Bai ba, euskal literaturak 1936ko gerraren inguruan emandakoa aztertzen hasi eta halako batean liburu honen aipamena ikustean “bingo!” esan nuen, gogoa neukan hain kritika onak izan dituen Jokin Muñozen lanik irakurtzeko. Gainera nobelak 349 orrialde zituela ikusita are gehiago biztu zitzaidan gogoa, 200 orrialdetako muga pasatzen zen liburu bat hartzeko grina neukan eta.

               Gaur egungo Euskal Herri korapilatsu honetatik neska bat sasoi hartan Nafarroako Erriberako herri batean gertatutakoaran atzetik hasten da. Horixe da kontaketa, gerra bera egon ere egon ez zen inguruan gertatutakoa.

                Interesatzen zaizu? Ba eskuratu eleberri hau. Nik ia 350 horiek gelditu gabe irakurri ditut –oporretan egonda errezago jakina- eta ondo egongo ez balitz garbi izan ez nintzela bukaerara helduko.

                Ondo dago munduko literatura irakurtzea, neu naiz lehenena horretan, baina ez izan dudarik, Euskal Herriko arazoak eta bertako ikuspegitik bakarrik hemengo idazleek emango dute. Ni, azken aldian, horren atzetik nabil, eta “gure” idazleak benetan zintzo eta ondo bete dute bere inguruko errealitatearen testigu eta notario izatearen beharra.

                 Euskal literatura benetan sasoi eder-ederrean dago, asko dugu aukeratzeko eta idazleak ez dira beste herrialde batzuetakoak baino eskasagoak, ez horixe. Murgil zaitez.  

            Beste nobela bat gure artean gehienbat haren kontura film bat egin zelako ezagutzen dugula. Hartu orduko nire kautako pregunta: “eta irakurri ahala pelikularena gogoratzen badut eta leidu baino lehenago zer gertatuko den baldin badakit?” Honezkero badaukat behintzat horren erantzuna: “ez, pelikulaz hari jenerala baino ez dugu akorduan. Horregaitik ez larritu”.

             Irakurtzen hasi orduko estiloak jo zidan bistara. Azkarra, ia telegrafikoa, elkarrizketa nahikotxoekin eta kapitulu motzekin, zortzi orri bataz bestez, hasieran gutxiago eta bukaerarako gehixeago. Historioa kontatu, apaindura barik, di-da, di-da, eta bukatu arte.

             Gustora irakurtzen ote den? Nobela honek lau, bost edo sei edo edizio gehiago izan ditu euskaraz. Bistan da bai gustatzen duela. Gainera kontu bitxia dauka, itzultzailea Xabier Olarra da, eta titulua lehen edizioetan “Karteroak beti deitzen du bi aldiz” da, eta azkenengo edizioetan berriz “Postariak bi aldiz deitzen du beti” Aiii, itzultzaileak irakurleok ikusten ez ditugun detaileak ikusten ditu. Eta gutxi balitz hasierako edizioetan “Erdal literatura beltza” sailean argitaratu nahi izan dute, eta halaxe jarri dute azalean, baina gero portadan nahastu, oker jaso, eta “Euskal literatura beltza” sail moduan jaso dute. Biblioteka gehienetan honetara izango dute sartuta.

            “Baina bukatu mesedez, lerro hauek idatzi dituan horri, gustau egin zaik?” Bai ba, benetan obra ona da, hasieratik bukaeraraino, ondo kateatuta, ondo jantzita, dena ondo egina. Eta oso gustora irakurtzen da. Nota altua, benetan altua.

              Ibaizabal argitaletxeak benetan lan dotorea eta merituduna egiten dihardu ahal dena bizkaieraz argitaratuz. Esan egin behar da, literaturan batua da nagusi eta euskalkiak zokoratuak gelditu dira. Batua bultzatuz, batua bultzatuz, bizkaieraz egin dena, nagusientzako arloan batez ere, eskasa izan da eta beharbada molde zaharrei lotua. Errua ez da beste inorena, bizkaieraz idatzi ez dutenena baino.

              Ume eta gazteontzako titulu gehiago dugu, edadeka edo sail diferentetan banatuta. Gaur eskutartean darabilguna, Ekin sailekoa, gaztetxoentzako dago pentsatuta. Jatorrizkoa, Migel Angel Mintegik egin zuena, batuaz egin zen, eta gero, bizkaierara Sabin Barruetabeñak aldatu du.

               Berbeta aldetik ez dago arazorik, bizkaieraz bai baina grafia guztiz homogeneizatuta. Inongo euskaldun alfabetatuk errez-errez adituko luke, ostiangoak aitzakiak.

