Dantzing

Euskaltzaindiaren Hiztegi Batuak sokadantza idazkera, marratxorik gabe eta elkartuta, jasota duela aipatu dit Mikel Sarriegik aurreko mezuaren erantzun batean, eta nik berriz soka-dantza idazten dudala. Arrazoia du Mikelek eta eskertzen diot gaia atera izana, nire idazkeraren arrazoiak azaltzeko aukera eskaintzen baitit.

Ea labur-labur kontatzen asmatzen dudan nire erabakiaren nondik-norakoa. Hasteko, argitu nahi dut orain urte batzuk arte nik ere sokadantza idazten nuela. Hain zuzen ere, 1998an Gregorio Santa Cruz-en inguruko lana egin nuenean ibili ginen horrekin bueltaka eta azkenean Euskaltzaindiaren esanei kasu eginez liburu hartan sokadantza jarri genuen.

Baina gero, dantzari buruz gero eta kontu gehiago idaztea tokatu ahala, ikusi nuen Hiztegi Batuan ez dagoela batasunik eta koherentziarik dantzen izenen idazkerari dagokionez. Hau da, Euskaltzaindiak dantza izenak idazteko lau aukera desberdin erabili dituela ikusi nuen:

• Elkartuta eta marratxo gabe: sokadantza
• Marratxoarekin: brokel-dantza, dantza-soka.
• Banatuta: makil dantza
• Marratxoarekin zein banatuta idazteko aukera emanez: ezpata(-)dantza, sorgin(-)dantza, mutil(-)dantza,...

Beraz, nahastea handi samarra dela iruditu zitzaidan. Euskaltzaindiarekin harremanetan jarri nintzen argibiderik eman zezaketen galdetuz. Erantzun zidaten gaia aztertu eta erabakiren bat hartu beharko litzatekeela, eta beraz, prestatzeko txosten bat eta Euskaltzaindiari aurkezteko. Oso ondo. Baina lan-bolada ero batek harrapatu ninduen, eta noizbait egiteko lanen karpetan gorde nuen txosten-asmo hori eta horrela geratu zen, beste hainbat asmo bezala, lo.

Baina, txostena lotara bidali izanak ez ninduen hitz horiek erabili beharretik salbatu, eta halako batean, hizkuntzalari batzuei kontsulta azkar batzuk egin ondoren, eta Elhuyarren nagusi zen joera marrazaleari amen eginez, nire erabilerarako erabakia hartu nuen: dantza izenak marratxoarekin elkartuta idaztea erabaki nuen. Erabaki bitxia, batez ere Elhuyarren marraNO bezala nabarmendu nintzela kontuan hartuta (marratxoen inflazioaren aurkako borroka antzu eta kaskagogor samarra, baina jakina da kontrara egiten gozatzen dugula batzuk gehien) eta hizkuntzalaritzaz tutik ere ez dakidala jakinda.

Eta horretan dihardut. Ez daukat inolako komisiorik jartzen dudan marratxo bakoitzarengatik, baina egia esan, erabakia hartu nuenetik buruhauste txiki bat gutxiago dut. Inoiz Euskaltzaindiak dantzen izenen inguruan erabakirik hartzen badu nik ez dut inolako arazorik izango haren esanetara makurtzeko, baina oraingo egoera honetan marratxoarekin ondo moldatzen naiz, eta gutxienez dantza izenak koherentzia minimo batekin idazten ditut. Zuzentasuna beste kontu bat da.

Irakaslearekin iritzi-trukea izan ondoren, badaukat aurten unibertsitate ikasketetan egin behar dudan lanaren izenburua. Karlos Santxez Ekiza izango dut lan honetan tutore. Txistularia eta musikologoa, ttuntuneroen inguruan egin zuen tesia, eta txuntxunoerak izenburupean argitaratu ditu bere doktorego tesian egin zituen ekarpenak

Egin beharreko lanera, oraingoz titulua bakarrik dut, horixe besterik ez, baina ez da gutxi!:

Soka-dantzaren loraldia Gipuzkoan XXI. mendearen hastapenetan

Atzeratuta nabil, eta batzutan pentsatu dut ez naizela garaiz iritsiko epeetara, baina lasai nago, ikerketa-lana bera gozagarri baita niretzat. Inork ez nau behartu lan hau egitera, eta ondorioz, aurreikusitako denbora baino gehiago behar badut, ba erabili egin beharko dut eta ez da ezer gertatzen horregatik.

