Irudia: Juan Luis Landa

Euskarazko komikigintza gaur

Norbaitek euskarazko komikigintzaren mundua ongi ezagutzen badu, hori Dani Fano da, Ikastolen Elkarteak ateratzen duen Xabiroi komiki-aldizkariaren koordinatzailea; eta dioenez, "euskaraz egiten den komikia ez da existitzen".

Esaldi hori apur bat larregikoa da eta tonu sarkastiko ohartarazlean ulertu behar da, baina ongi islatzen du euskarazko komikigintzaren egoera kaskarra: ateratzen dira noizbehinka komiki solteak, aldizkariren bat eta argitaletxeren bat badago, baina oso gutxi da; eta azken urteetan okerragotzen joan da, nire ustez. Azter dezagun panorama zehatzago.

Haurrentzako komikiei dagokionez, gaur egun daukagun gauza bakarra Sauré argitaletxe arabarra da, bere komiki guztiak (gehienak bertan egindakoak baina baita kanpokoen itzulpen batzuk ere) gaztelaniaz eta euskaraz ateratzen dituena. Duela 10 bat urtetik hona urtero ateratzen ditu bizpahiru titulu gutxienez eta benetan eskertzekoa da. Baina hortik kanpo, ezer gutxi. Eta txanponaren beste aldean dugu Ipurbeltz haurrentzako komiki-aldizkari historikoa, komikigile ugariren harrobia izandakoa, duela bi urte eta erdi itxi zena. Bestalde, atzera begiratuz gero, lehen Kili-Kili ere bagenuen, nagusiki Bizkaian saltzen zen komiki-aldizkaria, batez ere kanpoko umore-komiki ezagunen itzulpenez osatua, batuerazko eta bizkaierazko edizioak zituena. Edo Kriselu argitaletxearen ipuin klasikoen komiki-bertsioak (Aladino, Munchhausengo Baroia, Hiru mosketariak eta abar)...

Haurrentzako kanpoko komikien itzulpenetan ere atzera egin dugu. Duela 20-30 urte Asterix eta Tintinen bilduma osoa eskura zitekeen euskaraz. Baina aspaldian deskatalogatuta daude (nahiz eta badirudien Asterix euskaraz berriz ere argitaratzen has daitezkeela). Eta Saurék itzulitako gutxi batzuez gain (Leonardo bezala) ez da beste ezer...

Oro har, argi dago haurrentzat oso komiki gutxi egiten dela gaur egun; ipuin eta liburu ilustratuak dira orain txikienen artean irakurzaletasuna bultzatzeko bideen artean errege, ez hain aspaldi komikiei zegokien tronua okupatuz. Izan ere, eta bestelako literaturarekin edota ikus-entzunezko produktuekin gertatzen denaren kontrara, komiki gehiago publikatzen da euskaraz gazte eta helduentzat haurrentzat baino (agian komikiekin hezi ginen haur orain helduak garelako komikiak erosten jarraitzen dutenak?). Edonola, gutxi izaten jarraitzen du eta honetan ere atzera egin den irudipena daukat.

Gazte eta helduentzako komikietan, Xabiroi da erreferentzia egun. Aldizkari bikaina da, idazleak eta komikigileak elkarlanean jartzen dituena kalitatezko komikia eginez, eta ondoren aldizkariko sail ezberdinak albumetan argitaratuz (Saiak, Piztia otzanak, TeleAtoi...). Sauré-k ere atera izan du gazte eta helduentzako komikirik, baina azkenaldian utzita du linea hori (Numenak bilduma aparta amaitu gabe utziz adibidez). Hauez gain, liburu-argitaletxeek edota komunikabideek noizbehinka ateratzen dituzte komikiak (Elkarrek Pololoak eta De rerum natura, Alberdaniak Ihes ederra, Argiak Gartxot eta Okatxu...). Esan bezala, haurrentzat baino gehiago, baina hala ere gutxi eta ziurrenik lehenago egiten zena baino gutxiago: lehen Habeko Mik aldizkaria eta albumak zeuden, Napartheid aldizkaria, Justin Hiriart bilduma...

Eta itzulpenetan ez da apenas ezer egin aspaldiko urteetan, ez bada mende hasieran Saurék egindako batzuk, Jeremiah bezala, edo lehenago oraindik aurreko mendearen amaieran Araberak ateratako Kondoi hiltzailea... Aldiz, duela 20-30 urte Ttarttalo argitaletxeak Nemo txikiaren album mordoa atera zuen, Baionako Antxeta argitaletxeak hainbat Corto Maltese eta beste batzuk (Jaunes adibidez) argitaratu zituen...

Komiki digitalaren etorrera

Eta gauzak nahikoa oker ez baleude bezala, errematea dator: digitalizazioa, argitaletxeen industriaren amesgaiztoa...

