Markos Zapiain

Frantzian 6 eta 17 urtekoen artean ehuneko 77 ibiltzen da interneten, eta 15-17koen artean, berriz, ehuneko 96. Nerabeen ehuneko 37 ordu batetik bira egoten da egunero pantaila aurrean, ehuneko 27 hiru ordu, ehuneko 21 lau ordu eta ehuneko 7 are luzaroago. Behinola telebistak irensten zituen orduak dira orain sarean erabilitakoak.

Zertan dabiltza ordu luze horietan? Batez ere argazkiak igotzen eta elkarri idazten.

Psikologoek nerabearen helburuaz eztabaidatu dute bloga erakusteko orduan, edota Tuentiko edo Facebookeko beren txokoa. Aitorpen intimoak egiteko beharra aseko luke batzuen iritziz. Nagusitu den ustearen arabera ordea nerabeak bere burua agertokian erakusten du, neurtu ahal izateko bere agerpenak zer nolako erantzuna eragiten duen lagun-taldean, gizartean. Ahalik eta iruzkin atsegin gehien erakarri nahi izaten ditu, horrek bere izen on eta ospea frogatuko bailuke.

AUTOESTIMUA ETA CYBERBULLYNGA

Nerabearen autoestimua proban jartzen du sareak ere: iruzkin gutxi erakartzeak, edota bat ere ez, edota gaztearen aurkakoak, gaiztoak, bere izaera gaitzesten dutenak, bere buruarengan ziurtasun handirik ez duen nerabea ez duela deus ere balio sentitzera eraman lezake.

Okerrago, cyberbullyng-a zabaltzen ari da: jolasorduetako lintxamenduaren aldaki honek gaztearen bizitza birtuala itogarri bilakatzen du, eta ondoren bizi erreala ere hondamendi, argazkirik xumeena igo bezain laster mezu iraingarri mordoa jasota edota bere gizarte sarean dokumentu umiliagarriak zabalduta. Tuentin ari zaio neska nerabe mundakar bati oraintxe gertatzen: tentela, fea, anormala, gilipollas, puta.

DEDIPIX

Inkesta batek erakutsi du AEBn hamahiru urtetik hemeretzira bitartekoen artean bostetik batek igoa duela sarera argazki edo bideoren bat bere burua biluzik erakutsiz. Ehuneko hamabost inguruk ezezagunei bidali dizkio. Adina gora, areagotu egiten da joera: hogei urtetik hogeita seirakoen artean, hirutik bat ibilia da jolas polit horretan.

Batez ere mutilak dira bere burua biluzik erakusten dutenak. Begiratzen dutenak, berriz, neskak. Baina estatistikak berehala haz daitezke, fenomeno berri bat dela eta, oraingoz Frantzian zabaldua,“dedipix” delakoa: cyberlagunaren izena tatuaturik erakusten duzu titietan edo gorputzeko beste atal sentsibleren batean, edo pribatutik bidaltzen diozu zure argazki sexi bat, ordainez iruzkin ezti bat jasotzeko, edo zure blogerako edo tuentirako esteka bat. Batzuek finkatua dute trukearen salneurria: nire ezizena ipurdian erakusteagatik, zure aldeko berrogei iruzkin zoragarri. Lehenengo B-ko Mikel Vazquezek kontatu du neska nerabe bermeotar batek mugikorra kargatzearen truke bidali berri duela bere argazkia biluzik.

Gaur egungo gazteen erdiak baino gehiagok kontsumitu du pornografia hamahiru urte bete baino lehen; nesken ehuneko berrogeita bostek, mutilen ehuneko berrogeita hemezortzik. Dirudienez, horrek eragina du gerora: gaztearen desiran, bere gorputza ikusteko eran, sexukideari egingo dizkion eskakizunetan, sexu harreman errealak mamitzeko orduan.

Laurogeita hamarreko hamarraldiaz geroztik, pornoaren arketipoak modan, publizitatean, telebistan, literaturan eta prentsan birziklatu dira.

Kultura nagusira zabaltze horrek aldatu egin du irudi pornografikoaren estatusa. Jende askok du pornoa sexu heziketaren ardaztzat. Jarrera irekiagoa ahalbidetuko omen luke sexuaren aurrean.

Frantzian eta Kanadan, nerabeen bi heren inguruk uste du beren desira eta mamu erotikoak pornoaren eraginpean daudela, pornoak inspiratzen duela beren bizitza sexualaren funtsa.  