Zein den nire ikergaia

Nire jakin-mina piztu duen zerbait gertatzen ari da soka-dantzarekin (behintzat Gipuzkoan eta azken urteotan). Oro har dantza taldeek beren errepertorioetatik baztertutako eredu koreografikoa da soka-dantza, taldeetan nagusitu diren ikusgarritasunaren eskema estetiko eta ritmikoetan ez baita erraz egokitzen. Ondorioz, 60-70eko hamarkadetan, hain zuzen ere inoiz baino dantzari, dantza-talde eta emanaldi gehiago izan diren urteetan, soka-dantza asko bertan behera utzi ziren. Azken 15 urteetan ordea, han eta hemen soka-dantzak berpizten eta berriz plazaratzen ari dira, eta beste hainbat dantza ez bezala, tokian tokiko ospakizun eta jaietan sustraituta agertzen zaizkigu.

Horixe da nire lanean aztertu beharrekoa. Zer gertatzen ari den soka-dantzarekin. Zergatik ari den modu horretan berpizten eta errotzen soka-dantza berriz gure ospakizunetan. Soka-dantza

Dantzariek eskuak elkarri emanda giza-katea osatu eta zirkulu irekian egiten diren mugimendu koreografikoek osatutako dantza identifikatzen dugu soka-dantza izenarekin. Egitura koreografiko hau izendatzeko hainbat modu erabili izan dira eta erabiltzen dira gaur egun ere: aurreskua, esku-dantza, gizon-dantza, dantza-soka, kapela-dantza, e.a.

Lehenengo lana, soka-dantzak Gipuzkoan bizi duen loraldi hori konstatatzea da. Ondoren, ia ahaztuta egotetik zuzperraldira eraman dituen arrazoiak aztertzea.

Urtean zehar Gipuzkoan egiten diren soka-dantzen zerrenda prestatu dut. Urtero izaten dut ezagutzen ez nituen soka-dantza gehiagoren berri, eta beraz, pentsatu dut blogaz baliatzea zerrenda osatzen jarraitzeko. Beraz, hona eskaera, zure inguruan dantzatzen den soka-dantzaren bat ezagutzen baduzu eta azpiko zerrendan ez badago, edo zuzenketaren bat egin nahi baduzu, utzi erantzuna azpikaldean edo bestela idatzi zuzenean niri. Eskerrikasko!

Soka-dantzak Gipuzkoan (2006ko datekin)