Badira hiru bat urte e-bookak (edo liburu elektronikoak) eta e-readerak (edo liburu irakurgailu elektronikoak) atera zirela, joko arauak erabat aldatuz. Argitaletxe, banatzaile eta saltzaileek argi ibili eta egokitu beharra dute, baina eginda ere ez da lan erraza izango askorentzat, batez ere txikientzat, jolas zelai berrian tokia hartzea. Eta gainera uste baino azkarrago ari da aldaketa etortzen, egokitzeko denborarik eman gabe... Bestalde, askok lehengo eskemekin jarraitzen dute eta erabaki ulertezinak hartzen dituzte, merkatu berrira egokitzen baino berau dinamitatzen saiatzen ari direla ematen du eta: prezio garestiegiak, kopiak ekiditeko DRMa bezalako neurri desesperatu, abusuzko, alferrikako eta kontraproduzenteak, bitartekari guztiak mantentzen jarraitzea...

Komikien munduari honek ez zien eragiten, kolorerik eza eta irudien erreprodukzio-kalitate eskasa koska latza baitziren e-reader batean komikiak irakurri ahal izateko. Baina orduan, duela urtebete iPad-a iritsi zen eta geroxeago horrelako tablet pila, eta hauek bai dira egokiak komikiak irakurtzeko. Aditu askok hala diote behintzat. Eta argitaletxe eta denda pila batek egin du bertara jauzia jada. Horrez gain, smartphoneentzako (iPhone, Android eta horrelakoentzako) ere hasi dira ateratzen komikiak eta komiki-dendak (Saurék ere saltzen du horietako batean).

Hala ere, argitaletxe ugarik mesfidati eta beldurrez ikusten dute mundu berria. Asko ez dira oraindik egokitu, eta jauzia eman duten beste askok liburuen industriaren akatsak errepikatuz egin dute (prezio garestiak, DRMa...).

Euskarazko komikigintzarentzat, onerako

Bai, komikien industriak beldurra dio digitalizazioari. Panorama berrian gauzak ezberdinak izango dira, argitaletxe batzuk desagertu egingo dira agian... (hori bai, aukera gehiago dute lehengo eskemekin funtzionatzen jarraitzen dutenek)

Baina euskararen kasuan esan daiteke, eta oraingoan exageratu gabe, ez dagoela komikiaren industriarik. Goian irakurri dugu: Sauré argitaletxea besterik ez dago komikiei soilik dedikatuta; Xabiroi ere hor dago baina ez da argitaletxe bat, Ikastolen Elkartearen uneko jardueretako bat baizik, eta argitaratzen den beste guztia liburu argitaletxeek puntualki ateratzen dutena da, beraien produkzioan erabat anekdotikoa. Orduan, digitalizazioak ezin du euskarazko komikien industria hondorarazi, ez bada existitzen... Eta aldiz, nire ustez aukera berriak irekitzen zaizkio euskarazko komikigintzari digitalizazioarekin.

Batetik, industriarik ez badago ere, egileak badaude Euskal Herrian euskarazko komikiak egin ditzaketenak eta egin nahi dituztenak, eta on askoak gainera. Eta horiek aspalditik egiten dute beraien lana modu digitalean: marraztu ez bada behintzat koloreztatu, errotulatu eta maketatu gehienek egiten dute ordenagailuz. Beraz, jada formatu digitalean daukaten komiki bat beraiek sal dezakete zuzenean Internet bidez gailu elektronikoetarako.

Izan ere, paradigma berri honetan, egile batek ez du argitaletxe baten beharrik banatzeko edo saltzeko. Honen aurka beti esaten da argitaletxeek eskain ditzaketen erakusleiho komun bat eta promozio-lana beharrezkoak direla, bestela egileak beraien webguneetatik beste milakaren artean nabarmentzeko ahalegin hutsaletan arituko direla. Baina euskarazko komikigintzaren mundua txikia da: elkarte batek-edo erraz jar dezake martxan webgune bat denen lanak banatu eta saltzeko, eta promozioa ez da zaila nobedadeak hain gutxitan direnean (ziurrenik nahikoa izan daiteke webgunean bertan edo erreferentziazko tokiren batean iragartzea, komunikabideak berez etortzeko).

Ekonomikoki askoz errentagarriagoa zaio egileari horrela egitea, gainera. Gaur egun, komikigile batek normalean salmenta prezioaren %10 besterik ez du jasotzen, beste dena argitaletxe, banatzaile eta saltzailearentzat da. Kontuan izan behar da, gainera, batzuetan gidoilari eta marrazkilariaren artean banatu behar dela hori. Eta liburuen idazle batentzat zaila bada euskarazko salmentetatik bizitzea, euskarazko komiki batek izan ditzakeen salmentekin guztiz ezinezkoa da. Norberak salduta, ordea, kopuru erdia eta prezio erdian salduta ere, lehen baino 2'5 aldiz gehiago irabaziko luke egileak.

Agian oraingoz ez da egongo tabletdun euskarazko komiki digitalen irakurleen masa kritikorik, egile bat komiki bat modu horretan egin eta saltzera arriskatzeko adina. Baina gorago aipatutakoa moduko elkarte bat sortuko balitz euskal komikigileek euren lanak saltzeko online plataforma bat sortuko lukeena, komikigileek jada eginda dituzten lan txikiak, edo zinten rekopilazioak, edo deskatalogatuta dauden lan zaharrak hor jarri ahal izango lituzkete probatzeko, eta gutxien-gutxienik diru sarreratxo estra bat izan...

