gogotsu aurreikusten zuena eta hamabost egunez iraun duen atal hau alai itxiko zuena. Baina halako garraztasun, ezintasun, zapuzte bat sentitu duten milaka euskaldunetako bi izan gara. Beste batzuek, penarekin, frustrazioarekin eta solidaritatearekin batean, beldurra ere sentituko zuten: hurrena bera edo bere hurbilekoren bat izan litekeelako, edo urruti duten senidea are urrunago geratuko delako.

Inguruan bat baino gehiago omen dabil komentatzen, ez zutela botorik emateko asmorik, ez inoren konsigna jarraitzeagatik baizik asperduraz, baina orain berriz aldatu egin dela beren asmoa. Analisi politikorako aldarterik ez dugu gaur ordea. John Donne poetaren aspaldiko hitzak oroitarazteko gogoa besterik ez: “… edozein gizakiren heriotzak murrizten nau, gizadiari loturik nagoelako; eta, beraz, ez galdetu inoiz norengatik ari diren kanpaiak joka, zugatik ari dira eta”.

Emakume Abertzale Batza zuen izena EAJko emakumeen adarrak, 1922an sortu baina batez ere Errepublika garaian nabarmendu zenak: Polixene Trabudua, Haydée Agirre, Tere Zabala aipatu ohi dira talde hartako mitinlari ospetsu legez, baina Batza hartakoek mitinetan baino gehiago jarduten omen zuten andreek berezko omen zituzten lanetan: umeen eta zaharren zaintzan, irakaskuntzan, ohitura onen transmisioan… Partiduan beti nagusi izan den hizkuntzan “las emakumes” deitu ohi zitzaien, eta izena bera gaur egun erabiltzen ez bada ere, nik esango nuke izendapenak adierazten duen ikusmoldeak indarrean jarraitzen duela, ez bakarrik jeltzaleen artean, ezpada politikagintzan oro har.

Egutegiak nahi izan du hauteskunde bezperan egokitzea aurten martxoaren 8a, Emakume Langilearen Nazioarteko Eguna, edo Emakumearen Eguna besterik gabe. Pena izango dute batzuek: arloz arloko proposamenak aletzeko erabili ohi dute alderdiek hauteskunde-kanpaina: gaur, unibertsitatea eta ikerketa; bihar, nekazari, arrantzale eta abeltzainak; etzi, itsu, gaixo, elbarri eta ezinduak; politika sektorialekin jarraituz, zer aproposago martxoaren 8a baino, emakumeen eskubideak aipatzeko? 

Hausnarketa-eguna suertatu ez balitz, emakumezko hautagaiek hartuko zuten, egun batez bada ere, protagonismo apurra. Arabako zerrenda nagusietako bigarrenak (Nerea Antia, Eugenia Martin Mendizabal, Pilar Unzalu), kanpaina osoan mutu egon direnak, nor feministago adituko genituen; Lore Leanizbarrutia, Gipuzkoako senatarigaia eta argazkietan Mari Karmen Garmendiaren ahizpa dirudiena, emakumeen berdintasuna aldarrikatzen entzungo genuen; Arantza Mendizabal eta Elvira Kortajarena, PSEko bigarrenak Bizkai-Gipuzkoetan, bikiak ez baina ile-apaindegi bereko bezeroak ematen dutenak, Zapaterok emazteen fabore zenbat egin eta egingo duen kontari hasiko zitzaizkigun…

Ez dugu halakorik ikusiko, eta zorionez, esango dut. Hobe baita konpondu beharreko injustiziei aurrez aurre begiratzea, errealitatea egun batez itxuraldatuta mundu ezin hobean bizi garela sinestea baino.

III

Fulgencio Batista diktadorea bota zuen Castrok Kubatik, eta Francisco Franco botako zuen iraultzarekin ametsetan hasi zen orduan osaba Joxantonio. “ETA ere urte hartantxe sortu zuan, 1959an…” esango zigun osabak, eta gero isilik geratu, misterioaren kutsuak airea usaindu eta loditu zezan.

Gu ez ginen horrekin konformatzen, ordea, eta zirikatu egiten genuen: “Zu ere ibili al zinen ba Francoren kontra?”

Osabak, orduan, begirada zuri harekin iragana arakatuko balu bezala, ahotsa apaldu eta: “Dena ez zegok esaterik, baina zer edo zer egin genian”.

“Zaude isilik, gizona”, Paria Pilarrek purrustaka, “kupoia saldu besterik ez duzu egin-eta bizitza osoan”.

“Bai, baina, herriko falangistei ez nien saltzen. Ezta karlistei ere. Jum!”

