Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Tresna pertsonalak

Eibarko peoria, San Blasa baino hobia
Hemen zaude: Hasiera / Blogak / Eibartik

Zenbait dokumental interesgarri

Asier Sarasua 2013/08/26 10:49
Alberto Bolaño, el último maldito (2010), A memoria da lingua (2010), Violeta se fue a los cielos (2011), En busca del primer europeo (2011), Salda badago (2001), La força de babel (2013), Informe Robinson - La pelota vasca (2013), Guk (2012).

Azken asteotan astia aurkitu dut ezohiko gauzak egiteko; besteak beste, "gordeta" nituen zenbait dokumental ikusteko. Han eta hemen entzun izan ditudan izenburuak izan dira, gehienbat Twitter bidez jasotako gomendioak, eta nire egitekoen ToDo-zerrendan aspaldi apuntatuta nituenak. Horien arteko batzuk aipatu nahiko nituzke, interesgarriak iruditu zaizkidalako. Gai aldetik (eta baita kalitate aldetik ere) alde handia dute euren artean, baina nik neuk gustura ikusi ditut guztiak. Hauexek dira: Alberto Bolaño, el último maldito (2010), A memoria da lingua (2010), Violeta se fue a los cielos (2011), En busca del primer europeo (2011), Salda badago (2001), La força de babel (2013), Informe Robinson, la pelota vasca (2013) eta Guk (2012), besteak beste.

Alberto Bolaño, el último maldito (RTVE, 2010)

RTVEko Imprescindibles saioko atala. Saio horrek beste hainbat ere baditu, maila onekoak (esate baterako, Vázquez Montalbán eta Juán Marsé idazleenak ere ikusi ditut, gustura), baina Bolañoren hau iruditu zait borobilena. Mito bihurtu den idazle txiletarraren bizitza eta lana ezagutzeko oso aproposa, pues, pinche cabrón!

 

A memoria da lingua (As Candongas do Quirombo, 2010)

Galizieraren historia soziolinguistikoa laburbiltzen duen dokumental interesgarria, As Candongas do Quirombo kolektiboak egindakoa. Historia hurbilaz ez ezik, orainaz (eta are geroaz) ere mintzo da, bihotzetik. Euskal Herriko egoerarekin dituen alde eta antzekotasunak ere azaleratuko zaizkigu euskal hiztunoi, eta zenbait oinarri soziolinguistiko ere ondo-ondo plazaratzen ditu. Baliabide gutxirekin ere oso gauza interesgarriak egin daitezkeela frogatzen du, gehienbat maitasun handiarekin eginez gero. Hainbat gauza ulertzeko primerakoa.

 

Violeta se fue a los cielos (Andrés Wood, 2011)

Violeta Parra artista txiletarrari buruzko filma (ez da, beraz, dokumentala, baina tira). Polita, askotan hunkigarria, zenbaitsutan latza. Bakarrik gaztetako kanposantuko eszena laburra ikustearren merezi du. Sarean ez dago osorik, baina jaisteko aukera dago. Hemen trailerra.

 

En busca del primer europeo (Turkana Films, 2011)

Azkenaldian erabat engantxatuta nago giza eboluzioaren gaiarekin eta Atapuercako aztarnategiekin (kontu honek beste post bat ekarriko du, ziurrenik). Sarean hainbat bideo daude gaiaren inguruan. Hau ez da onena eta sakonena, beharbada, baina esango nuke oso egokia dela "hasteko", oinarrizko kontzeptu eta datuak jasotzeko. Gainera, mundu mailako aditurik handienetakoaren eskutik, Eudald Carbonell. Urrunago joan nahi duenak, hemen ditu beste zenbait (bat, bi, hiru, lau eta bost).

 

Salda badago (Orio Produkzioak, 2001)

Eriz Zapirainek zuzenduta, 80ko hamarkadako euskal rock mugimenduaren errepasoa da Salda badago. Garai hartan gazte ginenok adurra dariola ikusiko dugu; ondorengo belaunaldikoek are gehiago ;-). RTVEk ere badu antzeko bat (Aquellas movidas: rock radical vasco), Roberto Mosoren gidaritzarekin eta Fermin Etxegoienen gidoiarekin, baina Oriokoen hau hobea iruditu zait. Eta honekin batera, ezin ahaztu Zapirainek berak gero egindako beste lan bat: Zai, zoi, bele. Lehenago ere blog honetan aipatu izan dudana eta biziki gomendatzen dudana.