Bestetik, digitalizazioak Xabiroi bezalako proiektuak bideragarriagoak bihurtu ditzake. Ikastoletako ikasle denak eramangarri txiki bat edo bestelako irakur-idazgailu elektroniko bat izango duten etorkizuna ez dago hain urruti, eta orduan Xabiroi ikastoletako haur guztiei banatzea orain baino askoz merkeago egin liteke.

Azkenik, kanpoko komikien euskararako itzulpenen eskasia gutxitzen ere lagun dezake digitalizazioak. Bada fenomeno gero eta zabalduago bat, scanlation deritzona (scan+translation hitzen nahasketatik datorrena), komikiak beste hizkuntza batean eskaneatu edo P2P sareetan formatu digitalean lortu, itzuli eta elkarbanatzean datzana, gero ordenagailu batean Comix bezalako programa batekin edo iPad batean CloudReader moduko aplikazio baten bidez ikusi ahal izateko. Modu amateurrean egiten dute boluntarioek, serieentzako azpitituluekin edo ripeatzeekin egiten den antzera, eta batez ere manga edo komiki japoniarrekin asko egiten da. Euskarazko scanlationen mugimendu bat sortuz gero, agian lor daiteke bere burua normalizatutzat izan nahi duen hizkuntza orok derrigorrezkoa duen komiki klasikoen bilduma minimo bat euskaraz izatea. Kasu batzuetan itzuli beharrik ere ez litzateke egongo, nahikoa litzateke deskatalogatutako komiki klasikoak eskaneatzearekin. Eta hau ez da ameskeria hutsa, maila txikian bada ere egiten da zerbait: Euskal Encodings webgunean (egun batzuk daramatza erorita, espero dut ez dela desagertuko hor dagoen altxor guztia!), serieak ripeatzeaz gain, euskararako scanlation batzuk ere egiten dituzte (gutxi eta batez ere manga, baina bestelakorik ere bada; adibidez sari ugari irabazi dituen Blacksad serie frantziarraren lehenengo albuma bertan dago, kalitate oso onean bai grafikoki bai itzulpenari dagokionez). Jende gehiago hasiz gero...

Agian optimistegia naiz? Tira, amestea libre da... Eta okerragora joatea zaila denez, benetan iruditzen zait digitalizazioari esker euskarazko komikigintzaren panoramak hobera egin dezakeela. Denbora epaile.

Irudia: Haritz Rodriguez

Ezaguna da Haritz Rodriguez euskal Internetaren munduan. Euskaltube-ren sortzailea, Gaur8-ko kolaboratzailea, Nickdutnik-eko kolaboratzailea... Bere azken proiektuetako bat Tokitan.tv da, "bidaiari txikientzako abentura handiak" erakusten dituen vlog edo bideobloga. Astero, berak egindako bidaia, txango edo abenturaren baten bideoa erakusten du bertan, oso ongi editatuta. Batean mendi bateko igoera izan daiteke, bestean surf egitea, hurrengoan kobazulo batera sartzea, edo belaontzian egindako bidai bat...

Baina bideobloga baino gehiago da Tokitan.tv. Bideoaz gain, testua, irudiak, mapak, azpitituluak, musika eta abar ere sartzen dira proiektu horretan. Ba oraingoan, komikiarekin ere ausartu da. Bere bidai eta abenturetako argazkiekin, komikia egiten hasi da. Lau orri ditu oraingoz Eraztunen jaunaren istorioa eta Tintin Tibeteneko azala gogorarazten dituen komiki honek, baina jarraitzeko asmoarekin. Zorte on abentura berri honetan, Haritz, eta eskerrik asko komikiaren aldeko apustuagatik!

Irudia: El Jueves

Haurtzaroa zoriontasunaren sasoitzat hartu ohi dogu heldutasunean eta, gaixotasunetaz libre egonez gero, gurasoek alkar orokorrean ondo tratatzen badabe eta etxean pobrezia, gosetea edo indarkeria pairatu ezean, hala izaten da geure mundu aberats, mendebaldar eta hipertrofiatu honetan. Haurtzaroan ganera dana magnifikatzen dogu, dana da ederragoa, handiagoa eta liluragarriagoa, edo behintzat holan gelditzen jaku oroimenean. Umetan mundua abiadura handiz deskubritzen dozu, eta buruan betiko gelditzen jatzuz lelengo aldiz ikusitako, entzundako, dastatutako edo usaindutako gauza horiek guztiak...

Neuk haurtzaroa Diasporan igaro neban, Euskal Herritik urrun, Espainiako uriburuan hain zuzen be. Lelengo urte (zoriontsu) haietan ez nekien zer zan Diaspora, EH edo Espainia, noski, baina denporagaz jun nintzan deskubritzen. Lelengo urte zoriontsu haietatik, hasiera-hasieratik Bizkaira etortzen ginan urtero, Lekeition udaldiak eta Gabonak Leioan, orduan Lejona izena baeukan be. Aitaren herria ezagutu genduan be bai, Lesaka hain zuzen, eta apurka-apurka hiru anai-arrebok konturatzen jun ginan geu ez ginala hangoak, hamengoak baizik...