• Urtarrilak 19, San Anton jaiak, Eibar, Azitain auzoan, soka-dantza.
• Otsailak 18 (Inauteri aurreko larunbatean), Anoetan nesken dantza-soka.
• Otsailak 18 (Inauteri aurreko larunbatean), Anoetan mutilen dantza-soka.
• Otsailak 19, (Inauteri aurreko igandean) Lizartzan. Inauteriak. Herri bazkaria eta dantza-soka frontoian.
• Apirila, San Prudentzio jaiak, Lazkao, agintariekin soka-dantza.
• Maiatzak 4, Santa Kruz jaiak, Legazpia, kapela-dantza.
• Maiatzak 7, Santa Kruz jaiak, Eibar, Santa Kruz auzoan, soka-dantza.
• Maiatza, Debarren eguna, Deba, ezpata-dantza eta aurreskua.
• Maiatza-ekaina, Igokunde jaiak, Legorreta, agintarien soka-dantza.
• Maiatza-ekaina Loinatz jaiak, Beasain, umeen soka-dantza.
• Maiatza-ekaina Loinatz jaiak, Beasain, agintarien soka-dantza.
• Maiatza-ekaina, Loinatz jaiak, Beasain, herri soka-dantza.
• Ekaina, Oñati, Korpus igandean Oñatiko korpus-dantzen bukaeran, soka-dantza.
• Ekainak 23, San Joan bezpera, Lasarte, San Joan dantza eta soka-dantza.
• Ekainak 23, San Joan bezpera, Oñati, San Joan dantza eta soka-dantza.
• Ekainak 23, San Joan bezpera, Donostian, San Joan dantza eta Gizon-dantza.
• Ekainak 23, San Joan bezpera, Antzuola, San Joan dantza eta soka-dantza.
• Ekainak 23, San Joan bezpera, Errenteria, soka-dantza.
• Ekainak 23, San Joan bezpera, Abaltzisketa, soka-dantza.
• Ekainak 23, San Joan bezpera, Zarautz, aureskua edo soka-dantza.
• Ekainak 23, San Joan bezpera, Andoain, udal agintarien soka-dantza.
• Ekainak 23, San Joan bezpera, Irun, soka-dantza.
• Ekainak 24, San Joan eguna, Usurbil, Kalezarko auzotarren soka-dantza.
• Ekainak 24, San Joan eguna, Eibar, soka-dantza udal-batzarekin.
• Ekainak 24, San Joan eguna, Tolosa, Bordon-dantzaren ondoren soka-dantza.
• Ekainak 24, San Joan eguna, Andoain, Axeri-dantza eta soka-dantza.
• Ekainak 25, San Joan jaiak, Arrasate, soka-dantza.
• Ekainak 26, San Pelaioak, Zarautzen, soka-dantza
• Ekaina-uztaila, San Martzial, Bergara, San Martzial auzoan, aurreskua.
• Uztailaren lehen igande arratsaldean, Tolosako Amarotz auzoan, auzoko jaiaetan, herri-aurreskua. Eskerrikasko Juanma Zaldua!
• Uztailak 2, Santa Isabel, Zumarraga, Antiguan, ezpata-dantzaren ondoren soka-dantza.
• Uztailak 2, Santa Isabel, Usurbil, soka-dantza.
• Uztailak 16, Karmen, Añorga, Beteranoen aurreskua.
• Uztaila, herriko jaien hasiera, Antzuola, aurreskua udal-batzarekin.
• Uztaila, hileko bigarren larunbata, Errenterian, Erromeria eguna soka-dantza eginez abiatzen da. (Eskerrikasko Jon!)
• Uztailak 25, Santiago, Zubietan (Donostia-Usurbil), soka-dantza.
• Uztailak 25, Santiago, Villabona, soka-dantza.
• Uztailak 25, Santiago, Elgeta, Azurtza, soka-dantza.
• Uztailean, Santa Ana jaiak, Ordizia, haurren aurreskua. (Eskerrikasko Mikel!)
• Uztailak 26, Santa Ana jaiak, Ordizia, agintarien soka-dantza.
• Uztailak 27, Santa Ana jaiak, Ordizia, santaneroen (ezkon-berriak) esku-dantza.
• Abuztuak 1, San Inazio jaiak, Azpeitia, ohorezko aurreskua.
• Abuztuak 3, San Esteban jaiak, Oiartzun, soka-dantza.
• Abuztuak 6, herriko jaiak, Itziar (Deba) aurreskua.
• Abuztuak 10, San Lorentzo, Berastegi, helduen soka-dantza.
• Abuztuak 13, San Lorentzo jaiak, Aduna, oilasko jokoa eta dantza-soka.
• Abuztuak 15, Andra Maria, Zumarraga, ezpata-dantza eta aurreskua.
• Abuztuak 15, Ama Birjinaren eguna, Aizarnan, Oilasko-biltzea eta soka-dantza.
• Abuztuak 16, San Roke, Deba, ezpata-dantza eta soka-dantza.
• Abuztuak 16, Azkoitian, Andramaixetan, soka-dantza. (Eskerrikasko Aitor)
• Abuztuak 17, San Roke jaiak, marinelen soka-dantza.
• Abuztuak 23, San Bartolome jaiak, Ibarra, sokadantza.
• Abuztuak 24, San Bartolome, Elgoibar, soka-dantza udal-batzarekin.
• Abuztuak 24, San Bartolome, Zegama, herriko agintarien soka-dantza.
• Abuztuak 29, San Joan txiki, Olaberria, soka-dantza.
• Iraila, Euskal Jaiak, Donostia, soka-dantza.
• Iraila, San Nikolas jaiak, Lasturren, aurreskua.
• Irailak 9, herriko jaiak, Zizurkil (behekoa), nesken soka-dantza.
• Iraila, San Migel jaiak, Irura, gazteen dantza-soka.
• Iraila, San Migel jaiak, Irura, ezkonduen dantza-soka.
• Azaroak 10, San Martin jaiak, Billabona, Amasa, soka-dantza.
• Azaroa, San Martin jaiak, Arama, Udal-batzaren aurreskua.