 

La força de Babel (TV3, 2013)

Eleaniztasunaren aldeko aldarrikapena, hizkuntza bat baino gehiago jakiteak dituen abantailak azpimarratuz, hainbat alderditik (kognitiboak, laboralak, akademikoak...). Axalekoa, baina interesgarria (errefortzurako, besterik ez bada ere). Hona hemen albistea eta bideoa osorik.

 

Informe Robinson - La pelota vasca (C+, 2013)

Espainiako merkatura begira egindako dokumentala da, noski, euskaldunontzat gai "ezagunegia", baina bakarrik Gallastegi eta Atanillo berbetan ikustearren, merezi du. Zati batzuk zirraragarriak dira. Blog honetan grabazioaren inguruko ohar eta azalpen batzuk.

 

Guk (Villalta, 2012)

Argentinako euskaldunen inguruko dokumentala da Guk; Euskal Herritik joandakoen ingurukoa eta, batez ere, bertan jaio eta hazitako ondorengoena. Deserriaz, kulturaz, hizkuntzaz, iruditegi kolektiboaz, politikaz,... Nola bizi da euskaldun izatea, Euskal Herritik 11.000 km-tara? Zerk biltzen ditu Argentinako euskaldunak? Erritmo aldetik mantsoegia, beharbada, baina interesgarria. Are gehiago, lekukoen artean senide bat izanik, protagonisten artean Maritxu Aranberri eibartarra (1912-2010) dagoelako, amaren lehengusina. Opari ordainezina (eta eskerrik asko, Nuria, dokumentala Maritxuri eskaintzearren).

Guk, nosotros. from GUK on Vimeo.

 

Beste batzuk

Beste dokumental batzuk ere ikusi ditut azkenaldian. Esate baterako, Arrhash ikusi dut asteburu honetan bertan. Interesgarria, baina maila apalekoa iruditu zait, alderdi gehienetatik. Corsino "gerrako umearena" ere bai; ez dago txarto. Edo Palestina, hesien zirrikitutik, aspaldikoxea (2006) baina egunerokotasun handikoa palestinarren egoera gordin lotsagarria gogora ekartzeko. Eta Bolivia zutik, indigenek Hego Ameriketan izan duten diskriminazioaz eta Evo Moralesen etorrerak piztutako ilusioaz. Gehiago? Argiaren Multimedia atalean makinatxo bat daude, asko eta asko interesgarriak (Debekatuta dago oroitzea, adibidez); edo aski ezagunak diren eta azken hilabeteetan zehar (ber)ikusi ditudanak eta benetan gomendagarriak (denon ahotan ibili arren, beharbada oraindik egongo da ikusi ez dituenik): Bertsolari filma (Altuna, 2011), Amerikanuak (Reig eta Bilbao, 2009) eta Gazta zati bat (Maia, 2012). Batez ere lehenengo biak; benetan onak, estetika eta produkzio bikain bezain bereziarekin.

"Ganar a cualquier precio" (Hamilton & Coyle, 2013)

Asier Sarasua 2013/08/21 11:30
Ganar a cualquier precio: La historia oculta del dopaje en el ciclismo (Planeta, 2013).

Liburu brutala da Tyler Hamilton txirrindulari ohiak idatzitakoa. Daniel Coyle kazetariarekin batera idatzita, liburuaren izenburu osoak argi utziko digu zer kontatzen duen: Ganar a cualquier precio: La historia oculta del dopaje en el ciclismo (Hamilton, Coyle; 2013). Azken 20 urteotako txirrindularitzaren kronika bikaina iruditu zait.

Egia esateko, lehenengo orrialdeetan bai-ez ibili nintzen. Hamiltonek bere burua zuritzeko idatzitako alegato itxura hartu nion hasieran (gogoan izan Hamilton dopatu egin zela, harrapatu egin zutela, onartu egin zuela eta txirrindularitza utzi zuela), baina ez, liburu ona da, oilo-ipurdia ipintzen duena.

Liburuak, gutxi gorabehera, 1992-2012 bitarteko 20 urteak aztertzen ditu. Bi protagonista nagusirekin: Tyler Hamilton bera eta Lance Armstrong. Nola hasi ziren lehenengo lasterketetan, oraindik gazte-gazte zirela; Motorola taldearen sorrera eta talde "amerikano" bat sortzeko interesak; Tourra korritzeko ametsa izatetik Tourra irabaztera egindako bidea; lasterketak, entrenamenduak,... eta dopina. Dopin sistematiko eta ondo antolatutakoa.