Gero etorriko zan Argentinako futbol mundu txapelketa eta Espainiakoa, eta ordurako herrialdeak zer ziran bagenekien. Arkonada, Zamora, Satrustegi eta López Ufarte. Corbalán, Delibasic, Iturriaga, Epi eta “Chicho” Sibilio. Eta aurrerago Alvaro Pino eta Marino Lejarreta. Eta telebistako saio zuri-baltz horiek. Eta abuela-ren irratia piztuta, “Ser” kateko sintonia eta Burgos uriko denda probintzianoen iragarki probintzianoak. Eta komikiak.

Komikiek “tebeo” izena eukien, eta orduan ulea neukanez ondo gogoratzen naz auzoko uleapaindegian itxaron bitartean “Pulgarcito” eta holakoak begiratzen nituala. Haginlariaren kontsultan be baten bat egoan. Baina Burgosko abuelaren etxean (bera zaragozarra zan arren, eta oso zaragozarra ganera!) irakurten nituan batik bat tebeoak. Eta ordurako dikotomiak sortuta egoazan anaia eta bion artean: Bera Athleticekoa eta neu txuri-urdina. Bera Mortadelozalea eta neu Zipizapezalea. Orduan ez genekian “espainiar komiki” horien atzean kataluniar jente mordoa egoala, Ibáñez eta Escobar tartean. Eta ez genekian gazteleraz gain katalanez be zeozer idazten ebela, kontsumo txikiagoko gauzak izango baziran be. Bageneukan Neus izeneko izeko bat, haren azentu markatu horregaz, eta horreri esker bageneukan Kataluniaren barri, baina tira, geuk irakurten genituan tebeoak gazteleraz zetozen, eta orduko gizartearen isla ziran hein handi batean: Petra, Pepe el hincha (Pedrusco FCren jarraitzaile sutsua), Angel (“gu-gu” bakarrik esaten eban ume txikitxo hori), Sir Tim-O-Teo (hori zan neure faboritoenetarikoa)...

Geure antxume “handiak” dagoeneko badaki zeintzuk diran Tintin, Milu, Haddock kapitaina, Asterix, Obelix, Panoramix… Baina oraindino ez dakigu heldutan zein oroitzapenak gordeko dituan Pellok, pertsonaia horiek kuttunak izango dituan ala ez. Eta zer esanik ez Aiora txikiak. Ximun eta Hurren aita bitartean komikizale amorratua da, eta hori dala-eta abantaila handia edukiko dabe, ganera “Xabiroi”ren sasoikoak dira, danak dira abantailak. Geure txikitako tebeoak ez dabez ezagutuko ziur aski, baina heldutan galdetuko deutsegu zeintzuk izan ziran euren haurtzaroaren komiki kuttunak, eta orduan nostalgia hau ulertuko dabe.

Bibliografia:

• “Los tebeos de nuestra infancia. La escuela Bruguera (1964-1986)”. Antoni Guiral. El Jueves, 2007.
• http://elmaravillosomundodelostebeos.blogspot.com/2008/06/100-aos-de-escobar.html

Irudia: Sautrela

Pasa den astean, ETBko Sautrela literatura saioan, Tintini buruzko erreportajea egin zuten, berriki bete dituen 80 urteen karira. Oso berri pozgarri eta ez oso ohikoa komikizaleontzat, literatura saio baten komikiari tartetxo bat eskaintzea.

Erreportajea Gasteizen izan den erakusketako irudiekin eta Mikel Aramendiren eta nire hitzekin osatu dute Jon Benitok eta bere taldeak. Jada EITBren web gunean dago erreportajea, eta blog honetan ere ikus dezakezue. On egin!

Irudia: Tintin

Gaur 80 urte ikusi zuten argia Tintin erreportari famatuaren lehenengo binetek. Le Petit Vingtième aldizkarian Hergéren Tintin au pays des Soviets abentura argitaratzen hasi ziren 1929 urtarrilaren 10ean, eta ondorengoa historia da.

Tintin nire komiki pertsonaiarik gogokoenetakoa da, Hergéren jaiotzaren mendeurrenean idatzi nuen artikuluan argi geratzen denez. Lehen album hau kaskarra bada ere, eboluzio nabarmena jasaten dute ondoren bai egileak, bai pertsonaiak eta baita komikiak ere, eta saila osoan hartuta oso gomendagarria da haur nahiz helduentzat. Zorionak, beraz, Tintin!

Irudia: Crash / Diario Noticias de Álava

Urte bukaera eta hurrengoaren hasiera honetan komiki-ekitaldi aukera zabala dago Gasteizen.