Kupoia saldu bai, baina Franco botako zuten egunarekin amets egiten zuen osaba Joxantoniok; eta bitartean Fidel, berak egin nahi eta ezin zuen guztia gauzatzen zebilena: armak eskuan hartu, tiranoa kanporatu, jauntxo guztiak lumatu, amerikarrei aurre egin, herri osoari eskola eta osasun ona eman… “Hori duk gizona” esaten zuen, mirespenez bezainbateko inbidiaz. “Nik ere, haren bistaren erdia izan banu…”

“Mihia daukazu zuk, eder askoa”, Maria Pilarrek aldamenetik.

“Eta Fidelek, zer uste duzu? Sei eta zortzi orduko diskurtsoak egiten ditu hark gero!”

“Urteak daramatzazu zuk, diskurtsoa aldatu gabe”.

“Hobe betiko diskurtsoari eustea, txaketa kanbiatzen hastea baino”.

(Berria-n kaleratua, Kontrakanpaina atalean)

Aspaldi ez zen gertatzen, Ipar eta Hego, Euskal Herri osoan hauteskundeak batera egitea. Hala ere, estatu bietako egutegi politikoen halabeharrak elkartu izanak ez dut uste ezinbestean herri batuago egiten gaituenik: ez dago inongo dinamika sozial bateraturik, erreferentziak eta kezkak guztiz desberdinak ditugu, nor bere arazoei eta hautagaiei begira bizi da…

Hala ere, badira hauteskundeen bikoiztasun hori hurbil-hurbiletik bizi dutenak, Iparraldean bizi diren hegoaldetarrak hain zuzen, hauek bi aldiz eman baitezakete botoa, nahi izanez gero: hiritar espainiarrak diren aldetik, kongresurako nahiz senaturako bozketan parte hartzeko eskubidea dute; eta, Frantziako estatuan bizi diren europarrak diren aldetik, beren herriko udala aukeratzeko boza ematen ahal dute (ez ordea Paueko Kontseilu Nagusia aukeratzeko kantonamenduko bozetan). Alderantzizko kasuren bat ere ezagutzen dut: Hegoaldean bizi den ipartarrak, oraingo honetan, ez hemen eta ez han parte hartzerik ez.

Bozkatzekotan zerrenda itxi bat edo beste hautatu beste libertaterik ez daukagunez, beti iruditu zait interesgarria boto-kutxa bat baino gehiago izatea: adibidez, Ezker Batuari emateko botoa batean eta PPri bestean, inork halakorik egin nahiko balu. Lapurdin bizi diren gipuzkoarren kasuan, berriz, zabaldu egiten da aukera, eta handitu zalantzak, halaber: Zapatero hautatuko dut, Raxoi okerragoa delakoan? EAJ agian, euskal lobbyak indarra izan dezan? EA bestela, ezker abertzale antzeko zerbaitek ordezkaritza izan dezan? Aralarren bide zibil eta zabala? Abstentzioa hobetsiko dut, egoera antidemokratikoa salatzeko? Hegoaldean abstentziora jota ere Iparraldean badut botoa ematea ordea, eta aukerak biderkatu egiten dira, bi kutxaren ordez hiru; pentsa, zenbat konbinazio…

Aukera-maukera azkenean okerra zioten gure arbasoek, eta hautatzen duenak beti galtzen duela baieztatu zuten filosofo existentzialistek. Bozketa-eguna hurbildu ahala, dudatan dagoen herritarrak gero eta estuago sentituko du zalantzaren korapiloa, zer egin ez dakiela. Lasai, datorren astean hau dena ahaztuta egongo da eta.

Behartutako galdera bat, hasteko: Jon Martin bertsolari gisa zen ezaguna orain arte. Eta orain berriz, ipuin-liburu baten egile gisa agertzen zara. Zer harreman izan duzu gaur arte literaturarekin eta nola erabaki zenuen fikzioa idaztera pasatzea?

Bertsolaritza eta literatura, eta orokorrean sormen molde guztiak, paraleloan ulertzen ditut. Kontua da, publikoki erakutsi behar den zerbaitek eskatzen duen ahaleginagatik, indarrak batean edo bestean kontzentratzen direla normalean. Urte hauetan guztietan, bertsolaritzan zentratu banaiz ere, idazten jarraitu dut. Bertsolari gehienok dugu beste sortzeko molderen bat. Normalean pertsona sortzaileak garelako gara bertsolari, eta bertsolari garelako sortzaileago bihurtzeko irrika pizten zaigu.

