Garagoittiko Orakulua

“Las aventuras de Tom Sawyer”, Mark Twain.

Zelako ondo erretratatzen daben umien izaeria mariñel alu honek. Begi zorrotza, parakaidista sentimentua, gauza txiki (sasoi horretan haundi) askori ume begiradia ipintzen dakixana, eta gero nagusixen ikuspegi sarkastikuakin (baiña ez gaiztoki, halan be) itzultzen. Liburu modernua begittandu jata bere sasoirako. Mutikuen kontakizuna da azken fiñian, konplikaziño askorik bakua beraz, baiña horretxegaittik be biharbada, orduko kanonen bat edo beste apurtzen dabela iruditzen jata (ez dakitt zihur eta ez dot jakingo, azterketa sakonik egitteko asmorik bez). Amerikanua be ba da idazlia, zentzu onian. Txorta bateko lehelengo liburua izan da hau, eta azken hiru kapitulutako abentura espeleologikua asko gustau jata, gehixago, jakin dotenian McDougalen koba hori benetan existitzen dala, turistikoki oso explotaua hori bai.

Atentziñua deittu destan beste gauzia, esklabuei buruz berba egitten dan naturalidadia. Nahiz eta bere bizitzan amaieran abolizionistia izan, Mark Twainek esklabutza sistemia bete-betian ezagutu zeban gaztaruan, baitta Konfederauekin gerria egiñ be. Halan be, egitten dirazen aittamenak oso humanuak dira eta, liburuetako beste hainbeste gauzekin batera, sarkastikuak eta kritikuak.

“Tom Sawyer detective” eta “Tom Sawyer en el extranjero”, ale berian etorri arren, zihero desbardiñak dittuk. Lehelengua, Europako gertakari baten kronikia Iparrameriketara transplantautakua da, idazliak berak diño; eta krimen baten inguruko endredu bat da, amaieran epaiketa eta abogauen kontakizun hain tipikuakin amaitzen dana. Tom Sawyer horrek ez daka ixa zerikusirik lehelengo liburukuakin. Ezagun da hogei urte geruago idatzitta dala; aipamen batzungaittik Tom Sawyer ondiok gaztia dala ikusi leike, baiña bere jokaeria gehixago da Sherlock Holmes zorrotz eta heldu batena.

Bai honetan eta bai hurrenguan be, kontakizunan denporan igartzen da aldia. Lehelengo liburu osuan umetzaroko denporia da, poliki-poliki doiana, detallez detalle eta ordubete barruan gertatu leikezen gauza guztietan geratuta. Beste bixetan barriz, egunak eta hilliak hegaztaran pasatzen diraz, desenlazera juateko prisaz moduan, eta hala suertatzen dira lehelengua baiño zatixa motzaguak.

Hirugarrena da harrigarrixena, igual. Globo baten egindako bidaixa (Jules Vernen sasoiko modan), basamortu gaiñetik pasatzian ikusittako irudixak bereziki ederrak dira (lehoi bakartixa iratargipian...). Bestalde, liburu osua atxekixa baiño ez dirudi, Tom “azkarra” bere lagun bixen kontrapuntuakin zirikatzeko (Huck, zuri homelessa eta Jim, esklabu baltza), Peru Abarka eta Maisu Juanen arteko berbaldixen antzian. Idazliak hainbeste konbentziño eta injustiziari erasotzen detsa modu honetan, sarkasmo fiñez (EEBB-etako politika exteriorrana, etc).

Gogo bi geratu jataz honen ostian: Tom Sawyerrena jatorrizko bertsiñuan irakortzia (ingles slangezkua) eta Huckleberry Fiñena (hau zain dakat armarixuan).

Entzuizu hamen ipoiñori.

*** "Azkuen Ipoin Bildumia" Arrakala Irratijan 2004 eta 2007 urtien artian grabautako ipoin txorta bat da. Resurreccion Maria Azkuek bere "Euskalerriaren Yakintza" liburu kolekziñuan (4 tomo), tomo bat osorik eskintzen detsa ipoiñei, eta berau izan da ekoizpen honetarako erabilli dogun oiñarrixa. Azkuek jatorriko euskalkixan jaso zittuan ipoiñak, 1910 inguruan. Guk hórrek euskalkixok mantendu doguz, herri bakotxeko doiñu eta hizketak ahal danik eta fidelen errespetatuta.

 1. Itxinako maketa transparente bat, lurpeko haitzulo sarian 3 dimentsiñotako irudikapenakin. Oker ez banago hau egittia posible da onezkero, GAES eta beste espeleologia taldekuak dakezen datuak mendiko topografixekin erkatuta.

