Nire uste harroan

Aspaldi ez dela, idazle katalan bati irakurri nion, elkarrizketa batean, bere ipuinetako pertsonaiak, orain dela urte batzuk, festarik festa ibiltzen zirela, norekin edo zerekin mozkortuko, non-zer sartuko, eta orain, berriz, bere pertsonaiak ospitalera joaten zirela, gurasoei laguntzera, biopsia bat egiteko. Horixe baita gure bizitzaren martxa, ezinbestean.

Atzo, txikitako lagun baten aitaren hileta. Adin, auzo eta ikastetxe berekoak biok. Hura ere, ni bezala, familia euskaldun batean hazia eta eskolan erdaraz hezia. Pantxiko Mari batean, Francisco bestean, gero Patxi bihurtu zen arte. Ez dut zapalketa linguistikoaren salaketarik egin nahi, nik neuk ez dut oroitzen batere traumarik, baina ez nuke esango guztiz inokuoa zenik hizkuntzen eskizofrenia hori. Nire lagun Patxi izan liteke adibidea.

Zurutuza zuen, eta du, abizena. Gure ume garaian, con zeta de Zaragoza ahoskatzen genuena, halabeharrez. Halako batean, berriz, Franco hil berri eta lasalletarrak aggionartzen hasita, euskarazko klaseak emateari ekin zioten. Eta horra, euskaraz erdaraz baino lehenago ikasi zuen hark, euskaraz hitz egitean ere zeta guztiak gaztelaniazko Zaragoza bezala ahoskatzen zituela. Irakasleak akatsa zuzendu nahi, baina mutikoak ezin, blokeo bat nonbait.

Orduan ez zitzaidan bururatu loturarik egitea baina orain (psikologiaz deus jakin gabe, eta Zapiain maisuak zuzen nazala oker baldin banago) begi bistakoa iruditzen zait logopediazko akats horrek zerikusia behar zuela lau urtez geroztik egunero-egunero bere abizena fonetika arrotz batez esanarazi eta entzunaraztearekin.

Estatu Batuetako agintari jendeari erreparatzen badiogu, ez bakarrik lehendakariari, baita Bostongo alkateari, Nevadako senatariari, Hego Carolinako gobernadoreari, edo Nebraskako kongresistari, denek ere badaukate zer bat bateratzen dituena. Konparazio lotsagabe eta arrazoitugabe bat egiten uzten badidazue (zer litzateke gure jarduna halako lizentziarik gabe?), AEBko politikariak oro, Colomboren gaiztoak izateko modukoak dira.

Colombo tenientea nire adinekoek oso ondo gogoratuko dute, eta gazteagoek ere ikusiko zuten igual, tarteka errepikatzen baitituzte 70eko hamarkadako haren telesaileko atalak. Gogoan izango duzue beraz (eta bestela ikas ezazue), homizidioetan lan egiten zuela Colombok, eta aberatsen etxeetan gertatuak zirela beti hilketak. Dela aktore ospetsu batenean, dela abokatu garrantzitsuarenean. Eta gizaki inportante bezain ahaltsu hori izaten da beti hiltzailea, ustez hilketa perfektu eta akasgabea prestatu duena, harik eta Colombo tenientea agertzen den arte, bere gabardina ximurtuarekin, bere ibilera baldarrarekin, bere txakurraren eta emaztearen kontu txepelekin...

Ez ditut hemen argituko Colomboren dohain detektibeskoak: ezagutzen dituzuenontzat bistakoak dira, eta besteontzat ez da erraza azaltzen. Beste kontu bat nahi nuen adierazi: alegia, nolabaiteko erresumin soziala bideratzen zuela telesailak, 70eko hamarkada gorri haren ezaugarri, AEBko telebistako industrian gorri izan zitekeen neurrian, jakina. Kontua da, handi-mandi gaizto bat, egundoko txalet, pistina eta autoen jabea, bere zepoan harrapatzen zuela polizia txiki, itsusi, baldar eta xaxtarrak. Justizia dagoela erakutsiz, nahi  baduzue, edo, benetako justizia sozialik ez dagoenez, fikzio bidezko justizia poetikoa ezarriz.

Dena dela, hasierako harira etorriz: AEBko politikariek Colombo telesaileko guest starring izateko itxura osoa zuten, bai lehen, eta bai orain ere. Zeren jendeak bere erresumin soziala bideratuko zuen akaso halakoak ikusiz, hemen tabernan baxoerdiaren konpainian gobernukoez gaizki-esaka aritzen garen bezala, baina botoa, gero, betikoei.

Eta kontua da, ez Hillary Clintonek, eta are gutxiago Barack Obamak ez dutela Colomboren gaizto izateko itxurarik (bai demokraten lerroan erretiratu zen Edwards guapo hark). Beraz, oraingoz eta gure hedabideen arabera faboritoak diruditen arren, erne errepublikanoekin.

Kontu ezaguna da hau euskaraz eta gaztelaniaz idatzi izan duen edonorentzat. Hizkuntza bakoitzak bere joerak izaten ditu: gaztelaniak adjektibo gehiago, menpeko esaldiak sortzeko erraztasuna, euskarak hitz-ordenarekin jokatzeko aukera, eta abar.

Horren ondorioz, idazle berak diferente idatzi lezake batean eta bestean. Ez bata bestea baino hobeto menderatzen duelako, ezpada, bakoitzean, barruko hiztunari edo senari edo dena delakoari ateratzen uzten diolako.