Tartean, garai hartako txirrindularitzako unerik eta karreristarik ezagunenak: Pantani, Ulrich, Rijs, Heras... eta, era beran, Ferrari doktorea, Eufemiano Fuentes, Manolo Sainz, Bruynell... Azken batean, azken 20 urteotako txirrindularitzaren kronika, barrutik kontatua, eta modu erakargarri bezain pertsonalean (guztia lehenengo pertsonan, Hamiltonen bizipenetatik abiatuz). Ezin dugu ahaztu, Hamilton bera txirrindulari handia izan zela, hainbat taldetan ibilitakoa eta ibilbide luzekoa (klasikoak irabazi zituen, itzuli handietan ere garaipenak, eta abar).

Eta garai horren erdigunean, dopina. Liburua ez da bakarrik dopinaz, baina izenburutik hasita, hortxe dago mamua orrialde guztietan; dopina eta Lance Armstrong, amerikarren "tramaren" bihotzean, eta dopina sistematizatzeko prozesuan giltzarrietako bat. (liburuaren azkenengo zatia harrapataka bezala dago idatzita; behin liburua erdi-bukatuta zutela aitortu zuelako Armstrongek bera ere dopatu egin zela). Aipatzen diren kontu guztien artean, lehendik ere buruan nerabilen kontu bat: Estatu Batuetako txirrindulari gehienek (edo guztiek) onartu dute dopatu egin zirela (Armstrong, Hamilton, Hincapie, Landis, Leipheimer...); Ipar Europako batzuek ere bai (Rijs berak); baina Europa hegoaldean inortxok ere ez (salbuespenen batekin), eta zerrenda ondo luzea da. Kontzientzia kontua; kultura kontua. Bai, Euskal Herria ere hegoaldean dago.

Liburua ez da dopinaz bakarrik, ordea. Izan ere, txirrindularitzak berezko duen zailtasunaz mintzatzen da, neurri batean, liburua: entrenamendu amaigabeak, konpetentzia, azpijokoak, marka eta babesleen interesak,... baina baita ere talde-lana, sakrifizioa, norbere burua gainditzeko esfortzua, laguntasuna... Azken batean, hau kirol hau hain gogor (eta aldi berean erakargarri) egiten duten faktoreak, txirrindulariak eta lasterketak mitiko bihurtzeraino.

Esango nuke liburua interesgarri egin dakiokeela ia edozein irakurleri. Hori bai, zaletua bazara, orduan gozatua hartuko duzu. Eta gozatuarekin batera, pena, amorrua, nostalgia...

Horrelakoak ziren abuztuko oporretarako irteerak 1965ean

Asier Sarasua 2013/08/14 19:49
Eibarrera lanera etorritakoek, autobusa hartu eta euren herrietarako bidea hartzen zutenekoa. "Eibar Industrial" (1966) dokumentaletik.

Gaur abuztuak 14, opor hasiera askorentzat. Baina gogoratzen dituzue orain dela urte batzuetako abuztuak? Egun batetik bestera, herriak hustu egiten ziren: denda guztiak itxita, tabernaren bat salbu, eta etxe guztiak hutsik, jaitsitako pertsianak lekuko. Ezin ezta egunkaria erosi ere. Basamortua, irailera arte (Eibarren, askotan, Arrate Egunera arte). Gaur egun lan-baldintzak eta gizarte-ohiturak asko aldatu dira, baina guk geuk ere ezagutu ditugu duela gutxira arte herri huts horiek. "Abuztuko Oporrak", horrela, hizki larriz.

Abuztuko oporren lekukotasun adierazgarrienetako bat Eibar Industrial (1966) dokumentalean aurkituko dugu (zelako sortea dugun eibartarrok pelikula historiko hau dugulako!). 1965. urte inguruan grabatutako irudiak. Eibarrera lanera etorritako milaka lagun, galiziar, gaztelar, kantabriar... autobusak hartu eta euren herrirako bidea hartzen; Untzaga eta Txantxazelai autobusez lepo. Exodoa; herrirako itzulera.

Argazki oraindik eta ederragoak ere badaude, baina ez ditut sarean aurkitu, orain egun batzuk txiokatutako hau besterik ez. Ea lortzen ditudan!

Cerambyx cerdo, Euskal Herriko kakalardorik ederrenetakoa

Asier Sarasua 2013/08/13 20:38
Kakalardo zeranbizido ederra topatu genuen Mendexan.

Kakalardoak edo kakarraldoak (koleoptera ordena) munduko animalia talderik handi eta zabalena dira. 400.000 espezie inguru ezagutzen dira eta benetan milioi bat espezietik gora ere izango direla uste da. Munduko habitat gehientsuenetan bizi dira eta oso itxura aldakorra dute: badira handiak, txikiak, kolore guztietakoak, elikadura eta bizitza-modu ezberdinekoak...