Eta inkestek erakusten dutenez, zenbat goiztiarragoa pornoaren erabiltzea, hainbat handiagoa gerorako kontsumoa ere, eta hainbat maizago eskatuko diote sexukideari film pornoetan ikusitako ariketa liluragarriak imita ditzan.

DEPILAZIOA

Alualdeko kalparraren erabateko depilazioa pornoaren eraginez nagusitu da mendebaldean. Orain dela hogei urte baino lehenago, sexu heldutasuna adierazten zuen alualde iletsuak. Gaur egun, aldiz, antierotikotzat jotzen da. Laurogeita hamarreko hamarraldiaren hasieran Playboy, Penthouse eta Hustlerrek depilazioa jendarteratu zuten. Gero porno industria osoan gailendu zen, eta ostean publizitatean, modan, telebistan eta abar.

Nerabeen artean ere nagusitu da oraindik orain, jende arruntarengan. Gaur egun, ospitaleetako erizainak harrituta gelditzen dira depilatu gabeko nerabe bat ikusten dutenean, salbuespena baita.

Tatuaiak eta pirzinak ere pornoa dute sorburu eta eredu. Askoz ere gehiago erabiltzen dituzte pornoa oso gazterik ikusten hasi ziren neskek.

Era berean, kirurgia eta ebakuntza plastikoa ikaragarri zabaldu da neska gazteen artean. Hamazortzi urte baino gutxiagokoen artean, zehazki, bularraren handitzea eta botox txertoa, estilo pornografikoa azaletik barrura heroinaren bidetik sartuko balute bezala.

NESKATXA ATXIKI

Interneten, ume edo ume izan berrien irudien merkatua harrigarri handia da. “Teens” menua da erabilienetakoa; halaber “barely legal”, ozta-ozta legala, hamazortzi-hemeretzi urteko gazteei dagokiena.

Sexu hobespenek gero eta neskatxa gazteagoa dute jomuga. Inkestek diotenez, hamazortzi-hemeretzi urteko mutilek, aukeratu ahal izanez gero, hamahiru-hamalau urteko neskak nahiko lituzkete sexukide.

Halatan, emakume helduaren sexua pitzatu egiten du pornografiak.

Alde batetik, film porno gehienen muina gizonaren gozamena da, gizonaren eiakulaziora bideratutako sexu harremanak erakusten dituzte batik bat, ikuskizunari hazia isurtzeak ematen dio zentzua, sarritan neskaren aurpegian.

Bestetik, emakumea ahal bezain ume atxiki nahia bultzatzen du pornoak, andrazkoen umetzea, neskatxaren antzik handiena ahalik eta luzaroen gordetzea.

Honela laburbiltzen du Richard Poulinek: pornoak plazer maskulinoan fokalizatutako mamuen kristalizazioa dakar, eta eredu femenino ahal bezain infantila.   

Debekuen altxatzeak eta ohituren lasaitzeak nesken eta mutilen lehenbiziko sexu harremanaren adina hurbiltzea ekarri dute ondorioz. Berrogeiko hamarraldian, gizonak baino lau urte geroago hasten ziren emakumeak. Berrogeita hamarreko urteetan, berriz, urte bikoa zen aldea: neskak 20’6 eta mutilak 18’8. Bi milako hamarkadan, azkenik, aldea ez da zenbait hilabetekoa baizik: neska 17’6 eta mutila 17’2. Hau dena Frantzian. Nesken adina nabarmen jaitsi den bitartean, mutilena apur bat baino ez.

NESKAK ETA MUTILAK

Dena den, inkestek diotenez, desberdina izaten da neskak eta mutilak lehenbiziko harremanera bultzatzen dituena.

Mutila nerabezaroa baino lehen hasten da masturbatzen. Hasieran fantasia erotikoa dago, eta soilik gero etorriko da sexukide erreala mamuaren tokia betetzera. Lehenbiziko sexu harremanera jakinminak bultatzen du mutila, bere burua arakatu eta ezagutu nahia. Jarrera solipsista izaten da, bere buruarengan zentratua. Bere desira indibidualari buruzko ikasketa egingo du bestearen bitartez, bere ahalmena eta mugak neurtu, maila emango ote duen. Etapa berri bati hasiera eman nahi dio.

