Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Tresna pertsonalak

Eibarko peoria, San Blasa baino hobia
Hemen zaude: Hasiera / Blogak / Eibartik

Txolarrea, hormatxoria, artatxoria,... Txori honen zenbait sinonimo eta euren hedadura.

Asier Sarasua 2013/03/24 20:45
Maite Goñiren #gaurkoHitza ekimenean txoritxo bati egokitu zaio gaurkoan, "txolarreari". Berak ondo dioen moduan, hainbat sinonimo ditu txori txiki ezagun honek. Izan ere, leku gutxitan deitzen zaio berez "txolarrea".

"Txolarre" dakar gaur #GaurkoHitzak. Hiztegi eta testu-liburu nagusietan ere txolarreak agertuko zaizkigu nagusiki, baina hegazti gehienen moduan, txori honek hainbat sinonimo ditu, eta gehienak txolarre bera baino dexente hedatuagoak (Elhuyar hiztegiak txolarre hobesten duen arren, besteen aurretik).

Eskualde batzuetako datuak falta zaizkidan arren (ia Iparralde guztikoak), hona hemen azken urteotan jaso ditudan izenetako batzuk, eta gutxi gora-beherako hedadura. Kontuan izan, hain txori ezaguna izanda, arrunta dela herri bakoitzean bizpahiru izen izatea.

Besteren bat ezagutzen edo erabiltzen baduzu, gustura jasoko nuke!

Hemen, ba:

  • Artatxori: Bizkaieraren ia eremu guztian (Durangaldean, Mungialdean, Busturialdean, Legution...) Eibar ingururaino. Hauxe da, hedaduraz, berbarik zabalena, baina eskualderik gehienetan beste sinonimoren batekin batera agertzen da.
  • Burgoi, burrigoi, burgoitxori: Beasain.
  • Elizatxori (eleitxori, eliztxori...): Arratian, Otxandion, Aretxabaletan, Getarian, Errezilen, Gizaburuaga-Ea-Aulesti inguruan, Lapurdin, Zuberoan (herririk gehienetan).
  • Etxetxori: Nafarroa garaiko eskualde askotan (Leitza, Baztan, Oitz, Imotz,...), Gipuzkoako mugako herri batzuetan (Berastegi, Ataun...) eta Lapurdiko alderdi batzuetan.
  • Etxolar: Andoain
  • Galartxori: Etxarri-Aranatz.
  • Garaitxori: Aezkoa.
  • Gorrilloi, gorrillota: Bergara-Antzuola.
  • Hormatxori: Ermua-Eibar-Elgeta-Soraluze... Azpeitia-Errezil-Aia...
  • Kaletxori: Aretxabaleta-Eskoriatza... Zerain.
  • Kurloi, kurrilloi: Lea-Artibai (Munitibar, Berriatua, Markina,...), Durangaldea (Elorrio, Abadiño, Berriz, Mallabia...), eta Debagoiena (Arrasate, Oñati, Antzuola...), eta eskualde horien alboko zenbait herritan (Muxika, Mendata, Azkoitia...).
  • Lapurtxori (txorilapur): Beasain, Olaberri... Errezil.
  • Larratxori: Mutriku.
  • Mokomotz (txorimotz): Azpeitia, Beizama, Aia, Zestoa, Errezil, Beasain...
  • Metatxori: Zuberoa.
  • Murrutxori (murruxori, murruzori): Nafarroa Beherean.
  • Pardel: Ondarroa.
  • Paretatxori (paatzoi...): Oiartzun, Errenteria, Hondarribia, Bera...
  • Patxizar: Deba, Zumaia, Aizarnazabal, Zestoa.
  • Teilatxori: Ubidea.
  • Torretxori, torrotxori: Mendexa, Amoroto, Ispaster, Ea, Lekeitio, Nabarniz... Zerain. Legutio.
  • Txau, ttau, txantxau...: Pasaia, Hondarribia.
  • Txolarre, txoarre, txuarre: Zarautz. Hernani-Arano.
  • Txorrotxori: Orio.
  • Txuerra: Elgoibar-Mendaro-Deba.

Horra, ba, orain arte jaso dudana. Horko batzuk, beharbada, bateratzeko aukera legoke (txolarre-txuerra; gorrilloi-kurloi-burrigoi;...), baina oraingoz beude horrela.