Euskal Herrian bizi diren milaka espezieen artean, esate baterako, aipa ditzakegu: marigorringo koloretsuak (kokzinelidoak), murrungo edo kakalardo adardun handiak (lukanidoak), zerenaren taldeko kakalardo egurjaleak (anobiidoak), ditisko urtarrak (ditiskidoak), ipurtargi argitsuak (lanpiridoak), baserritarren etsai diren gurgurioak (kurkulionidoak), patata-zomorro ikusgarriak (krisomelidoak), eta niri horrenbeste gustatzen zaizkidan karabido dirdaitsuak (karabidae).

Eta horietaz gainera, Euskal Herrian bizi diren kakalardo mota guztien artean ikusgarrienetakoa Cerambyx cerdo izeneko zeranbizidoa dugu. Eder-ederra, 5-6 cm luze; ziurrenik Euskal Herrian bizi den kakalardorik handienetakoa izango da, handiena ez bada.

Kakalardo zeranbizidoa

Mendexan aurkitu genuen orain dela egun batzuk. Ederra, beltz-beltza, ipurtalde gorrixkarekin, hanka indartsu eta antena luzeekin. Izan ere, kakalardo zeranbizidoei "adarluzeak" ere esaten zaie, begi bistako den arrazoiarengatik.

Kakalardo askorekin gertatzen den bezala, zeranbizidoen kasuan ere, forma helduak bizitza laburra dauka, eta ez du ia jaten ere (ugaltzeko makinak besterik ez dira). Bere larbak, ostera, 3-4 urte igarotzen dituzte enborretan ezkutatuta, xilofagoak baitira (egurra jaten dute).

Neurri eta itxura ustez beldurgarria izan arren, ez du ezertxo ere egiten. Harrapatzeko ere errazak dira, hegan egiten duten arren.

Kakalardo zeranbizidoa

Hona hemen beste kakalardo zeranbizido bat, askoz koloretsuagoa, belusezkoa, baina hau ere antena luzeduna. Korsikan aurkitu genuen Rosalia batesi da.

Rosalia batesi (kakalardo zeranbizidoa)

Izainak (itxainak edo uzenak), ur-buztanak Eibarren

Asier Sarasua 2013/08/10 09:40
Ur-buztan talde batekin jolasean Kalamuako aska batean.

Izainak hirudinea taldeko anelido edo zizare multzoa dira, odola xurgatzen dutelako ezagunak (sangriak egiteko erabiltzen ziren). Gorputzeko atal batzuk moldatuta dituzte, bentosa bihurtuta, eta horiekin itsasten dira beste animalia batzuen azalera, ondoren odola xurgatzeko (ornogabe, arrain, anfibio zein ugaztunena; baita gurea ere). Lehorrean eta itsasoan ere bizi dira batzuk, baina gehienak putzu eta erreketan.

Sasoi batean ugari, habitat galeraren ondorioz urritzen ari dira azkenaldian. Hala ere, oraindik ere nahiko erraz aurkituko ditugu gure aska eta urmaeletan. Uda garai ona da, ugalketa-sasoia delako eta elkartu egiten direlako.

Kalamuako (Eibar) iturri-aska batean, esate baterako, talde polita aurkitu dugu. Hantxe jardun dugu, ur-buztanekin jolasean.

Gaztelaniaz sanguijuela, frantsesez sangsue, ingelesez leech; euskaraz ez dute izen-sorta luzeegirik (beste animalia batzuekin alderatuta). Izain/izai da formarik hedatuena Gipuzkoa-Nafarroan, itxai(n)/itzai(n) formak Iparraldean, eta u hasierakoak mendebalean: uzan, uzen, uxan, urzan... Eibarren beste izen berezi bat ere ematen diegu, ur-buztanak (edota odol-buztanak).

Gaur egun, askorentzat, erabat ezezagunak izan arren, garai batean ia egunerokoak ziren, botiketan ere saltzen zituztelako (Hirudo medicinalis espeziekoak). Eibarko euskara aztertzeko egindako elkarrizketetan behin baino gehiagotan agertu zitzaizkigun ur-buztanen inguruko aipamenak, esate baterako:

Ez dittuk hainbeste urte bez! Nere akorduan be saltzen jittuen botikan ur-buztanak. Ni neu be juanda nagok, amak esanda, botikara ur-buztanak erostera. Potietan saltzen jittuen, odola garbitzeko. Bai, bai, bai! Medikuak esanda! Zeozer osatuko zebelakuan! Jeseus! Ez dok gitxi aldatu mundua!

