Markos Zapiain

 

 

Geroaren igarbideen artean, egiptoarrek eta etruskoek garrantzi berezia ematen zioten txoriaren hegaldiari. Era berean geroxeago grekoek eta latindarrek, eta Mendebalde osoak, geu barne.

 

Zori ona, zori edo txoriaren hegaldi ederrak adieraziko lukeen bizimodu dontsua litzateke; eta zori txarra, ostera, hegaldi traketsak seinaleztatutako hondamendia.

 

Erdarazko “pájaro de buen o de mal ‘agüero’” edo “oiseau de mauvais ‘augure’” ezagunak, bestalde, latinezko “augurium”etik datoz, eta “augurium”, berriz, “augur”etik.

 

“Augur” delakoa erromatar sazerdotea zen, txorien kantua, hegaldia eta jateko modua interpretatuz etorkizunari antzematen ziona. Iragartze hori Elizak bekatutzat du, Lehenbiziko Aginduaren aurkakotzat zehazki.

 

Corominasen iritziz, gure “agur” ere “augurium”etik dator ziurrenik (gaztelaniak euskaratik hartu omen zituen “agur” zein “abur”).

 

Aro psikopolitiko berri batean sartzen ari garenez, gogoratu behar “inauguratzea” etxe berriaren augurioak zaintzea dela, etorkizunean zoriek larregi desafinatu barik kanta diezaguten.

 

Edonola ere, pedofiloari ez diogu etxe berrian sartzen utziko. Mozorroturik sartzea lortuko balu, bere egia susmatu bezain laster egotziko genuke.

 

-----------------

 

Zoriona, bizitza zoriontsua, eta unean uneko pozaldiak bereiz daitezke. Zorionaz ari dela dio Aristotelesek enara bakar batek ez dakarrela udaberria. Hala ere, bizimodu zoriontsuak oinarri egoki bat jartzen du noizbehinka estasizko pozak piztu daitezen.

 

Bizitza zoriontsua ezin da soilik norberaren pentsamenduak zuzen bideratuz eskuratu, estoikoek sarritan hori aldeztu duten arren. Horretxegatik gertatzen da beren eudaimonia ponposo eta teatrala, Aristotelesenarekin alderatuz gero. Estoikoentzat, jakintsuak bere kontzientzia bertutetsua gotorleku helezin bilakarazi, sentiberatasuna amatatu eta han goitik seriotasun larriz izango da munduko gorabeheren lekuko. Defentsazko zurruntasun horri deituko dio zorion.

 

Zentzuzkoago dirudi Aristotelesek, dioelarik bizimodu zoriontsu batek eskatzen dituela bakardade heroiko hutsa barik ekonomia lasai bat, osasun apur bat, egoera afektibo atsegina eta nolabaiteko izen ona gizartean.

 

Halaber dio, gaur egungo sexologo eta psikologo gehienek bezala, zoriontsu bizitzeko sexu harreman asebetegarriak behar direla.

 

Horrela, gehienok zorionaren beharrezko baldintza gisa hartzen ditugu bai jendartean gizatxartzat jo ez zaitzaten eta bai sexu ona. Bi onura horien eta beste zenbaiten bidez saiatzen gara zorion deitu izan duguna gureganatzen, Nietzscheren azkeneko gizonaren zoriona, atsegintxoren bat egunez eta atsegintxoren bat gauez, baina beti ere pasatu gabe, Osasunari begirunea zor.

 

Sexu harreman ametigarria zein ote den erabakitzeko orduan, badugu adostasun liberal antzeko bat: onargarri zaigu baldin kideek harremana borondatez onetsi badute. Naturala/antinaturala tankerako bereizketek indarra galdu dute, borondatez onartua/ezarria-ren alde. Behinola susmagarria zen masokismoa gaur egun iritzi emaile frankok laudatzen dute, protagonistek sarritan idatzizko kontratu batean oinarritzen baitute kontaktua. Aldiz, nekrofiliak zein zoofiliak beheiti egin dute, hilotzak bezain nekez adieraz bailezake ahuntzak baimena. Baldin ahuntzainarentzat zaila bada ahuntzaren behakoen edo gorputz-jarreren semiotika artez interpretatzea, zer esanik ez zoofilo kalekumearentzat (ia denak).