Bertsolaritzak eta literaturak harreman handia daukate. Hasteko, nire estiloa bertsotan aski literarioa da, hori du bereizgarri handiena. Suposatzen dut idazten dudanean sumatuko dela bertsoen eragina ere. Oso uztargarri diren bi afizio dira niretzat bertsoa eta literatura.

Txikitan, hamar urterekin edo galdetzen bazenidan zer izan nahi nuen, idazle erantzungo nuen. Bertsolaritzarena beranduago iritsi zen. 12 urterekin aproba egin nuen, eta gustatu egin zitzaidan. Susmoa dut literaturak eraman ninduela bertsogintzara.

Baina bakoitzak bere mugak ditu…

Bai. Adibidez, bertsolaritzak muga asko ditu. Batetik, metrika dago; bestetik, errima, eta horrek esan nahi dugunaren eta esan dezakegunaren arteko borroka etengabea sortzen du. Bestalde, guk jartzen dizkiogun mugak daude; gai aldetik, forma aldetik, funtzio aldetik konturatuta edo konturatu gabe ditugunak. Denboraren kudeaketa da ezberdintasunik handiena. Bertsotan gabiltzalarik bat-batean pentsatu eta formulatu behar ditugu ideiak. Horretara ohituta, esaldi bat nahi beste aldiz errepasatzeko denbora izatea luxua da.

Literaturak ere baditu. Esker oneko artea da bertsoa. Sortu ahala jasotzen duzu eskerra, eta jendeari gustatu zaion edo ez ikusi dezakezu. Eta ikasi. Literatura, berriz, bakoitzak bakardadean gozatzen du, eta idazleak gutxitan konpartitzen du irakurlearen plazera. Agian, bertsogintzara ohituta nengoelako, nik duda serioak nituen idazten nuenaren kalitateari buruz. Banekien idatzi nahi nuela, baina idazten nuena ona edo txarra den jakitea ez da erraza izaten. Inguruko jendearen iritziak edo lehiaketak izaten ziren nire neurgailu bakar. Eta horiek ere ez dira beti fidagarriak izaten...

Berdina al da bietan sortzeko modua?

Ez. Bertsotan entzulearen presentziak sortutako tentsioa erabiltzen dut sortzeko, eta literaturan lasaitasuna behar dut. Sortzeko prozesua berezia da, lehenbizi inspirazioari itxoiten diot; eta niri lo hartzear nagoenean iristen zait normalean. Badirudi bizitza arrazionalean bizitakoak pilatzen zaizkidala, bizitza irrazionalean zirrikitu bat aurkitzen duten arte, eta orduan buruan bueltaka izaten dut. Momentu horretan ideiaren kalitatea neurtzen jarduten naiz, jaikitzea merezi duen edo ez erabakitzeko. Jaikitzen banaiz ipuina goitik behera idazten dut. Gero, hurrengo goizean irakurtzen dut. Batzuetan harritu egiten da norbera hain denbora gutxian egindakoarekin, besteetan zaborrontzian amaitzen du aurreko gaueko inspirazioak.

Arlo-aldaketa honekin pozik? Errepikatzeko asmoz?
 
Bi arloak uztartzen jarraitzea gustatuko litzaidake gerora ere. Baditut pare bat proiektu datorren urteetara begira.

"Ero" da zure liburuaren izena, eta izenburutik bertatik hasiko da baten bat edukiari igarri nahian. Zer da "Ero"?
 
Erotasunari eta erokeriari buruzko ipuin liburua da "Ero". Psikiatrikoan dauden eroak, eta zu edo ni bezalako eroak ageri dira liburuan. Gure obsesio txikiak, kezkak eta konplexuak aurkituko ditu irakurleak liburuan, eta baita irakurlearekin egindako zenbait jolas psikologiko ere.

Non daude erotasunaren eta normaltasunaren arteko mugak?
 
Muga lausoak dira. Munduko pertsona guztiak bere azal kolorearen arabera ordenatuko bagenitu, ez genuke asmatuko esaten noiz bukatzen den zuria eta noiz hasten den beltza. Erotasunarekin, berdin. Mutur-muturreko ero bat erotzat hartzen erraza da, baina non hasten den erotasuna eta non bukatzen den originaltasuna, askatasuna eta berezitasuna… hori zailagoa da. Baina agian galdera interesgarriena da zergatik sentitzen dugun erotasuna eta normaltasuna bereizteko beharra.

Zergatik?

Gure burua kokatzeko besteen beharra dugulako. Besteak erotzat jotzen dituenak ez-eroen aldean kokatzen du bere burua. Erotasuna ezberdintasuna da, eta sistemari ez zaizkio gustatzen ezberdintasunak. Sisteman eroso egon nahi duenak gehienera ere ezberdintasun neurtu bat antzeztu behar du, funtsean normaltasuna dena; eta garenaren eta izan beharko genukeenaren arteko borroka hori da erotzen gaituena.