Batetik, Crash Pilulak izeneko formatuaren barruan hainbat ekintza daude programatuta. 2003tik 2007ra Crash Comic deitutako festibal tematikoa antolatu izan du urte amaieraro TMEO aldizkariaren inguruan ibiltzen diren hainbat komikigilek osatutako Atiza komikigileen elkarteak; orain festibal formatua utzi eta Crash Pilulak deitu duten honetara pasatu dira, urtean zehar hainbat ekintza antolatzeko asmoz. Une honetan martxan dituztenak hauek dira:

• Gazteentzako komiki-lehiaketa (2009ko urtarrilean): Gauekoak-ekin elkarlanean
• Gazteentzako gaueko aisia-ekitaldiak (2009ko urtarrilean): film-emanaldiak, komikiak zuzenean, orijinalen erakusketa... Gauekoak-ekin elkarlanean
• Komikiak irakurtzera bultzatzeko kanpaina (2008ko azaroa eta abenduan): Kinik diseinatutako kartel eta postalak banatuko dira Euskadi osoan.
• Crash artxiboa handitzea (2008ko abenduan): Crash artxiboa, hainbat euskal komikigile, komiki-elkarte eta komiki-aldizkariri buruzko informazioa batzen duena, handitu eta hobetuko dute.
• La factoría TMEO: 20 años de cómic vasco liburua (2008ko abenduan): aldizkariaren 100 azalak biltzen dituen liburua argitaratuko da.
• La factoría TMEO: 100 números postu ibiltaria (2008ko azaroa eta abenduan): Getxoko eta Durangoko azoketan erakusketa eta salmenta-postua jarriko dute.
  

Bestetik, Vital Kutxa Fundazioaren Aretoan otsailaren 15a bitartean Tintini buruzko erakusketa dago, Tintin Hergé-ren munduan izenburukoa. Urtarrilaren 10ean 80 urte egingo dituela aitzaki hartuta, erakusketa ikusgarria paratu dute, Jordi Tardá tintinofiloaren bildumako 400 piezaz osatutakoa, batzuk oso garrantzitsuak. Adibidez, Casterman argitaletxeak Tintin gaztelaniaz atera zuen lehenbiziko aldian pertsonaiari Pepito deitzeko asmoa zuela erakusten duen lehenengo itzulpenaren orijinala. Edo Armstrong, Collins eta Aldrinek sinatutako Tintin ilargira bidean albumaren alea. Horrez gain, Tintinen abenturetan agertutako 5 kotxe modelo zahar benetako ere badaude, Araba Classic Club-ek utziak: Simca Aronde, Citröen 2CV, Willys MB Jeep, Citröen 15CV eta Ford T modeloak, hain zuzen ere.

Aukera ugari, beraz, komikiaz gozatzeko Gasteizen. Aprobetxatu!

Txikia nintzeneko serieetatik, Arturo Erregea izango da gehien gogoratzen dudanetako bat. Aspalditik nenbilen sarean eta eMulen bere bila (haurrentzat, noski ;-), eta duela gutxi aurkitu nituen seriearen 30 ataletatik 18 Euskal Encodings-en! Eta laster falta diren 12 atalak jarriko omen dituzte!

Duela urte eta erdi aurkeztu zutenean, ideia oso ona iruditu zitzaidan euskarazko bideoak ripeatu eta elkartrukatzeko web gune hau, baina orduan oraindik apenas zeukan edukirik... Lehengo egunean, Google-ek Arturo Erregea bilatuta bertara eraman ninduenean, harrituta gelditu nintzen bertan zegoen eduki guztiarekin! Gutxi batzuk aipatzearren: Arturo Erregearen 18 atal, Dragoi Bolaren 300dik gora atal, Pernando amezketarraren 26 atalak, Shin Chan-en 72 atal, Txirritaren 37 atal, Super heroien legioaren 12 atal, Tintinen 8 film, Jaun ta jaberen 5 atal... Eta hau lagin txiki bat besterik ez da, animaziozko nahiz irudi errealeko serie eta film mordoa dago. Gauza txar bakarra da gehienak eMule-ko estekak direla eta, jende gehiegi ez dabilenez, oso mantso jaisten dela dena... Tira, hemen horren berri eman eta gero agian jende gehiago hasiko da jaisten eta azkarrago joango da...

Telebista eta beste medioak entzunda, hainbat jendek pentsatuko du horrelako gauzetan ibiltzea ("pirateoa") legez kanpokoa dela. Ba ez da horrela, irabazi asmorik gabe bada filmak nahiz musika elkartrukatzea guztiz legala da. Edo agian batek baino gehiagok pentsatuko duzue, nire lagun batek uste duen bezala, euskal filmak pirateatzeak euskal ekoiztetxeak edo ETB kaltetzen dituela eta, beraiekin batera, baita euskara ere. Baina nire ustez, Euskal Encodings-ekoak kristoren lana egiten ari dira euskararen alde.

Batetik, Euskal Encodings-en dauden ia gauzarik gehienak ez daude euskaraz salgai. Noizbait telebistan edo zineetan bota zituzten, eta kito. Inongo ekoiztetxek edo banatzailek ez du DVDan merkaturatu. Edo merkaturatu baziren, aspaldi izan zen, edo tirada txikian, eta jada deskatalogatuta daude. Beraz, ez dut uste inori kalte egiten dionik... Alderantziz, uste dut ekoiztetxe horien jarrerak kaltetzen duela euskara. Euskarazko oso bideo gutxi aurkitzen dira dendetan edo liburutegietan. Haur txikientzat bai, badaude, baina koskortxoagoentzat edo gaztetxoentzat apenas dagoen ezer. Abenturazko edo super heroien serieak ikusi nahi dituzten haurrek beste hizkuntza batzuetan erostea beste erremediorik ez dute... Ziurrenik, ekoiztetxeek edo ETBk hori egiten dute horrelakoak haurrenak baino gutxiago saltzen direlako eta ekoizte eta banatze kostuak errentabilizatzea zailagoa delako, baina zergatik ez dituzte Internetetik jaisteko salgai jartzen, kostuak askoz txikiagoak baitira horrela?