Izainak (Hirudinea)

Euskararen aldeko diskriminazio positiborako eredu egokia

Asier Sarasua 2013/08/07 22:24
Gaur eskutitza jaso dut Gipuzkoako Foru Aldunditik. Euskara lehenesteko eredu egokia iruditu zait. Eskertzen da.

Euskal erakunde batek agiri elebidunak idatzi behar dituenean, nola egin behar du? Nola lehenetsi euskara, baina orekari eutsiz eta erdara baztertu gabe?

Gaur eskutitza jaso dut Gipuzkoako Aldundiko garraio zuzendaritzatik. Eta oso egokia iruditu zait. Orekatua, baina euskara nabarmen lehenetsiz. Euskararen aldeko diskriminazio positiborako eredu ezin egokiagoa.

Kritikatu behar dugunean erraz idazten dugu (egunotan @luistxok txiokatu duen Iruñeko Udalaren beste eredu desegoki hau lekuko). Ba, gauzak ondo egiten direnean, are gehiago.

Keinu txiki bezain garrantzitsuak dira. Eta eskertzen dira! Bai horixe!

MUGI - Euskararen aldeko diskriminazio positiboa

Hondarrazpiko edo xabiroiak, hareatzetako arrain ziztalariak

Asier Sarasua 2013/08/04 12:10
Azken egunotan ugaritu egin omen dira xabiroi edo hondarrazpikoak gure hondartzetan. Trakinidoen taldeko arrain txiki batzuk dira. Dzst!
Hondarrazpiko edo xabiroiak, hareatzetako arrain ziztalariak

Xabiroi zuria

#UmetakoBerba horietako bat. Zarauzko hondartzan, eta "Kontuz! Hondarrapikuak dagozela esan deskue!". Umetako animalia "beldurgarri" horietakoa; sekula ikusi ez arren, denok ezagutzen genuen haren ziztada minbera.

Hondarrazpikoa edo xabiroia (ez nahastu komikiarekin, e?) arrain txiki talde bat da, trakinidoen familiakoa. Atlantikoan zein Mediterraneoan bizi dira, gehienetan harea edo lohi azpian ezkutatuta, zelatan, begiak bakarrik bistan. Ezkutaleku horretatik ehizatzen dituzte euren harrapakinak: ganbak, arrain txikiak... eta gure oinak!

Euren ezaugarri nagusia bizkar-hegatsa da. Eraldatuta dute eta ezten pozoitsuz beteta. Normalean ur pixkat sakonagoetan bizi dira, hondartzetatik urruti-edo, baina tarteka itsas bazter eta hareatzetara ere hurreratzen dira eta, orduan, euren bizkarra zapaltzen dugunean, dzast!! ziztada oin azpian.

Izenari dagokionez, salbaidxo deritzo Bizkaiko hainbat herritan eta xabiroi Gipuzkoako beste hainbatean. Gainera, saburdin, hondarrazpiko eta hondarpeko izenak ere jaso izan ditugu Lekeitiotik Zumaiarako tartean. Salbera ere erabiltzen da han-hemen, gaztelaniaz bezala (salvera; salvariego ere bai). Denek ere jatorri bereko izenak dirudite. Gainera, liburuetan ur-armiarma, armiarma-arrain edo dragoi-txiki ere aurkituko ditugu, gaztelaniazkoen kalko hutsak (espainolez araña edo dragón ere deitzen zaie talde honetako espezie batzuei), kostaldeko herrietan nekez entzungo ditugunak.

Bi dira gure uretan bizi diren espezieak: xabiroi zuria (Trachinus draco) eta xabiroi txikia (Echiichthys vipera). Azken hori izan ohi da hondartzetara hurreratzen dena. Aurten ere ugari samar ei dabiltza. Dzast!!! Baina tira, lasai e? Hasierako ziztadaren ondoren nahiko erraz joaten da mina, kasurik gehienetan.

Aurkezpena

Eibar, Euskalkia, Etnografia, Natura

Asier Sarasua Aranberri

(Eibar, 1969). Blogroll ibiltari bat naiz.

 

Blog honetako testu guztien lizentzia: Creative Commons by-sa.

Somerights20

 

Sarean

Asier Sarasua Aranberri Twitter

Asier Sarasua Aranberri Flickr

Asier Sarasua Aranberri Facebook

Lehen Hitza Euskaraz

Monthly archive
2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017