 2. Gerra aurreko Eibarren erreprodukziño birtuala, gaur eguneko bideo-jokuetan erabiltzen dirazen teknikekin. Seguru nago hau be teknikoki posible dala –gaur eguneko Eibar irudikatu izan da-.

 Halan be, gatxa ikusten dot: espeleologuen, historiazalien eta programatzaillien munduak alkarri bizkarra emonda bizi diraz-eta.

Entzuizu hamen saiuori

Eta saio guztiak hamen dakazuz entzuteko moduan. Bestalde, Aittitta Raduga uhiñetan entzun zeinke: Lekeitioko Arrakala, Eibarko Matrallako, Bittorixako Hala Bedi, Iruñeako Eguzki, Bilboko Tas-Tas, Oreretako Zintzilik, Urruñako Info7, Oiartzun irratixan... Eta interneten, Arrosa Sareko podcast bikaiñian be topauko gaittuzu.

Entzuizu hamen ipoiñori.

*** "Azkuen Ipoin Bildumia" Arrakala Irratijan 2004 eta 2007 urtien artian grabautako ipoin txorta bat da. Resurreccion Maria Azkuek bere "Euskalerriaren Yakintza" liburu kolekziñuan (4 tomo), tomo bat osorik eskintzen detsa ipoiñei, eta berau izan da ekoizpen honetarako erabilli dogun oiñarrixa. Azkuek jatorriko euskalkixan jaso zittuan ipoiñak, 1910 inguruan. Guk hórrek euskalkixok mantendu doguz, herri bakotxeko doiñu eta hizketak ahal danik eta fidelen errespetatuta.

 Gustau-gustau gustau ez bajata be, liburua entretenidua dala ezin ukatu. “Pulp” liburuen usain gogorra daka, urtian halako dozenaka idazten daben batek egindakuana, eta tipuak ba daki nun dagozen kakuak irakorlia harrapatzeko. 1950 inguruko irakorliak, jakiña. Eze, gaur egunguendako –pelikula amerikanuak guztiz barneratuta- ez da bape harrigarrixa, esate baterako, hiltzaillia gitxien uste dozuna dala deskubritzia (neuk hasiera-hasieratik susmau dot). Grazixia egin desta nobela baltzen topikuetako asko bertan topatzia: trama judizialak (“¡Protesto!” diñuen abogauak-eta)... kapitulo baten amaieretako “punch” karakteristikuak, hurrenguan hasieriakin lotuta datozenak (seguraski txatalka argitaratutako nobelia izan zan hau)... Irudi zinematografikoz betetako liburua izan da, atsegiña baiña begi batetik sartutako moduan bestetik urtengo dabena, arrasto askorik laga barik, udako hode zurixa zeru urdiñan zihar pasatzen dan lez.

PD: interneten begirada bizkor baten ostian, ez dot lortu ezer jakitzia autoriari buruz. Justu-justu liburu honetan oiñarrittu zala “La dama de Shanghai” pelikulia, eta kittu. Oiñ ez dakitt zer pentsau...

PPD: pelikulia ikusi eta gero, ederra sorpresia hartu dot. Klasiko bat, eszena referente batekin gaiñera: espilluen laberintoko tiroteo famosúa.

Dokumentu solte bat bada be, komentatzia merezi dabena. Beti da plazerra norberak baiño gehixago dakixan jentiangandik ikastia, eta zentzu honetan koplen argitarapenakin batera egindako hainbeste interpretaziño oker zuzendu, eta bakanen bat konfirmau ahal izan dot. Filologia aldetik akatstzat jo nittuan batzu, herriko euskerian antxiñako ezaugarrixak zirala ikastia zoragarrixa izan da (“ezkontzakia”, “Lecaytioric” eta halako amaierak...). Graziak azterlarixan jakitturixiari, beste herri eta usarixuekingo konparaziñuekin gauza asko argitzen dira be; tartian Markina-Xemeingo euskeriakin, Eibarkua hobeto ulertzeko hainbestetan balixo izan destana (ez da alperrik elikatu Eibar gizaldi eta gizaldixetan markiñarrez). Beste baten be, antxiñako erretrato bizi-bizi bat usaintzeko aukera politta emoten dau dokumentu honek. Eta, jakiña, kantutarako nekan letra probisional horri bertsiño definitibo eta fidagarrixa emotia.

Entzuizu hamentxe saiuori.

Eta saio guztiak hamen dakazuz entzuteko moduan. Bestalde, Aittitta Raduga uhiñetan entzun zeinke: Lekeitioko Arrakala, Eibarko Matrallako, Bittorixako Hala Bedi, Iruñeako Eguzki, Bilboko Tas-Tas, Oreretako Zintzilik, Urruñako Info7, Oiartzun irratixan... Eta interneten, Arrosa Sareko podcast bikaiñian be topauko gaittuzu.