 

Kontua da gure gizarteak harreman pedofiloa gaitzesten duela, baita umeak onartzen duenean ere, onarpen horren kalitatea zalantzagarri baitzaio (hori bai, honi gagozkiola ez du aintzat hartu nahi izaten helduen arteko pasiozko amodioa ere maitarien borondateari gailentzen zaiola). Ondorioz, pedofiloak ezin du gurean bizitza zoriontsu samarra atxiki eta iraunarazi, pozaldi bakanak senti ditzakeen arren, derrigorrez legez kanpo.

 

Gure gizartearen eta pedofiloaren zorionaren arteko gatazkaren konponbideak zaila dirudi. Ez da hala ere edozein gizartek definizioz pairatu beharreko gatazka. Platonek dio ez zukeela filosofatuko baldin Atenaseko mutiko gazteak hain ederrak ez balira. Sasoi hartan (Sinposioa-

n behintzat bai) maitasun zerutiarra gizon helduarena baitzen, bixarra irteten hasten ari zitzaion mutikoarengana. Gainerakoak, arruntak. Atenasen onartua zena trauma ikaragarri bilakatu zaigu ordea. Gisako maitasunei ezikusia egitea ere zail litzaiguke. Eta amorragarri eta apika zigorgarri, pedofiloari astean ume bat eskaintzeko proposamena bera, pedofiloa antzinako idoloren bat bailitzan bere aldarean umea sakrifikatzekoa.

 

--------------------------

 

Arazo hauen inguruko giro urduriak euskaldun batzuk isilarazi ditu. Bere oroitzapenen berri izan orduko ulertuko duzu zergatik ez den jendaurrean mintzo egun berrogei urte inguru duen EAEko gizon bat: hamar/hamaika zituela, bizilagun batek, gizon heldua, zirriak egiten zizkion eskaileretan edo igogailuan topo egiten zutenean, eskua sartu, zakila igurtzi...

 

Eta “biktimari” gustatu egiten zitzaion. Ez du esaten bere bizitzako benetako pozaldi bakarrak izan direnik, edo irrikaz dagoenik bere seme-alabek ere antzeko zerbait bizi dezaten. Zuhurra da. Eta primeran pasatzen zuen.

 

-----------------------------

 

Oso zaila da esperientzia hori gurean pedofiliaz nagusi den ikuspuntu histerikoan integratzea. Histeriko zeren, besteak beste, maltzurki sartzen ohi baitira zaku berean hiru urteko umea bortxatu eta akabatzen duena eta, Haur besoetakoa

-ko gizon protagonista bezala, hamaika urteko neska batez zinez amorosturik, ukitu lizunak egitera mugatzen dena. Theresak gainera gustura hartzen ditu. Gizona maitatzera helduko da.

 

Theresa umezurtza etxera ekarri ziotelarik, gizonak, Joxe Azurmendiren esanetan, “gutxi asmatzen zuen orduan, Zoriak zekarkiola Theresa. Berak ez du ezer egin, Zoriak etxera sartu ziona etxean hartu baino: bere zoria eta zoriona” ("Mirande eta kristautasuna").

 

Aurrerantzean, pedagogiari loturiko zorion ozar batek biziko du bikotea. Gizonari Theresa zaio premiazko gizarte bakar. Joxe Azurmendiren alderaketa deigarriaren arabera, gizonak “oiloa etxe ondoan harrapatu eta bere ehizearekin basazulo ezkutu-ezkutuan ezkutatu den piztia dirudi, hagin artean bere xoria, zoriona, guziengandik ihesi”.