Zenbateraino da erotasuna/keria gizarte baten gaitzen sintoma?
 
Uste dut gizartearen erretratu esanguratsua egin litekeela sortzen dituen eroetatik abiatuta. Gure gizartearen presak, gazte izan beharrak, ondasunak pilatu beharrak eta abarrak sortzen dituzten eroak ez dira beste kultura batzuetako eroen berdinak. Askotan normaltzat jotzen ditugun ohiturak eta sinesmenak guztiz absurdoak dira. Erotasuna indibiduala izateaz gain kulturala ere bada.

Dokumentazio-lan handia eskatu dizu liburuak? Psikiatria-liburuak irakurtzen-eta...?

Denboran atzera egin, eta berriz zein karrera egin hautatu beharko banu, Psikologian matrikulatuko nintzateke. Gustuko dut. Duela pare bat urte Psikologiako doktoretza egiten hasi nintzen, eta berriro sortu zitzaidan halako gauzetarako interesa. Liburuaren ideia ere handik sortu zen.

Dokumentazio lan handia egin nuen hasieran. Garai hartan nire helburua zientziatik dezente zuen liburu bat argitaratzea zen. Ondoren ohartu nintzen zenbat eta gehiago irakurri sindromeei buruz, orduan eta ipuin zurrunagoak irteten zitzaizkidala. Hargatik erabaki nuen psikologia literatura egiteko aitzakia bat izango zela, ez nuela Psikologia-eskoletan irakurri beharreko liburu bat egingo, literatura baizik. Hala ere, saiatu naiz pertsonaia gehienen perfil psikologikoa zehazten.

Diozun moduan, literatur lan baten aurrean gaude; izan al duzu, alderdi honetatik, eredu jakinik ala...?
 
Oliver Sacksen Antropologo bat Marten da idatzi nahi nukeen liburua. Berea askoz zientifikoagoa da nirea baino, baina ikaragarri gozatzen dut hura irakurtzen. .

Aniztasuna bilatu dela ageri da: estiloaren aldetik badira ipuin hausnartzaile samarrak, beste batzuk berriz guztiz elkarrizketatuak...
 
Kontatu nahi nituen gauzak kontatzeko modurik egokienaren bila jardun dut. Ipuin batzuk antzerki kutsukoak atera zaizkit, besteak saiakera kutsukoak, eta besteek ipuin tradizionalagoen kutsua dute. Ez da egitura edo estiloa nire liburuko ipuinak batzen dituena, uste dut liburu guztia batzen duen ezaugarri bat aipatu behar banu, baikortasuna hautatuko nukeela. Latzak dira lantzen diren gaietako asko, baina baikortasun poetiko batekin tratatzen saiatu naiz. Erotasunaren inguruko liburu argia nahi nuen.

Pertsona zentzudunaren itxura duzu, zeure burua kontrolatzen duenarena: besteen makurrei antzemateko talaia egokia da hori? Beste patologia-mota bat akaso?
 
Zentzuduna naizela uste dut, baina ez nire zentzugabetasunak ez onartzeko bezain zentzugabea. Gure gizartean askotan egiten den akats bat da pentsatzea pertsona gauza bakar bat dela; zentzuduna bada ezin dituela gauza zentzugabeak egin. Pertsona zerbait baldin bada kontraesankorra da. Ez dakit pertsona zentzudunarena litzatekeen talaiarik egokiena besteen jarrera behatzeko. Akaso hain zentzuduna ez denarena hobea da, baina gustukoago dut entzutea hitz egitea baino, eta hori da talaiarik onena jendearen izaera behatzeko.

(Berria-n argitaratua)

Lazkao-txikiri, behin batean, herri batera joan eta hala esan omen zion emakume batek, txikiarekin erabili ohi zuten gozotasun horrekin: “Ai, Joxe Migel, gazte-gazte zaude eta!”. Iztuetak ziria arrapostu: “Mmm… Ez dakit ba. Hogei urte nituenean inork ez zidan esaten halakorik”.

Pasadizoaren irakaspena gure arlorako: bistako egiak inoiz ez dira esaten, esan beharrik ere ez, eta kanpainan botatzen direnak, ez dut esango gezurrak direnik, baina bai errealitatearen interpretazio interesatuak. PSOEkoak jo eta ke baldin badabiltza “Ez da gauza bera” errepikatzen, desberdintasuna hain agerikoa ez den seinale; Raxoi curranteen egoeraz kezkatzen denean, barregarrikeriaren mugan sartzen da; PNVkoak, euskal selekzioak aldarrikatzeko, galtza motxak eta txandala jantzita ikusi, eta nahi gabe etortzen zaizu burura mozorrotuaren irudia.