Horrek baditu hainbat abantaila, eta eragozpenen bat ere bai. Adibidez, testu bat hizkuntza batetik bestera itzultzean, zer egin? Itzultzaile finak, noski, jatorrizkoaren tonua eta mezua errespetatu behar ditu, aspaldiko legeak agintzen zuen moduan: ahal bezain hurbil, behar bezain urrun. Aldiz, jatorrizko testuaren egilea baldin bada bere buruaren itzultzaile, tentazio handiagoa izango du testu berri bat sortzeko, sorrera-hizkuntzan ez bezalako musika izango duena. Zenbateraino den hori mesede edo kalte, kasuz kasu ikusi beharko litzateke, eta zaila litzateke arau orokorrik ematea.

Gaur, erdi jolasean, nire haur liburu bat gaztelaniaz nola geldituko litzatekeen begira hasi naiz, eta testua konplexuago egiteko joera sumatu dut berehala. Joera horri galga jarri behar niokeela pentsatu dut, baina ez nago seguru muga non jarri:

Hona, Miss Txatarra liburua hartuta, itzulitako apurra:

–¿Tú crees que esa es postura para una señorita?
Es la abuela la que me riñe así, como siempre. Cada vez que voy de visita a su casa, la misma canción; al principio, todo son besos y zalamerías:
–¡Qué alegría! Pero qué reguapa que estás, Katia. Igualita, igualita que tu madre.
Luego llegan la queja y la pena:
–Aquí me tenéis, triste y sola, abandonada como una zapatilla.
A continuación una estricta inspección de mi aspecto:
–A ver, enséñame las uñas. ¿Y detrás de las orejas, te has lavado bien? ¿Y ese cuello, como una auténtica señorita?
Y después de esa revisión exhaustiva, llega por fin la hora de la merienda:
–Te he preparado chocolate a la taza. Verás qué rico.
Es verdad que el chocolate de la abuela está rico. Rico no: riquísimo, sabrosísimo, excepcional. El mejor chocolate que he probado nunca, y he probado unos cuantos. Junto con el chocolate prepara pan tostado, y encima le untamos mantequilla.

Eta hona zati horri dagokion jatorrizkoa:

–Hori al da señorita batentzako jarrera?
Amona ari zait errieta egiten, beti bezala. Bisitan joaten naizen guztietan izaten da gauza bera; aurrena, mila musu eta losintxa:
–Hau poza! Ze guapa zauden, Katixa. Zure amaren igual-iguala.
Gero, negarra eta marmarra:
–Bai, hementxe naukazu ahaztuta, traste zahar bat bezala.
Ondoren, nire itxuraren inspekzioa:
–Erakutsi azazkalak. Belarri-atzeak ondo garbitu dituzu? Eta lepoa, señorita batek bezala?
Ikuskapen zorrotza amaitu ostean, meriendaren ordua iristen da:
–Txokolatea prestatu dizut. Ikusiko duzu ze goxoa.
Egia da goxoa izaten dela amonaren txokolatea. Beste inon probatu ditudanak baino goxoagoa. Goxoa baino gehiago, mundiala. Ogi xigortua ere prestatzen du txokolatearekin, eta gurina igurzten dugu ogi xigortuaren gainean.

Sarri izaten da jendea kexu, euskal kulturan gauzak eskas dabiltzala, erdipurdiko lan franko ateratzen dela, gabezia ugari ditugula... Kritikarako trebeago izaten dugu mihia lanerako baino; gaur, berriz, laudorioz nator, ongi egindako lanak horixe merezi duelakoan.

Joan den astean aurkeztu zen Nora aldizkaria, Euskal Herria erdarazko aldizkaria kaleratzen duen Sua argitaletxeak egina eta Berria-k banatua. Produktu txukuna, kontzeptu argia daukana eta errealizazio ederra, bai testuei bai irudiei eta maketazioari begira. Salmentan arrakastarik izango duen ez dakit, aurrera egiteko zenbateko zabalkundea behar lukeen ere ez, baina harrerarik onena opa diot nik, lehendik ez zegoen hilabetekari polita eskaini digulako, eta beste arrazoi batengatik ere bai.

Izan ere, Euskal Herria aldizkaria plazaratu zutenean, bertako arduradunek esan zuten euskaraz ere ateratzea pentsatzen ibili zirela, baina, egindako inkesten arabera, jendeak ez omen zion behar besteko estimaziorik egingo, eta horregatik baztertu omen zuten asmoa. Gogoan dut haserre irakurri nituela adierazpen haiek: produktu bat euskaraz egitea galera-iturri izango dela iruditzen bazaizu eta zure enpresarentzako kalte, ba, ez egin, baina ez hasi esaten zuk nahi zenukeela baina euskaldunek ez-dakit-zer.

Inkesten eta merkatu-azterketen arabera ikastolek ez zuten zentzurik, euskarazko egunkariak ez zuen jaio behar, euskarazko kultura sortzen gabiltzan gehienok hobe genuke beste lanbide bat bilatu. Eta hala ere, egin egin dira horiek denak, egin egin behar zela pentsatu zuelako norbaitek, eta hartara jarri zituelako bere indarrak eta ahaleginak.

Borondatea ez da aski, noski. Horrez gainera talentua, zuhurtzia eta beste hainbat dohain behar dira proiektu bat aurrera ateratzeko. Baita erosleen erantzun eta konplizitatea ere. Horiek guztiak izan ditzala Nora jaioberriak.