 

Gizonak bai baitaki bera lakoei gizarteak gorroto diela, gizartean jaun eta jabe diren txintxo eta zuzenek Theresaren eta beraren zorion aratza pitzatu nahiko dutela. Gizonak garbi ikusten du Theresaren alboan “lortu zuen zorionak ezin iraun zezakeela, egin zuen ametsa ezin bihur zitekeela egia. Besteek ez zioten zorion hauskor hori hautsi gaberik utziko, edozein bidez eragotziko zioten”.

 

Irtenbiderik ez eta heriotzak eramango ditu nola Theresa hala gizona.

 

------------------------------------

 

Dena den, ez da heriotza Mendebaldeak pedofiloari eskaintzen dion aukera bakarra. Hor daude orobat zikiratzea, eroetxea, espetxea eta Tailandia.

 

Edota lintxamendua. Gizarte bat benetan kohesionatzen duena ez baita bere jatorria edo ohartuki adosturiko helburuak, baizik lintxamendurako hautagai nagusia nabarmena eta zehatza izatea. Eta lintxagai ideal gisa, oso kontsensu zabala du gurean pedofiloak, zabalagoa noski gaur egun ijitoak edo terroristak berak baino.

 

Osterantzean, uko egin diezaiola maitatzeko bere manerari eta zorionari. Estoikoen ildotik euts diezaiola goitiarki bertuteari. Gogoratu dezala hainbat sortzaile egon dela gertu, Nietzsche bera kasu, zoriona sakrifikatzeko, obraren alde. Bestela, mugatu dezala sexualitatea irudimenaren esparrura. Edo ekin diezaiola sublimazioaren igokundeari, “gizon handi” deitu izan dena bilakatu arte, hots, heroi, saindu edo buruzagi goren. Mesederik handiena egingo dio halatan arbuiatu, mehatxatu eta kanporatu zuen gizarteari: malgutu, zabaldu eta aberastu egingo baitu. Ondoren, ordainez, gizarteak ohoratu egingo du barruko pedofiloa bere baitan zorrozki kaiolatzea erdietsi duen gizon handia.

 

Atezuan edukiko du ordea beti. Horrexegatik bilakatzen da hain arin saindu handia pedofilo, eta alderantziz. Freudek erakutsi zigunez, errepikatzeko irrika, mingarria delarik ere, sakonagoa baita, maiz, zorion beharra baino. Miranderen protagonista umezaleak badaki jakin bere jardunak ezin diela ekarri, berari zein Theresa maiteari, oinazea eta katastrofea baizik; hala ere, hil arte jarraituko du bere desira malerusari muzin egin gabe, zori koitadua legez, etorkizun iluna susmatu eta susmarazi arren ezin baitie ehiztarien tiroei txiri egin.

Legegintzak batzuetan jendartean ohitura bilakatu dena bermatu egiten du, beste batzuetan gehiengoak nahi duena aldarrikatzen du. Herrian dabilenari erantzun egiten dio, ondoren etorri ohi da.

Aldiz, Frantzian Robert Badinter gehiengoari aurreratu egin zitzaion, gehiengoa aurka zuela bultzatu eta aldarrikatu baitzuen heriotza-zigorra debekatu zuen legea.

Abortoaren legea Elisabeth Badinter filosofoak mamitu zuen, Roberten emazte feministak.

Orain ere besterentzako haurdunaldia legeztatze lanetan buru-belarri dabil Elisabeth Badinter.

“Sabela alokairuan”, “alokaturiko ama” eta antzeko esamoldeak ez dira oso egokiak, aditzera ematen baitute eramaileak sabela lonja edo garajea bailitzan diru-truke akuratzen duela, eta hori ez da horrela: Australian, Erresuma Batuan, Zelanda Berrian eta Kanadan eramaileek ez dute dirurik jasotzen, Frantzian ez dute jasoko. Arazoak dituen emakume bati laguntzeagatik egiten dute. Frantzian ez dute “akurako sabela” eta gisako mespretxurik onartzen; “gestation pour autrui” deitzen zaio, besterentzako haurdunaldia. Eta ingelesez berriz “surrogacy” (latinetik, “subrogare”: ordeztu).