Alderdiek guk bezain ondo dakite hori horrela dena. Horregatik, mezu asertiboak helarazten baino ahalegin handiagoa egin ohi dute aurkaria larrutzen: PPk eta PSOEk, elkarren aurka ematen dituzte beren onenak; EAJk eta abertzaleek oro har bi horien kontra; Batasunaren ingurukoek aurreko guztiei aitzi (Segiren kartelak nabarmen).

Gezurrak hankak laburrak dituelako esaera hankaz gora ipiniz, sinesgarriago gertatzen dira fikziozko istorioak mezu zuzenak baino. Hona, esaterako, asteburuan telebistan ikusi ditudan iragarkiak. Gazte argentinar bat ageri da batean, bere herrialdearen aurrerapena goratzen; amaieran, pilota bat hartu eta Xofifoeneuhkádi esaten digu. Horra, jeltzaleak paradoxarekin jolasten.

Beste spot batean, agure xahar pottoko bat ikusten dugu, etxean, oroigarri zaharrei maitez begira; lehenminean iltzatu ez den seinale, “tipo honek ilusioa berpiztu dit” dio, telebistan Zapatero ikusten duen bitartean. Presidenteari tipo deitzeak ematen dio gizonari politikoek ez duten sinesgarritasuna.

Eta gehien gustatu zaidana: bi neska gazte kafetegian: “–Zelan? –Txarto: hasieran jatorra zirudien, baina dezepzionatu egin nau, eta gainera, gezurretan harrapatu dut!” Mutil-lagun gaiztoaren berri emango digu neska zapuztuak ipuinaren amaieran: “Ez diot berriro botoa emango Zapaterori”. PPkoek badakite gero moderno izaten ere.

(Berria-ko kontrakanpaina atalean argitaratua)

Txikitan, euskaltasun folklorikoaren mirespenean hazi zuten lagun batek, etxean entzundako esaera hau errepikatu ohi zuen, gure herria goratu nahian: “Euskaldun bat, afari bat; bi euskaldun, apustua; hiru euskaldun, orfeoia”. Madrilera, kongresura nahiz senatura ia 40 lagun bidaliko ditugunez, abesbatza ederra osatu ahalko lukete dudarik gabe.

Ofizio berriari antzemanda EAkoak daude nonbait, leloan ere halaxe baitiote: “Herriaren ahotsa”, eta bozgorailua Puccini abesteko tresnarik aproposena ez bada ere, zerbait beharko du Nekane Altzelaik, San Jeronimoko etxe hartan entzungo badiote.

Zailxeago du Iñaki Irazabalbeitiak (Inaki izena desagertu egin da nonbait, zoritxarrez) Madrilen kantari aritzea; ahoskera ere ez du operarako bezain fina, baina bokazioa ez dute ezkutatzen: “Euskal boza Madrilen” irakur liteke afixetan.

EAJkoek ez dakite seikotea, zortzikotea edo zenbateko taldea osatuko duten, baina koadrilan kantatuko duten segurtasunarekin doaz, nahiz eta oraindik ezin esan errepertorioan bilbainada alaiak izango diren nagusi, Zapaterori belarrira xuxurlatutako habanera gozoak, ala maitasun zapuztuaren corrido garratzak.

Madrilen bertan aurkezten da UPDko sortzaile Rosa Díez, baina beldur naiz ipuineko esnezalearena gertatuko ez ote zaion: Eurovision irabazi nahi, eta irrati-tertulietan bere milonga zaharra errepikatzen amaitu.

Azkenik, euskal diputatu popularrak eta sozialistak zein bere sokako orfeoi handian sartuko dira, noski, bakarlari jarduteko aukera oso gutxik izango dute baina. Aipamen berezia merezi du, hala ere, Ignacio Astarloa Ugartemendikoak, alderdien legearen sortzaileak: haren guraso biak bel canto-an aritzen omen ziren Madrilen; horrez gain, aita Euskal Etxean euskara irakasten; curriculum eder horrekin, rh perfektuagorik ezin zitekeelakoan, Eusko Legebiltzarreko zerbitzu juridikoez arduratzeko fitxatu zuten 80ko hamarkada hasieran. Ikusitakoak ikusita, ordea, ezin esan garai hartan Gasteizko gauak janzten zituen Hertzainak taldeak gure gizona liluratu zuenik. Lastima.