              Eta zer kontatzen da? Abentura liburua da, Ataun-Beasain inguruan banderizo gerren sasoian kokatua. Gaur egungo mutil pare bat denboran atzera egin eta orduantxe agertzen da, jazartzen diete, askatzen dira, neska askatu, ihes egin, burrukak... Ba horixe, ondo pasatzeko aproposa, gazteok eta ez hain gazteok, bestelako asmo barikan. Egon behar da ere halako literatura mota euskaraz. Gazteentzako pentsatuta dago eta bere helburua ondo betetzen du, esanda dago.

             "Gosaria Tiffany’s-en", Truman Capote-rena, itzultzailea Koro Nabarro, Elkarrek 1989an plazaratua.

             Truman Capote nobela beltzaren maisutzat saltzen digute eta horregatik hartu nuen eleberri hau, mesfidati, liburuaren kontura pelikula ezaguna egin zutelako aspaldi, Audrey Hepburn protagonista zela, eta gogoratzen nuenarengatik nahiko film indargea. Belaunaldi kontua da, seguru, eta ni ez naiz aparta, zuribeltzezko pelikula horiek, 60 urteetakoak, aspertu egiten naute. Mentalidadea aldatu da, gure estetika, gure bizikera aldatu da.

             Baina liburua diferente izan zitekeen. Askotan esaten da, eta da, pelikulek ez dutela letretan dagoena jasotzen. Eta esperantza horrekin, literaturan zinean baina konfiantza gehiago jarriz, liburua hartu nuen.

             Ba ez. Liburua 1958an idatzi zen, 50 urte baino gehiago bete dira harrez gero, eta bai ematen dit urteek atzean laga dutela egilea eta obra hau behinik behin. Baliteke aspaldiko urte horietan zeozer berri eskaintzea Capotek. Esate baterako, ez dago konparatzerik 58 horretan euskal literaturan egiten zenarekin, baina egoera ere horrelakotxea zen, frankismo bete-betean ez zegoen toki askorik euskal literatur sorkuntzarako.

              Baina gaur, liburudenda eta liburutegietan topatzen duguna aldean jarrita, eta behin nobela hau irakurrita, nik ez nuke “Gosaria Tiffany’s-en” hau gomendatuko. Generoak bere bidea egin duelako eta gosari hau, bera jasotzen zuen pelikula legez, arestian esan dudan moduan, indarge gelditu da, geza. Izan liteke garai bateko literaturaren erakusgarri, baina gaur egun gozatzera joanez gero, deskafeinatua. Bukatu orduko ahaztu egingo dut eta apaletatik beste bat hartu. 

.

            Ez neukan asmorik hau ere leitzeko baina behin baino gehiagotan gertatu zait ezustea onerako izatea, ez nago hain lotua nire aurreikuspenei, eta euskal bertsioa Elexpuruk egina zela ikustean gogoa bizitu zait. Juan Martinen “Bergara aldeko hiztegia” ezagutzen nuen eta hango jakinduriaz hornituta lan honetan behar polita egin zezakeela pentsatu nuen, grazia aparteko itzulpena egin zezakeela. Ba ez, kontua ez da batuaz egitea, hori normaltzat jotzen dut, baina Elexpuruk honetan, nire gustorako, oso erregistro estandar-estandar erabili duela, bai, erosoa irakurtzeko, baina alegria gutxikoa. Alde horretatik, tira, beste itzulpen bat, edonorena izan zitekeena.

            Egin da lehenago liburu honen beste euskaratze bat eta baliteke nik ere irakurria izana hor galdutako denboraren batean. Liburu bat, atzerriko liburu bat, euskarazko itzulpen bi izatea ez dut uste hain arrunta denik. Liburu horrek neuronaren bat ikutzen die euskal letragizonei harrera hori izateko. Bai klasiko bat da, baina zer dauka klasiko honek beste batzuek baino atentzio gehiago merezi izateko? Sarreran, Iñaki Vazquez Larreak egindako horretan, ondo azaltzen dala uste dut eta nik nire berbekin kontatuko dut. Horri horiek 1513an idatzi ziren, bostehunean, ez seirehunean, ez zazpirehunean, pentsa noiz, eta Erdi Aroa beti erlijioarekin lotu dogula hara non honetan fedea, kristau etika... ez dira agertzen. Ez, kontua, inporta dena, poterea eskuratzea da, bideek ez diote ardura, ez bada ondorioa eskuratzeko tresna moduan. Asmua agintea lortzea eta hari eustea da, nola? Makiavelo plan gaizto eta korapilatsuekin lotzen da gaur egun, horixe da makiavelikoa izatea, eta ez, liburua irakurrita ikusten da hori ez dela egilearen mezua. Sinplea da gizona, ez katramilatsua. Baliteke inor hil, hondatu, izorratu behar, baina gure Nikolas zaharrak askotan gomendatzen du onena jendea zintzo, artetsu zaintzea dela, horrelaxe egon litezkeelako pozik printzearekin.

