Unibertsala eta partikularra
Azurmendik Humboldten pentsamenduan nabarmentzen duen ideietako bat da gizateria, bakarra izan arren, ez dela modu bakarrean mamitzen. Gizaki guztiok partekatzen ditugu hainbat ahalmen; hala ere, ahalmen unibertsal horiek ez dira garatzen hizkuntza, kultura eta historia partikularretan baino. Humboldten unibertsaltasuna ez da partikularraren aurkakoa; aldiz, partikularraren bidez gauzatzen da.
Kanten eragin sakona jaso zuen Humboldtek. Kantentzat, gizaki guztiok ditugu ezagutzaren baldintza transzendental berberak: espazioa, denbora eta adimenaren kategoriak. Horrek ahalbidetzen du ezagutza objektibo eta unibertsala.
Humboldtek, ostera, galdera berri bat planteatzen du: nola gauzatzen da gizakiaren ahalmen unibertsal hori historia konkretuan? Erantzuna: gizaki bakoitzak, herri bakoitzak eta hizkuntza bakoitzak gizatasunaren aukera desberdinak garatzen dituzte.
Horri dagokionez, funtsezkoa da Humboldten Bildung kontzeptua. Gizakiaren heziketa ez da aurrez ezarritako eredu unibertsal batera egokitzea, ezpada norberaren ahalmenak ahalik eta osokien garatzea. Gizakiaren helburu nagusia bere gaitasunak ahalik eta modurik osoenean gauzatzea baita. Eta askotarikoak dira gaitasun horiek gauzatzeko munduak eskainiriko aukerak. Esan bezala, gizatasun unibertsala ez baita jende oro berdintzea; alderantziz: desberdintasunaren bitartez garatzen dira jendearen ahalmen unibertsalak.
Humboldten hizkuntzaren filosofian, mintzamena unibertsala bada ere, historiak hizkuntza desberdinak erakusten dizkigu. Hizkuntza bakoitza da hizkuntza sortzeko giza ahalmenaren gauzatze berezia.
Hemen ere bereiz litezke unibertsala eta partikularra. Unibertsala da hizkuntza sortzeko eta pentsamendua artikulatzeko giza ahalmena; partikularra, berriz, ahalmen horrek euskaran, alemanean, txineran edo sanskritoan harturiko forma historikoa.
Humboldt ez da esaten ari hizkuntza guztiek eduki berbera adierazten dutela modu desberdinetan, nahiz eta horrela interpretatu izan den, oker. Humboldtentzat, hizkuntza bakoitzak bere mundu-ikuskera eratzen du. Hizkuntzen arteko desberdintasunak ez dira mugatzen soinuetara edo hitzetara: munduaren antolaeran ere eragiten dute.
Hortaz, unibertsaltasuna ez da hizkuntza guztien azpian legokeen esanahi-sistema berdin aldaezina. Unibertsala da gizakiak mundua hizkuntzaren bidez eratzeko duen ahalmena; baina eraketa horren emaitzak partikularrak dira.