FRANTZIAN

Aukera berri honi dagokionez, Frantziak primeran jokatu du: besterentzako haurdunaldia debeku zen, baina urtero laurehun bat bikotek jotzen zuen Kaliforniara, Erresuma Batura, Belgikara, eramaile baten bila. Ugaltzeko turismo deitu izan zaio. Gero Frantziara itzuli eta filiazioa ezartzeko orduan arazoak sortzen ziren sarritan.

Zer egin? Ostrukarena, Espainian bezala, hots, jakin arren egin egiten dela, aberatsek egin dezatela behar bezala Kalifornian 100.000 dolar ordainduta eta txiroak berriz hor konpon, betiko txapuzak? ABC egunkariak berriki erakutsi du Interneten bidez hainbat tratu ilun gauzatu egiten dela. Noski, hor ez dago ez berme juridikorik, ez sendagileen laguntza ofizialik, ez asmozko gurasoentzako edo eramailearentzako inongo babesik. Eta horrela jarraituko dugu oraingoz.

Aldiz, Frantzian besterentzako haurdunaldia arauturik  duten hainbat Estaturen legediak aztertu eta eztabaidatu dituzte, eta berehala aldatuko dute 1994ko debekua. Erresuma Batukoa hartuko dute batik bat aintzat.

ERRESUMA BATUAN

Erresuma Batuan 1985az geroztik 600 bat ume jaio dira besterentzako haurdunaldia legeztatzeari esker. 1985ko legeak ez du eramaileak dirutza jasotzerik onartzen, ezta jardueraren publizitaterik ere. Bikote antzu batenganako ekintza eskuzabaltzat hartzen dute.

Eramaileak diru-saririk jasotzen ez duen arren, haurdunaldiak dakartzan gastuak ordaindu egiten zaizkio (arropa berezia, sendagilea, botikak…). Adituek 9.000 eta 20.000 euro bitartean dabilela diote haurdunaldi bakoitzeko.

Bi bikoteen arteko akordioa ez da loteslea, eta egia da inoiz frustrazioa eragin izan duela. Behin batean asmozko gurasoak ez ziren jaio berriaren bila agertu.

Eramaileak haurra beretzat gorde nahi badu, egin dezake, eskubidea du. Ia inoiz ez da gertatzen. Behin batean gertatu zen, eta Helegite Epaitegiak eramaileari haurraren zaintza ukatu zion. Ez omen zen gai bere seme-alaba biologikoak ere behar bezala zaintzeko. Epaileak umea aita biologikoaren esku utzi zuen. 2007. urtea zen.

Umea munduratzean, jaiotza-ziurtagiriak eramailea eta bere senarra izendatzen ditu haurraren legezko guraso. Orduan, eramailearen senarrak uko egiten dio ofizialki aitatasunari, aita biologikoaren alde. Zenbait asteren buruan asmozko gurasoak legezko guraso bilakatuko dira, bigarren jaiotza-ziurtagiria jasoko baitute, haurraren guraso gisa bien izen-deiturak erakusten dituena.

KEZKA ETA BELDURRA

Ulergarria da zenbait feministak, besteak beste, beldurra erakutsi izana, emakumearen sabela merkatugai eta salerosbide bihurtuko ote duen kapitalismoaren kaos gupidagabeak. Ugari dauzkagu bokaziozko txuloputak edo bestelako txuloak, eta berehala letorke neskalaguna besteren umea eramatera behartuko lukeena, eta dirua beretzat, txuloarentzat. Hain zuzen hori eragoztera dator araua, zaintza, kontrola, argitasuna.