Neska beranduago hasten da masturbatzen. Oro har, bikotekide erreala dator aurrena, eta errealaren falta beteko du fantasia erotikoak. Nesken artean sexuari ekiteko orduan afektua izaten omen da erabakigarria, eta sexukideari plazera eskaintzeko gogoa. Sexu harremana, hortaz, benetako harremana izaten da, sexukidea kontuan hartzen duena, eta sentimenduak bultzatzen du, goxotasunak, bikotekideari gozamena eman nahiak.

Mutilak bezala, neskak ere bere burua neurtu nahi izaten du, baina beste zentzu batean: bikote harreman oso bat aurrera ateratzeko bere ahalmena neurtzen du gehiago neskak.

LEHEN ETA ORAIN 

Orain dela berrogei urte lehenbiziko aldia gaztea lanean zebilenean gertatzen zen ia beti. Orain berriz ehuneko laurogeita hamarretan edo, ikasten dabilela. Zergatik? Batetik, lehenbiziko aldia gero eta goiztiarrago dator. Bestetik, derrigorrezko bigarren hezkuntza luzatu egin da.

Dena den, bada alde bat nesken eta mutilen artean: ia mutil guztien lehen sexukideak institutuetako neskak izaten dira. Aldiz, nesken ehuneko hogeita hamar inguru ikastetxea utzia duen mutil helduago batekin oheratzen da lehenbizikoz, neska ikasten dabilen bitartean.

Lehen sexulaguna aurkitzeko TOKIA ere aldatu egin da. Orain dela berrogeita hamar urte dantzaldian aurkitzen zen, auzoan, herriko jaietan. Lanaren edo sendiaren bitartez ere iristen ziren lehenbiziko txortakidearengana.

Belaunaldi berrien artean berriz ikastetxea da nagusi. Inkestetan, hamarretik batek baino ez du aipatzen udako oporraldia.

Lehenbiziko harremanaren KOKAPENA ere aldatu egin da. Orain dela berrogeita hamar urte ia beti naturan mamitzen zen, zeru azpian, hondartzan, basoan, zelaian. Harreman haien izaera klandestinoari zor zaio kokapen hori, eta protagonisten autonomia faltari. Gelaren batean gertatuz gero, norberaren etxekoa izango zen, behin ezkondu ondoren, edo bestela hotelean, eztei-bidaian.

Gaur egun, berriz, gurasoen etxean gauzatzen da sarritan. Gurasoen tolerantziak aurrera egin du, alegia, ezikusi egiteak, disimuluak. Beste eremu pribatu batzuk ere erabiltzen dira, hala nola lagun-taldearen lokala. Baina dagoeneko ez dago leku eta jai publikoetako zirrikituak erabili beharrik, edota natura basatian ezkutaketan ibili beharrik. Etxekotu egiten ari da guztia.

Beste bilakaera nabarmen bat: lehenbiziko sexu harremanak gero eta gutxiagotan adierazten du bikote ofizial baten osatzea. Hori emakumeen artean da bereziki nabarmena. Orain dela berrogeita hamar urte, emakumeen bi herenek eta gizonen heren batek sexua etorkizuneko ezkontidearekin batera aurkitzen zuen. Gaur egun hori ez da gertatzen hamarretik batean baino, gizon zein emakume. (Datuak hemen

Gazteei buruzko eta edozeri buruzko orokorkeriak faltsuak dira beti. Aztergaia sakonki ezagutzen duenari berehala bururatzen zaizkio hamaika salbuespen. Gure gazteak alaiak dira. Aurkeztuko nizkizuke makina bat, Patxi Lopez baino tristeagoak. Dena den, mintzatu beharra dago, dirudienez, eta badago joera orokor lausoak hautematea, tentuz galdetu eta aztertuz gero.

Interesgarriak eta bitxiak izan daitezke belaunaldien ezaugarriak edota urte jakin batean jaiotakoenak erabakitzen dituzten kontuak: bada webgune bat, www.reves.ca, interneten dagoen amets-bankuetako bat, literatur ametsak jasotzen dituena, Erdi Arotik 1980a arte. Baina pertsona partikularrek gaur egun bidalitako ehunka amets ere erakusten ditu. Antonio Zadra webgunearen arduradunak adierazi berri du ordenagailuek, internetek eta, ametsak aldatu dituztela.

Gure gazteek, adibidez, batetik, bideojokoekin amets egiten dute, alegia, erabiltzen dituzten bideojokoetan sartuta daudela; bestetik, beren amets arruntek bideojokoaren itxura hartzen dute. Hori guztiz berria da, eta eragina du oraingo gazteen barne munduan.   