Arte Eszenikoen alorreko zenbait agentek Eusko Jaurlaritzari Arte Eszenikoen Goi Mailako Eskola Ofiziala sortzeko eskaera egin diola eta ondokoa aipatu nuen ostiralean dantzan posta zerrendan:

Argi dagoena da hemen mugitzen ez denak ez duela ezer lortzen. Eta non gaude dantzariak? Geldi, gure etxera ate joka noiz etorriko diren zain. Baina isilik dagoenaren berririk ez du inork jakiten. Eta Malerrekan esan ohi duten bezala: mihi gabeko joarea, erdoilak jan.

Aritz-ek, azkar erantzun zion nire arrangurari eta saihestu ezin izan dudan amua jarri zidan:

Zer eskatu? nola eskatu? Zeinek eskatu? Erabateko ezjakintasunetik ari naiz.

Hona nire erantzuna:

Dantza ikasketa arautuak egin ahal izateko eskola. Dantza irakasleek titulua eskuratzeko aukera.

Adibide bat. Azken aldian han eta hemen entzun-irakurriko zenuten Euskal Curriculumaren berri. Oinarrizko hezkuntza osatzen duen ikasleak izan beharko lituzkeen ezagutza eta edukiak zehaztea da Euskal Curriculumaren helburua. Joan den udan dantzari zegokion atala lantzeko presazko enkargua iritsi zitzaidan. Oinarrizko ikasketak bukatzen dituen gazteak dantzari buruz zer jakin behar duen zehaztu behar zen. Baina dantza ez da ikasgai hezkuntza orokorrean. Musika ikasgaiaren barruko atal bat da. Euskal Curriculumean alde horretatik aurrerapauso txiki bat eman da, eta atalak Musika eta Dantza du izena. Ondorioz, musika irakasleekin koordinatuta osatu genuen proposamena. Bakoitzak bestearen lana errespatu zuen eta dena ondo. Baina, kafe orduan lan horren ondorioetaz hizketan ari ginela eztabaida izan genuen. Ni ezkor ageri nintzen dantzari zegokion atalaz. Edukiak proposatuko ditugu. Baina nork irakatsiko ditu? Gaur egun ez dago dantza irakaslerik eskoletan. Izan ere ez dago hezkuntza orokorrera begiratutako dantza irakasle titulaziorik. Hemen ez behintzat. Beraz, musika irakaslearen esku geratuko da lan hori. Alegia, orain arte bezala. Lankide nuen musika irakasleak konbentzitu nahi ninduen kurrikulumean zehaztutako tresna horiekin musika irakasleek lan ederra egin ahal izango dutela. Eta ea ez ote nintzen fio musika irakasleetaz. Eta nire galdera: Zer pentsatuko lukete musika irakasleek, musikaren irakaskuntza dantzarion esku balego? Gainera, dantzaren irakaskuntza musika irakasleen eskuetan uzteak, irakaspenei buruzko zalantzak eragiteaz gain, inoiz dantza irakasleak egon ahal izateko bideak ixten dituela uste dut. Eta dantza irakasle profesionaleak egotea mesede handia egingo lioke gure alorrari: irakaskuntza sistemak hobetu, material didaktikoak prestatu, ikerketa alorrak zabaldu, lan-baldintzak duintzeko urratsak eman eta beste hamaika beharretan bidea egiteko lagungarri izango litzateke. Kataluinian badago unibertsitatean, majisteritza bat dantzan espezializatutakoa, eta gainera, dantza tradizionala duena helburu nagusi. Hemen ez dugu horrelakorik. Eta benetan interesgarria litzatekeela.