Frantzian emakumeak dira oroz lehen besterentzako haurdunaldia arautuko duen legedia prestatzen ari direnak, eta Kaliforniako eredua da kosta ahala kosta eragotzi nahi dutena, alegia, besterentzako haurdunaldia anabasazko azokan harrapaturik gera dadin, negozio bilaka dadin, tripen merkadillo.

Hori dela-eta, Erresuma Batuan bezala, Frantzian ere asmozko gurasoek ezingo diote eramaileari diru-kopuru jakin batetik gora ordaindu. Arazo ekonomikoak dituen emakumea ezingo da eramaile izan, ezta ikaslea ere. Hori hurbildik kontrolatuko dute.

BESTE ARRISKU BAT: ERAMAILEA DAMUTZEA

Beste arrisku bat, eramailea sabelean duen haurrarekin zaletzea eta erditu ostean damutu eta asmozko gurasoei eman nahi ez izatea da, Erresuma Batuan behin gertatu bezala. Frantzian, aipatu Elisabeth Badinter eta Nadine Morano dira beste batzuekin batera legedia berria jorratzen ari direnak. Hiruna ume eduki dituzte. Morano UMPkoa da, Sarkozyren laguna. Familiaren Estatu Idazkari izendatu dute martxoan.

Ez batak ez besteak ez dute uste eramailearen eta umekiaren artean derrigorrez sortu behar duenik ezin hautsizko lotura afektiboren bat. Ama izan denak eta haurdun izan denak aise ulertzen du amatasunaren eta haurdunaldiaren arteko bereizketa, haurdun izan zaitezkeela ama izateke. Aldez aurretik baldin badakizu eta hitzarmen batean onartu baldin baduzu haurra obozitoak eta semena jarri duen bikoteari emango diozula, ia ez da arazorik izaten, Erresuma Batuan hogeitaka urteko praktikak frogatu bezala. Aldi berean joango da umea handitzen eramailearen sabelean eta amaren bihotzean.

Dena den, Frantzian, eramaileari, erditu ostean, hiru eguneko epea emango zaio baezpada ere. Damutuko balitz, umea beretzat.

Hemen Giza Eskubideen aldarrikapen abstraktu bezain merketik urruti gabiltza: korapilatsuak dira ebazpenak, zailak eta ertz ugarikoak. Agintarien eta legelarien erabakiak sarritan ez direla aizkorakadak oroitarazten digute, baizik labirintoak.

Ika-mika sortu da: Elisabeth Badinter ez bezala, Nadine Morano ez dago ados damutzeko hiru eguneko epea ezartzearekin. Dioenez, ezarpen hori ulergarria litzateke eramailea aldi berean obozitoak jarri dituen ama biologikoa ere izan litekeen herrietan. Baina Frantzian bazterturik dago aukera hori, eramaileak eraman baizik ezingo baitu egin: espermatozoidea eta obozitoa asmozko gurasoenak izango dira. Halatan, Moranorentzat ez du zentzurik damutzeko aukerari eusteak.

Eta egia esan legegileei zaila gertatu zaie erabakia hartzea, baina nahiago izan dute haurra eramailearen esku utziz asmozko gurasoen frustrazioa pizteko arriskua nozitu, eramaile damutua eta umea bereizi behar traumatikoari aurre egin behar izatea baino. Senatuak Erresuma Batura bidali duen Komisioak onartu egin du dagoeneko.

ERAMAILE ALTRUISTA

Bestalde, legeztatzearen etsaiek emakume eramaileak beti eta ezinbestez bilatuko duela mozkina zabaldu dute. Ez da egia. Carol O’Reillyk hogeita hamasei urte ditu. Hiru seme-alaba dauzka bereak. Eta bost bider izan da eramaile (bere obozitoekin, hori bai). Haurdunaldiak on egiten diola dio, eta haurra hazteko eta hezteko erantzukizuna bere gain hartu nahiz ez duen arren, pozez txoratzen duela umetokirik gabeko emakume bati lagundu ahal izateak, xentimorik jaso gabe bada ere. Zeharo sinesgarria gertatzen da. Gerora gainera eraman dituen haurrekiko harremanei eutsi die, izekotzat hartzen dute: besterentzako haurdunaldia familia zabaltzea izan da Carol O’Reillyrentzat.