Bestetik, serie eta film horien euskararako itzulpen eta bikoizketa gehienak ETBk ordaindu ditu, edo hobe esanda, guztion diru publikoaz ordaindu dira, euskararen onerako direlako. Beraz, ez al da zilegi eta euskararen onerako horiek behin soilik bota ordez nahi dugunean ikusteko aukera izatea?

Euskal Encodings-ekoek egiten duten lana ez da nolanahikoa. DVD deskatalogatuak nonbaiten erosi edo lortu eta ripeatu, edo DVDak beste hizkuntza batzuetan lortu eta telebistatik edo VHStik grabatutako audioa erantsi... Eta lan hori guztia, guk filmak eta serieak denon diruz ordaindu diren euskarazko bertsioan ikusi eta entzun ahal izan ditzagun... Benetan, Euskal Encodings-ekoek guztion esker ona eta aitortza merezi dute. Ziur egunen baten Euskararen bidegileak bilduman agertuko direla!

Irudia: Hergé

Izango da urte bat baino gehiago, Patxi Lurra adiskideak asaldatuta idatzi zidala. Tintin-en abentura zahar eta ezezagun bat deskubritu berria zen, Tintín en el país de los Soviets. Irudi "primitiboak" zituela esateaz gain, "propaganda anti-komunista lotsagabea" dela eta "errusiar guztiei Lenin-en traza" ematen diela eta "okerrena haurrentzako gehigarri baterako" zela ere ziostan.

Nik badut etxean album hori, duela urte gutxi berrargitaratu baitzen hemen (1930eko lehen ediziotik berriz atera gabea zen, horregatik da nahiko ezezaguna), eta Patxik arrazoi osoa du. Lan hori propaganda eta manipulazio hutsa da, ez du aitzakiarik.

Eta ez da hori Hergé-ri buruz entzun izan dudan akusazio bakarra, ezta grabeena ere: nazien okupazioan kolaborazionista izatea leporatu izan zaio! Horrez gain, kolonialista, antiekologista, matxista... eta beste ez dakit zenbat "ista" ere.

Nik inoiz ez ditut akusazio horiek sinistu. Tintin nire txikitako heroiaren sortzailea, beti ahulenak eta balore onak defendatzen dabilen horren egilea, ezin zen horrelakoa izan! Nire konbikzio hori frogatu edo errefusatzeko, Tintín, el sueño y la realidad: La historia de la creación de las aventuras de Tintín liburua irakurri nuen. Artikulu honetan daukazue liburu horren iruzkina eta, beragan oinarrituta, Hergéren gaineko akusazioen gezurtapen dokumentatua.

(Oharra: Egun egokia iruditu zait gaurkoa aspalditik pendiente nuen artikulu hau idazteko, gaur baita Georges Remi Hergé-ren jaiotzaren mendeurrena, azken aldian antolatu eta argitaratu diren gauza guztiengatik jakingo duzuenez; adibidez, Donostiako Zientziaren Kutxagunean Tintin eta zientziari buruzko erakusketa bat inauguratuko dute gaur bertan, uda amaiera bitartean egongo dena)

Lehen kargua: Manipulatzailea

Sobieten istorioa propaganda eta manipulazio hutsa da, eta ez dago horretarako aitzakiarik. Hergék berak ez du gustuko, gaztaroko bekatutzat dauka, eta horregatik da album bakarra gero 1945ean kolorezko bertsiorik izan ez zuena. Tintin-en abenturak Le Petit Vingtième aldizkari katolikoan (eta beraz antikomunistan) hasi ziren argitaratzen, eta Wallez apaiz zuzendariak agindu zion lana, ikuspuntu horretatik egiteko esanez. Gainera, erabili zuen informazio iturri bakarra liburu bat izan zen, Joseph Douillet-en Moscou sans voiles, horrela kontatzen zuena.

Bigarren kargua: Kolonialista

Tintin Congon albumean ikuspegi oso kolonialista erakusteaz akusatzen dute Hergé, eta onartu beharra dut hala dela. Berak ere onartzen du honetan topiko eta estereotipotan erori zela. Afrikar guztiak ezjakinak, sineskerizaleak eta abar bezala balira jartzen ditu. Honetan ere liburu bi soilik erabili zituen dokumentaziorako.

Hala ere, beste album batzuetan Tintinek indigenak kolonialisten gehiegikerietatik defendatzen ditu : Loto Urdina albumean rickshaw tiratzailea babesten du Gibbons-en jipoitik, eta Eguzkiaren Tenplua albumean berdin egiten du Zorrinoren adar jotzaileekin.

Horrez gain, Tintin beti ari da gutxiengoak eta zapalduak defendatzen: indioak Tintin Ameriketan albumean, indigenak Eguzkiaren Tenpluan, ijitoak Castafioreren bitxiak albumean, tibetarrak Tintin Tibeten albumean...