Beste adibide bat. Gero eta Musika Eskola gehiagotan irakasten da dantza tradizionala. Musika Eskolen legeak jasotzen du erro tradizionaleko ikasgaiak eskain daitezkeela: txistua, trikitixa, gaita, alboka,... eta dantza tradizionala. Bide horretatik hainbat Musika Eskoletan dantza tradizionala ikas daiteke gaur egun. Baina nor da irakasle? Zein titulazio aurkez dezake irakasle batek Musika Eskola batean jarduteko? Ez dago titulaziorik. Eta beharrezkoa da. Datozen urteotan bide hori oraindik gehiago zabaltzen joango baita eta funtsezkoa da dantza irakasleen titulazio bat sortzea. Orain 8-9 urte, Eusko Jaurlaritzak dantzaren alorreko lan-talde batzuk bildu zituen eta galdetu zuen zeintzuk ziren dantzaren behar nagusienak. Dantza tradizionaleko lantaldean proposamen garbi eta zehatz bat egin genuen: dantza irakasle titulazioa sortu eta habilitazio ikastaroak martxan jarri. Kultura sailak begi onez ikusi zuen, baina Hezkuntza sailari zegokiola eta hara bideratu zuen. Gaurdaino. Izan ere, dantza alorretik ez dugu gaitasunik izan gure artean antolatu eta presioa egiteko.

Zeinek eskatu horretan dago gakoa. Ez gara inor. Bakoitza gure kasa gabiltza, bakoitzak gure proiektu propioa aurrera ateratzen saiatzera mugatzen gara, eta hor konpon marianton. Nola sinplea da. Deitu, bildu, azaldu, itxoin, eta berriz hasi, deitu, bildu, azaldu....

*************

Berehala hiru erantzun iritsi dira zerrendara, gaiarekin interesa eta horrelako ahalegin batean parte hartzeko prest daudela jakinaraziz: Pedro Elosegi, Aritz Ibañez bera, eta Patxi Laborda.

Edozein bidairako kide bikainak denak. Orain kontua zera da, sokari tira egiteko prest izango al da inor? Ikusiko dugu. Ni ostiralean gogotsu nengoen. Gaur ez nago horren itxaropentsu. Hiru lagun, bikainak izanda ere -eta halaxe dira- gutxi dira horrelako ekimen bat babesteko. Ea asteak zer ematen duen.

Gaurko Berrian, Maskaraden inguruan idatzi ditudan pare bat artikulu argitaratu dira. Batean aurtengo Urdiñarbeko dantzarien prestaketa-lanetan aritu diren bi dantza-maisurekin izandako elkarrizketaren ondorioak bildu ditut. Jean Pierre Bordagarai eta Marxel Bedaxagarren hitzak jaso ditut bertan.

Oraingo dantzarien mailaz, lehengoak, dantzari onen dohainetaz eta abar mintzatu ginen. Gaur paperean ikusi dudanean titularrak min egin dit begietara. Uste dut ez dudala izenburuarekin asmatu. "Indartsuak, baina ez horren finak" jarri diot tituloa, eta gaur egungo dantzariei buruz dantza-maisuek esandakoa islatzen saiatu naiz hor, baina uste dut ezkorregi geratu dela, eta beraien iritzia ordea ona zen. Kontua da elkarrizketan lehengo eta oraingo dantzariak konparatuz aipatu zutela, beraien ustez, gaur egungo dantzari onak oso indartsuak direla, baina akaso lurreko urratsetan, indar erakustaldi handirik gabe egin beharreko horietan, estilo aldetik ez direla garai batekoak bezain finak. Hori guztia titularrean islatu nahi izan dut, eta emaitza txarra izan da, pisu gehiegi geratu baita alde negatiboan. Bueno, prentsa artikulu askotan bezala, espero dut titularraren ondoren testua irakurtzen duena konturatuko dela gauzak ez direla hain gordinak.

