Tuyuka: informazio-iturria, deklinabidean

Mitxelenaren esanetan, hizkuntzak pertzepzioari eragiten dio, hautemateko gure gaitasuna mugatzen baitu. Hizkuntzak berak sailkaturik jasotzen ditugu hotsak. Ez ordea edozein soinu. Adibidez, hizkuntzak ez du zerikusirik musikaren hautematearekin:

“Mintzatzeko erabiltzen ditugun hotsak soil-soilik mugatzen ditu hizkuntzak. Bestela esan, hizkuntzarekiko gertakariak dira hizkuntzak mendean dituenak”. (Idazlan guztiak, II, 274)

Mitxelenaren iritziz, hortaz, sistema fonologikoak hiztunaren gogoa mugatzen du.

Eta sistema gramatikalak?

Amazoniako Tuyuca hizkuntzan, marka gramatikalen bidez adierazten du hiztunak baieztatzen duenaren informazio-iturria. "Ebidentzialtasun" deitzen zaio hizkuntza gutxi batzuek duten ezaugarri horri. Hiztunak ezin du aditz finkorik erabili, informazioa nola lortu duen adierazteko atzizki gramatikal bat erantsi barik. Esaldia ezin da neutrala izan: egia dela nola dakizun zehaztu behar duzu ezinbestez.

Esaldi osoa behar izaten dugu guk informazioa nola lortu dugun adierazteko. Beste zenbait hizkuntzak, bereiziriko partikulak darabiltzate, partikula isolatuak. Tuyucan, berriz, aditz-atzizkiak dira ebidentzialtasunaren markak.

Ebidentziaren bost paradigma daude tuyucaz, bost iturri-mota bereizten ditu:

1-zuzenean ikusia: gertaera zuk zeuk ikusi duzula adierazten du.

2-ikusi gabea (beste zentzumen baten edo zenbaiten bidez jasoa hala ere): entzun, usaindu, ukitu edo dastatu duzun zerbait baieztatzen duzu.

3-itxuran oinarrituriko inferentzia: zuzenean hautemandako seinale edo indizioetatik ondorioztatua. Esaterako, bustirik dakusazu lurra, eta euria egin duela ondorioztatzen duzu.

4-bigarren eskukoa edo bestek esana: beste norbaiti entzuniko informazioa.

5-suposizioa: logikan edo ohituran oinarritutako suposizioa: herriko arrantzaleak ordu berean joaten badira egunero ibaira, ordu jakin horretan arrantzan dihardutela suposatzea.

“Gaztea futbolean aritu da” esateko, tuyuka hiztunak bost atzizki erabil ditzake, informazio-iturriaren arabera:

1-Díiga apé-wi (ikusitakoa): jokatzen ikusi dut.

2-Díiga apé-ti (ikusmenaz bestelako zentzumenez jasoa): jokorik ez dut ikusi, baina kolpeak edo oihuak entzun ditut.

3-Díiga apé-yi (itxuran oinarrituriko inferentzia): jokorik ez dut ikusi, bai haatik jokoaren aztarnak, lokatza elastikoan edo zelaia mugituta.

4-Díiga apé-yigi (bestek esana): beste norbaitek esan dit gazteak futbolean jokatu zuela. Iraganean baino ez da erabiltzen.

5-Díiga apé-hiyi (suposizioa): ez duzue deus ikusi ez entzun, baina gazteek beti jokatzen dutenez ordu horretan, ziur zaudete jokatu duela. Ezin da orainaldiko lehen pertsonan erabili.

Azen ontzeko, 50 eta 140 bitarte kategoria nominaletan biltzen ditu tuyukak izen substantiboak. Ebidentzialtasun konplexuaren eta izenak sailkatzeko kategoria-kopuru eskerga hori dela-eta, “The Economist” britainiar aldizkariak bota zuen “munduko hizkuntzarik zailena” dela. Dena den, Mitxelenak jakinarazi zigunez, eta Wikipediak ohartarazten duenez, zientzia linguistikoan baieztapen horrek ez du inolako zentzurik.