            Makiavelo bere bizitzan lanbidez “printzeen” aholkulari izan zen, eta liburuari bere burua saltzeko, bere jakinduria nabarmentzeko traza hartzen diot, “kontrata nazazue” dio azken batean. Eta kontatzen duena gaur egun film eta liburu askotan jasotzen dena da: goikoak behekoak izorratzen dituztela, gaiztoak irabazi dezaketela, agintariei menpekoak bost ardura diela, tranpak egin egiten direla... Gaur egungo teleberrien eta fikzioen eguneroko mezua, baina bostehun urte lehenago idatzita. Ehundaka eta ehundaka urtetan kaleko gizajoek erlijioaren izenean “fedegabeak” akabatu dituzte “errekonkistetan” eta kruzadetan (eta euren lurrak eta diruak ohostu), terrorismoaren kontrako gerren kontura pobreak bidali dituzte heriotzara (eta poteretsuak petrolio putxuak eskuratzera), komunismo maltzurraren gerra horietan dirudunek beren propietateak zaindu dituzte frontean besteak hiltzen ziren artean.

            Hori guztiori agintariei aholkatuta zuriaren gainean beltzez jarri zuen Makiavelok orain bostehun urte. Baina bera ez zen, inondik inora, beste asko eta asko baino zitalagoa, dongeagoa. Izatekotan garbiagoa zen, berak idatzi zuelako beste askok ixildu eta egiten zutena, egiten dutena.

            Egin nuen aurreko irakurketak zapore mingotsa laga zidan eta ez nuen nahi baten ostean bigarren dezepzio bat izatea eta garantiazko eleberri bat aukeratu nahi izan nuen.

             SPrako tranbia, Unai Elorriagarena sari eta kritika on guztiak zituen. Honek gogogabetzen baninduen ez dakit zer aukeratu beharko nukeen hurrengorako. 153 orri dira zortzi kapitulutan, eta kapitulu bakoitzak hainbat azpizatiketa, estructura aldetik erosoa da.

             Nobela honetan ez da ezer espezialik pasatzen, hiru-lau pertsona burua galduta, eta galtzen, euren eguneroko jardunean. Orijinala da, dudarik ez. Eta gainera gustora irakurtzen da. Badauka halako ikutu surrealista bat, elkarrizketak zentzu gutxikoak, pentsaeran norabide eskasekuak. Astiro irakurtzea komeni da, normalean baino sesegusago. Xabier Mendiguren Elizegik egin dion hitzaurrean zera dio: “ia ahaztuta geneukan esperimentazioarako, abangoardismorako, literatur jolaserako ohitura berreskuratu digu Elorriagak, eta eskertzekoa da”. Bat nator berarekin.

              Gehiago ere badio, lorak besterik ez dizkio botatzen: “oso-oso gutxitan ikusi dut horrelako maitasuna eta maisutasuna literaturarentzat, maiuskulaz nahiz minuskulaz”. Tira, tira, hainbesterako ez dakit ote den. Eta azken batean lerro honen irakurleak jakin gura duena da ea merezi duen, gomendagarria ote den. Eta bai, baietz, nik (ere) aholkatzen dut.

          Polizi eleberria, klasikoa, baina nire gustorako nahiko light, biguna. Gertaeren haria nahiko burutsua iruditu zait: ba omen da Axularren Geroren bigarren zati honezkero ezezagun bat, hilketa bat gertatu da harekin loturik, eta haren peskizan doaz protagonista eta haren ingurukoak. Katramila ondo lotuta doa eta bukaera ere txukun asmatutakoa, baina dena dela, eta osorik eta interesez irakurtzen bada, eskastxu gelditzen da. Bai baina ez, nerbio falta edo. Bete-bete ez gaitu bete.

            Kontrabandoan kontura egindako nobela bat da, argumentuak ez dauka aparteko bueltarik, baina idazkerak buruko mina reagiten zidan, batez ere dialogoak, ez beti baina bai askotan, lerroetan zehar sartuta daudelako inolako bereizketarik gabe -seguruenean erritmo biziagoa izan gura izateagatik- eta irakurketa niretako behintzat nahiko nahasia bihurtzen delako. Bai, hasi eta bukatu egin dut, baina nik ez nuke gomendatuko, hobeak bilatzen ez deritzat hain gaitza.