Beste artikuluan Zuberoako dantza teknikaren jatorriaren inguruan jardun dut. Kontua da askori harrigarria gertatzen zaiola herri-tradizio batean horrelako dantza teknika garatua, zorrotza eta egituratua aurkitzea. Aspaldi argitu zuen Jean Michel Guilcher ikertzaileak zein zen dantza teknika horren jatorria, baina iruditzen zait aurkikuntza horiek ez direla behar beste ezagutzen. Orain gutxi dantzaren inguruko norbaiti aipatu nionean hori "ba, hori teoria bat bakarrik da" bezalako batekin erantzun zidan. Askotan ondo ezagutzen ez ditugun azalpen mamitsuak gutxiesteko erabiltzen dira horrelako arrapostuak. Kontua da zuberoako dantza-tradizio tekniko horren jatorria azaltzeko ez dagoela beste teoriarik, ezta beharrik ere, Guilcherrena irakurri ezkero zalantza gutxi geratzen baita bestelako azalpenen bila hasteko. XIX. mendeko Frantziako akademia militarretan ohikoa zen dantza ikasketetan aurkitu zuen Guilcherrek zuberoako dantza tradizio berezi horren jatorria. Artikuluan labur azalduta dator hori, baina xehetasun gehiago nahi dituenak hor ditu Guilcherren lanak, eta Iparraldeko dantzei dagokien biblia-moduko hori: "La Tradition de Danse en Béarn et Pays Basque Francais".

Portzierto, nik ateratako argazkiekin argitaratu dira artikuluak. Argazkilari txar samarra naiz, baina horixe du argazkilaritza digitalak, mila argazki bota eta halakoren batean salbatzeko modukoren bat irten daitekeela!

Hemen artikuluak:

• Indartsuak, baina ez horren finak
• Teknika zorrotzeko dantzariak
• Argazkiekin ikusteko Pdf-k dituzue hemen eta hemen

Juan dan astelehenian Naparruako Zubietan eta Iturenen egon gara, hangotxe joaldunen horrek dunba haundixen, arran eta zintzarri-hots betikuen piztueran. Uniberso asko kabitzen ei da orratzaren buruan be eta Eibarren biharregun illun txamarra lagata, karnabalera, fiestara, espilluaren bestekaldera ein dogu pare bat orduan. Eiñ ahal izatia da, jakiña, suerterik haundiña.

Liburuetan, laminetan, telebisiñuan edo periodikuetan, zenbatetan ikusi ete ditxugu joaldunen irudixak? Buruan ttuntturroa, joareak bizkar-gerrialdian, umetan errespetua baiño gehitxuago erain zeskuen hortxe erretratuko abospoluoi. Behin koskortu garanian, ostera, bertatik harrigarrixa pentsau jaku larogei bat joaldunek, danak batera, dunboi eraiñ eta lozorrotik esnatu daben burrundaria. Zer beste tapatzia nahi dabe?

Baiña erretratuetan agertzen ez dirazenekin disfrutau dogu guk gehixen. Dendetan erosi ezin leikiazen mozorruak eta jai-gogua topau ditxugu Iturenen eta Zubietan. Ardi-narru hutsez jantzitxako (¿) gure dobleko baso-mutillak ardixak jaisten, ulia mozten eta narrutajian moduan, ustez… Sorgiñak, bizkar-okerrak eta hankamotzak; farrukito eta familixia ha ezkondu zan egunian; guardizibilla Aresoko Olentzero barriro ohostu biharrian. Batetik eta bestetik bere kasetara etorritxako musikuak alkarrekin jotzen, baiña alkarrekiñ amaitxu ezinda piezak. Basatixa, salbajia, probokatzaillia, astakirtena, kaotikua eta zorua. Beraren legien barruko ihauteria. Bizi-bizirik. Miragarrixa.

Enrike Izagirre eta Oier Araolaza