Hirugarren kargua: Topiko eta estereotipoz betea

Irudiak: ? / Hergé

Egia da Tintinen hasierako albumak estereotipoz beteta daudela (boltxebike denak gaiztoak dira, afrikarrak atzeratu eta superstiziosoak, amerikarrak kapitalista desenfrenatuak edo gangsterrak...). Baina Loto Urdina istorioan kontrakoa egin zuen: europarren txinatarrenganako estereotipoak apurtzen saiatu zen.

Album hori idazten hasi aurretik, Hergék Tchang Tchong-Jen ezagutu zuen, Bruselan ikasten ari zen txinatar gazte bat. Bere lagun handia egin zen, eta honek ireki zizkion begiak, Txinako errealitatea ezagutaraziz. Beraien laguntasuna omenduz, Hergék Chang Chong-Jen izeneko pertsonaia bat sartuko du albumean, eta eszena oso eder bat dago bertan non Chang-ek eta Tintinek elkarrez dituzten aurreiritziez barre egiten duten, Hergék eta Tchang-ek egingo zuten gisan. Album honetatik aurrera Hergé ederto dokumentatuko zen beti, komikietako dokumentazio lanaren eredu bihurtu arte, ia obsesioraino informatzen hasi baitzen.

Laugarren kargua: Naziekin kolaborazionista

Akusazio grabea benetan. Beronen oinarria hau da: naziek Belgika okupatu zuten garaian Tintin Le Soir egunkarian argitaratzen zen, Belgikako egunkari frankofono nagusian; okupazioa gertatzean Hergé ez zen erbesteratu, Erregearen deiari kasu egin zion eta herria altxatzen gelditu zen; Le Soir izan zen, ohikoa zenez, naziek bahitutako medioetako bat, eta euren propagandarako erabiltzen zuten; eta Tintinen abenturak eta Hergéren sinadura nazien goraipemenezko artikuluekin nahastuta agertzen ziren...

Baina Hergé-ren lana pixka bat aztertzen duen edozeinek argi ikus dezake beti nazien eta faxismoaren aurka egon dela: Loto urdina albumean Japonek Txina konkistatzea kritikatzen da, Irla beltza albumean alemanek gerra aurretik ezegonkortasun ekonomikoa sortzeko egiten zituzten diru faltsifikazioak salatzen ditu), Ottokar-en zetroa albumean alemanen anexionismorako azpijokoak irudikatzen ditu (azpilan guztiaren burua, Müsstler, Mussolini eta Hitler izenen nahasketa da)... Okupazio garaian arazoak izateko moduko lanak dira, baina zorionez naziak ez ziren konturatu (egiten den kritika askoz fin eta sotilagoa da, ez Sobiet-en albumean bezala).

Inbasioaren garaian Hergé Tintin urre beltzaren lurraldean albuma idazten ari zen, nazien petrolioa eskuratzeko trikimailuei buruzko abentura. Baina, noski, alde batera utzi behar izan zuen. Okupazio garaian inplikazio politikorik gabeko abenturak egin zituen (Urrezko hagindun karramarroa, Izar misteriotsua, Adarbakarraren sekretua, Rackham Gorriaren altxorra, Kristalezko zazpi bolak eta Eguzkiaren tenplua). Gero berriz heldu zion Tintin urre beltzaren lurraldean istorioari, baina oraingoan Gerra Hotzean kokatu zuen.

Beste karguak: Antiekologista, matxista...

Tintin Congon istorioan Tintin zoroen pare ehizan agertzen delako eta animali piloa akabatzen dituelako aurpegiratzen diote lehenengoa. Eta bigarrena bere albumetan emakumeek ez dutelako rol garrantzitsurik (Castafiorek izan ezik, baina a ze rola gainera...).

Tira, baina orduan gauzak horrela ziren! Kontzientzia ekologikoa ez zen existitzen, eta berdintasunarena apenas...

Epaia: Errugabea

Tintinen komikiak abentura, suspensea eta komedia baino askoz gehiago dira. Benetako gizarte- eta toki-erretratuak izateaz gain, kritika sozial zorrotza ere badute. Tintinen abenturetan indioen defentsa ausarta egiten da (Tintin Ameriketan), droga trafikoa salatzen da (Faraoiaren zigarroak), Txinaren okupazioa kritikatzen da (Loto urdina), lehen munduak hirugarren munduan eragindako petrolioagatiko gerrak eta arma trafikoa gaitzesten dira (Belarri hautsia abenturan Bolivia eta Paraguayren arteko Chaco-ko gerra dago atzean, multinazionalek bertako petrolioagatik eragindakoa, eta Tintin urre beltzaren lurraldean abenturan ere gauza bera denuntziatzen da; Irak-ekoa ez da hain berria ere...), aipatutako nazien manipulazioak erakusten dira, Gerra Hotzaren garaiko espioi istorioak daude Tournesolen auzia istorioaren azpian, esklaboen trafikoa kritikatzen du Ikatz stock-a albumak, txabolismoa eta multinazionalen manipulazioak salatzen dira Tintin eta Pikaroak istorioan...

Liburuaren iruzkina

Liburuaren izenburu osoa Tintín, el sueño y la realidad: La historia de la creación de las aventuras de Tintín da, eta kapitulu bakoitza Tintinen 24 albumetako bati buruzkoa da. Bakoitza nola sortu zen kontatzen du, bertsioen arteko ezberdintasunak, dokumentazioa zertan oinarrituta dagoen...