ERAMAILEEN ARTEAN, ERDITZE OSTEKO DEPRESIORIK EZ

Bestalde, Geneviève Delaisi de Parceval psikoanalistak, besterentzako haurdunaldietan adituak, dioenez, eramaileak ez du inoiz erditze osteko depresiorik pairatzen. Aitzitik, ama arrunten artean, gurea bezalako herrialde garatuetan, %15ek nozitzen du depresio mota hori.

Eta eramaileak zergatik ez? Delaisi de Parcevalen ustez, batetik, eramailea aurretik ama izan da eta badaki zertan den haurdunaldia. Bestetik, ez denez bere haurra izango ez da horrenbeste agobiatzen: ez dio haurrari gela prestatu behar, ez du umea hazteak dakarren erantzukizun astuna bere gain hartu beharko, ez ditu gurasoak eta bikotekidea etengabe gainean, umekia nola ote doan arduraturik… 

Azkenik, ongintzan dabilelako uste sendoak, bere baitan garbi sentitzeak beste emakume bati mesede benetan erabakigarri bat egiten ari zaiola, ordainik gabe gainera, alaitu egiten du. Ondorioz, ohiko amena baino arinagoa izaten da eramaileen haurdunaldia, bozkariotsuagoa.

BENETAKO ALTERNATIBA

Benetako alternatiba ez da: batetik debekatu eta beraz ez da egingo; eta bestetik legeztatu eta beraz egingo da.

Baizik eta, bioteknologiari esker egin daitekeenez: batetik legeztatu eta, legea zentzuzkoa izatekotan, txukun samar egingo da; eta bestetik debekatu, eta hala ere egin egingo da, baina aberatsek atzerrian eta berme juridiko eta medikuntzazkoekin eta txiroek berriz era ilun eta txapuzeroan, sarritan eramailearen eta umekiaren osasuna ataka estuan jarririk. (Legez kanpo dagoen bitartean, nekez erabil dezakete txiroek besterentzako haurdunaldia, ez badute sendagile eta abokatuen kolaborazioa erdiesten. Dena den, erabili erabiliko da, abortoa ilegala zenean bezala: lardaskeria nagusi eta ama-haurren bizia arriskuan.)

Legeztaturik zein legez kanpo, gertatu egingo da asmozko gurasoek eramaileari diru gehiegi emango diotela, sabelak alokatu egingo direla, eta abar. Baina besterentzako haurdunaldiak legearen babesa ukanik, medikuen eta zerbitzu juridikoen laguntza izango du bederen jokabide eskuzabal horrek, eta ez da besterik gabe ebakiko ama-alabek, ahizpek, adiskideek, emakumeek, elkarri laguntzeko senti dezaketen gurari ederra.

LABUR

Erresuma Batuan eta Frantzian, legeak babesa ematen die besterentzako haurdunaldia soilik lagundu nahiak bultzatuta erabili nahi dutenei.  Aldiz, gaur egun Espainian, baldin minbiziak zure alabari umetokia hautsi badio, eta hala ere bere haurra ekarri nahi badu, eta zu gertu baldin bazaude alabari laguntzeko, bere haurra zure sabelean bederatzi hilabetez eramanda, debekaturik duzu.

Harritzekoa baita Elizaren seta, errukia bezalako bertute kristau batek ondorio errealak ekartzearen aurka. Zer da bestela, errukia eta lagun hurkoaren oinazea baretu nahia baizik, eramailea adiskidearen umekia sabelean eramatera bultzatzen duena, edo alabarena, edo ahizparena, edo umetokirik gabeko edozein emakumerena? Horixe da ordea gaur egun galerazirik duguna, eta ez da gogo handirik sumatzen konponbidea bilatzeko.