Baliteke bideojokoetako istripu eta atentatuek eragina izatea orain DBHko hirugarren mailan dabiltzanen artean, 15 urte. DBHko bigarren eta laugarren mailan inor gutxik, baina hirugarren mailako nerabe pilo batek izan du esperientzia tamalgarri berdina: bizikletan zihoala, halako batean burua beheititu eta aurrera begiratu beharrean zapatei edo pedalei so jarri eta pareko autoaren, espaloiaren edo atearen aurka jotzea eta erortzea. 

Kalamua legez kanpo mantentzeak dakarren arriskua baino gehiago kalte erreala da agintariek gutxiesten dutena.

Kalamuaren debekuak gazteengan sor dezakeen erakarpenari lotuta, oroitzen naiz behiala lagun batzuk Marokora joan ginela. Tetuan-en autobusa hartu genuen Fez-era. Josemak txorizo-ogitarteko bat atera zuen. Halako batean, gazte batzuk hurbildu zitzaizkigun, misterio handiz. Txorizoaren truke, haxix-pusketa koxkor eder askoak eskaini zizkiguten. Onartu genuen. Autobusean bertan erre genuen.

Inoiz ez dut horrelakorik sentitu. Sakonki ulertu nuen mairuen kultura, bat egin nuen Mahomaren bihotzarekin. Zerikusirik batere ez hemengo ximaurrarekin. Tamalez, Marokoko mendietako olio huts eta frexkoak honantzako bide luzea auskalo noren ipurdian egin behar izaten du eta ondorioz magia galtzen du.

Gero Fez-era iritsi ginen. Autobusetik jaitsi baino lehen, gure lagunek zolako plaka batzuk igo eta bertan ezkutuan zekartzaten mortadela eta saltxitxoi-zorro batzuk atera zituzten. Zerriki-gameluak baitziren. Han leku bakarti eta ilunetan “badaukak materiala?” galdetzen dute isilka-misilka, “bai, ehun gramo saltxitxoi, urre gorria, merke utziko diat.”

Kontua da, gazte haiek ez bezala, saltxitxoiak eta mortadelak ez dituztela gure gazteak grinatsuki erakartzen, salbuespenak salbuespen. Eta debekua da azalpen bakarra.

Alaba bi dauzkagu, Amaia eta Leire. Guztiontzat da biziki garrantzitsua musika. Txikiak zirelarik, musikari dagokionez, planeta desberdinetan bizi ginen. Beraientzat “Kanuto xixilindro” eta Takolo eta Pirritx ziren erabakigarriak.

“Zapatapean” horrekin izan genuen laurok lehenbiziko aldiz aldi bereko estasi estetiko bat.

Garai hartan Amaiari haginetako aparatua ipini zioten. Baina maiz galtzen zuen. Denbora franko igaro nuen Amaiaren aparatu galduaren bila. Oroitzen naiz behin batean gure etxe azpiko mahai batean, Talan, urte betetzeko askaria egin zutela. Bukatutakoan, ordurako ilunabarra, Amaiaren aparatua agertzen ez. Orduan pentsatu nuen jan ahal izateko kendu eta paperezko ezpain-zapi horietako batean bilduko zuela. Ezpain-zapi guztiak kontainer-zakarrontzira boteak zituzten ordea. Han sartu behar izan nuen linterna batekin kontainer barrura eta bilatu. Aurkitu egin nuen azkenik.

Beste batean, autoan sartu Bilbotik Bermeora itzultzeko eta Amaia aparatu barik. Bilboko Zazpi Kaletako Brasil kafetegian egon berriak ginen eta badaezpada ere bertara itzuli ginen. Zabor-poltsa erraldoi bat atera zidaten, bertara bota baitzituzten eguneko hondakin guztiak. Ordurako erdi espezialista, zigarrokin, erdi jandako pintxo eta arrain-zatien artean bilatzeari ekin nion. Aise emango nuen bertan ordu eta erdi. Ez zen agertu. Etsi eta bagindoazela, Amaiak berak aurkitu zuen aparatua tabernako zoko ilun batean.

Etxera bueltatu eta aparkatzerakoan Joseba Tapia “Zapatapean” kantatzen hasi zen. Aparkatu eta isil-isilik gelditu ginen laurok liluratuta. Esan bezala, “Zapatapean” izan zen laurok aldi berean sakonki hunkitu gintuen lehenbiziko kantua. Apo bati buruzkoa da, basatzetako urretxindorra, “ni ez nauzu apoa ni nauzu bihotza”.