Sarritan parez pare agertzen dira dokumentatzeko Hergé-k erabilitako benetako argazkiak eta komikiko binetak, eta askotan harrigarriki antzekoak dira. Hori da niretzat liburuaren gauzarik politenetako bat. Hor ikusten da zenbateraino saiatzen zen Hergé dokumentatzen eta paisaia, pertsonaia, dekoratu eta abarrak ahalik eta errealenak egiten. Aparteko aipamena merezi dute ibilgailuek (hegazkin, kotxe, itsasontzi, tren eta abarrek). Hain dira errealak, non liburuak baitaude horiei dedikatuta (ikusi hau adibidez).

Baina paraleloan Hergéren bizitza ere kontatzen da, eta hori ere oso interesgarria da. Hergéren unean uneko egoera profesional eta pertsonala islatzen dira Tintinen albumetan:

• Garai bakoitzean interesatzen zitzaizkion gauzez idazten zuen: indioak (Tintin Ameriketan), Txina (Loto urdina), Ilargirako bidaiak (Ilargira bidean eta Ilargian oinez) , estralurtarrak (Sidneyrako 714 hegaldia), budismoa (Tintin Tibeten), artea (Tintin eta alfa-artea)...
• Loto Urdina istoriotik aurrera ongi dokumentatzeko obsesioa hasi zitzaion, Tchang Tchong-Jen ezagutu zuelako eta Txinarekiko aurreiritzien okerraz jabetu zelako. Ardura moduko zerbaiten kontzientzia hartu zuen.
• Izar misteriotsua albumaren hasierako giro itogarriak eta munduaren amaieraren iradokizunak, 2. Mundu Gerrak sortzen zion desesperazio sentsazioa islatzen dute.
• Gerra garaian, ezinbestean, konnotazio politikorik gabeko abenturak egin zituen.

Irudia: Hergé

• Gerra amaitutakoan, kolaborazionista izateaz akusatu zuten eta bi urtez debekatuta izan zuen lana egitea, eta pot eginda egon zen horregatik. Kristalezko zazpi bolak albumaren erdian izan zen hori, justu Tournesol desagertu zen unean, eta horregatik erakusten du Haddock deprimituta lagunaren alde ezer egin ezin duelako, bera zegoen gisara. Berriz lanean hasteko aukerarekin animatu zen, Haddock bezala.
• Ikatz stock-a eta gero deprimituta egon zen berriz, lanaren presioagatik eta 26 urteko ezkon-bizitzaren porrotagatik. Amets itogarriak izan zituen, dena zuri ikusten zuela. Psikologoak eta lagunek Tintin uztea aholkatzen zioten, baina berak ez zien kasu egin eta jarraitu egin zuen, Tintin Tibeten abenturari ekinez. Honetan, Tintin Chang-en bila ari da, etsitzeko esaten dioten guztiei muzin eginez, Hergé-k bezala. Eta amets zuriak ere agertzen dira albumean, Tintinek Chang-ekin egiten dituenak. Hergé-k lagunen beharra zuen, Tchang aspaldiko bere lagun handia botatzen zuen faltan, eta abentura honetan berriz Tchang agertzen da. Horregatik istorio hau laguntasunari egindako omenaldia da, bai Tintin eta Chang, Haddock eta Tintin edo Chang eta Yetiaren arteko laguntasuna. Gainera lana amaitzeak on egin zion, bizitza bideratzen joan zen, Germaine emazteaz banatzeko eta Fanny-rekin hasteko ausardia eman baitzion, bere aurreiritzi katolikoak gaindituz.
• Tintin eta Pikaroak egin zuen garairako oso nekatuta zegoen, eta Tintinek ere hala erakusten du albumean, etxean gelditu nahi du eta ez du abentura berri baten hasi nahi.
• Bere bizitzaren azken urteetan arte modernoaz interesatzen hasi zen, eta horrek badu isla azken albumetan, Sidney-rako 714 hegaldian eta Tintin eta Pikaroaken, baina batez ere Tintin eta alfa-arteaan.

Oso liburu gomendagarria, benetan. Ondo dokumentatua, argazki eta irudiekin majo hornitua, eta gauza benetan interesgarriak kontatzen dituena. Egun aproposa duzu gaur erosteko! ;-)

Irudia: Hergé

Hilabete hasieran jakin nuen La cárcel de papel-en bidez (nahiz eta hainbat arrazoi medio gaur arte argitaratu ez) Dalai Lamak Hergé Fundazioari eta Desmond Tuturi emango ziela aurtengo Egiaren Argia saria.

Sari hau munduan Tibet ezagutarazten eta ulertarazten laguntzen duten pertsona eta erakundeei eman ohi diete. Kasu honetan Hergé-ren Tintin pertsonaiaren Tintin Tibeten komiki-albuma da saria ematearen arrazoia, "irakurle askorentzat, Hergé-ren Tibet-en deskribapena gure kultura eta ohituren benetako errebelazioa eta bere paisaien ikusgarritasunaren sarrera aparta" izan baitzen, sariaren arduradunen esanetan.