Otzara buruan
Ezkontza-modu modernoaren biktima da Leturia, maitasun erotikoak erabakitako ezkontzarena. Gurasoek edo herriak erabakitzen zuten ezkontza aski berriki arte; horrek bestelako arazoak eragiten zituen, baina “Leturiaren egunkari ezkutua” askatasunak maite-kontuetara dakarren ezinegon ilunaren kontakizuna ere bada. Maite-kontuetan ere zailagoa baita sarritan askatasuna morrontza baino.
Orain dela berrehun urte inguru arte, garbi zeuden bereizirik ezkontza eta maitasuna. Montaigneren iritziz, konparazione, itun zibila da ezkontza, erakunde legal, sozial eta ekonomikoa, ondorengotza eta gizarte-ordena bermatzera bideratua, inondik inora ez pasiora.
Maitemina ordea bai, pasio kontrolaezina ei da, bulkada sutsu aldakor menperagaitza. Halatan, akats handitzat zeukan Montaignek ezkontza eta maitasuna nahastea. Maitalearekin ezkontzea zein emazteaz maitemintzea, harremanaren bi joko-arauak haustea zela uste zuen, bakoitzak bere espazioa eta funtzioa betetzen baitzuen.
Montaignerentzat, emazteaz maitemintzea “otzaran kaka egin eta gero buruan jartzea" da (“Virgilioren bertso batzuez”, Entseiuak III, V. atala); alegia, begirunez eta txukun mantendu beharreko erakundea (ezkontza, otzara), grina itsuaren lohiaz zikintzea, azkenean zeure burua ere uhertu eta kaltetzeko.
Adituek XIX. mendearen hasieran kokatzen dute ezkontzaren inguruko aldaketa kulturalik handiena Europan. Emakumearen emantzipazioari lotu diote, orduantxe hasi baitziren andreak herria utzi eta hirian lanaren truke soldata jasotzen, eta beregaintasun ekonomikoak maitasunagatik ezkontzea ahalbidetu zien. Ordu arte, gurasoek edo herriak erabakitzen zituzten ezkontzak, eta bikotekideetako baten desleialtasunak herriari eginiko traiziotzat hartzen zuen jendeak. Bere gain hartzen zuen herriak kontrola eta zigorra. Protagonismo berezia zuten apaizek.
XVIII. eta XIX. mendeetako aldaketa ekonomiko eta filosofikoengatik iruditzen zaigu gaur egun xaribaria bidegabea bezain higuingarria, eta maitasunari lotzen diogu ezkontza, Zernahi gisaz, historialariek gogoratzen dute Montaigneren sistemak abantaila bat zuela: ezkontza ez zenez maitasunean oinarritzen, orduan, maitasuna piztu zein itzali, ezkontza ez zen pitzatzen. Hain zuzen, kontrakoa dugu Leturiaren eta Mirenen kasuan, eta gure munduan.