    Horietaz gainera, beste izen batzuk ere jaso ditut, erreferentzia bibliografikoetatik edo lekukoren baten ahotik, baina ezin ditut ziurtatu, ez sinesgarritasuna, ez hedadura geografiko posiblea. Adibidez: abadetxori, ganbaratxori, garitxori, garraio, karatxori, karrato, kurroe, lastatxori, parratxori, txirlu, txorilarri.

    Irudia: Wikimedia.

    Euskara Interneten: ondo gabiltza

    Asier Sarasua 2013/03/22 10:01
    Euskara berandu iritsi omen zen aurrerapen teknologiko gehienetara, dela inprentara, prentsara, irratira edo telebistara. Zalantzan jarri daiteke Internetekoa garaiz hartu ote genuen; ez, ordea, gaur egun tren horretan goazenik. Bizi-bizi dabil euskara Interneten azkenaldian.

    Horrela iruditzen zait, bai: proiektu zaharrak sendotzen, berriak jaiotzen, irudimena handitzen, esparru berriak jorratzen... Trenean goaz, ez daukat zalantzarik.

    Duela aste batzuk aipatu nuen, esate baterako, oso albiste ona zela www.31eskutik.com blog kolektiboa. Euskarazko hamaika izen erreferentziazko, egunero gu guztiondako idazten. Bikain!

    Beste produktu interesgarri eta berritzaile batzuk ere jaio/sendotu dira azkenaldian, eta ez bakarrik betiko euskal eredu solemne transzendentalean. Adibide garbiak dira, esate baterako, umorea ardatz duten www.izparringia.net edo www.barretartia.com: gehiago edo gutxiago gustatuko zaizkizu, baina berritzaileak dira, txistu eta danboriletik urruti. Euskarak edozein esparrutan aurkitu du bere txokoa. Politikaz eta euskalgintzaz hitz egiteko ez ezik, baita umorerako, edo horrelako gauza polit eta xumeak argitaratzeko, edo gaur ezagutu dudan beste proiektu hunkigarri hau bultzatzeko. Ez dago aitzakiarik.

    Blogak berrindartuta

    Blogak ere indartsu (edo berrindartuta) dabiltzala uste dut. Desagertu egin behar omen zirela... eta begira! Gorago aipatu dugu 31eskutik blog kolektiboa, baina beste hainbat sintoma ere badira (ber)indartze horren lekuko:

    Kazetari eta abarrak ez ezik, hortxe ditugu hainbat euskal idazle, berriki blogari bihurtuta (edo 2. blog batekin):

    Eta saretik kanpoko ekimenek ere, gero eta hobeto islatzen dute euren lana sarearen bidez, webgune eta blogetan. Adibide ezin hobeak izan dira, esate baterako, Badubada erakusketaren kronikak, AEDk eta Zumaiako Euskara Zerbitzuak Sustatun egin dutena, edo Bidea marraztera goaz ekimenarena. Sarea nola erabili, lau adibide sendo blogetan irudikatuta.

    Alderdi negatiboren bat aipatzearren: zergatik joaten zaizkigu euskal blogari gehienak Wordpressera? Zergatik ez dituzte euskarazko plataformak erabiltzen? (makinatxo bat dituzte aukeran). Ezta, Turutarena?


    Sare sozialetan ere bai

    Sare sozialetan ere hor gabiltza euskaldunok, batean zein bestean, Facebook, Pinterest, Tumblr, Flick, edo dena-delakoan.

    Zer esanik ez Twitterren; jarduna bero-bero, bizi-bizi. Eta umap.eu, hori guztiori batzen, euskarari bisibilitatea ematen, euskarazko komunitatea eta jarduna bistaratzen. Bizi garela!

    1000 euskal intelektual Twitterrera, aldarrikatzen zuen duela urte batzuk @luistxo-k. Ez, ez du lortu, baina panorama oso urruti dago basamortu izatetik. Horren lekuko dira, Twitter Euskaraz kanpainaren arrakasta, #hitzokei eta #hitzmoloia traolak, edo Trinkotzaindia (bere #daitort, #datsegit eta #daflipat guztiekin). Euskara Twitterren dago; ergo, euskara bizirik dago. Denek ezin dute berdina esan.

    Euskara bizirik dago, eta ez da gutxi

    Eta tira, askoz gauza eta berrikuntza gehiago. Hemen gutxi batzuk besterik ez ditut aipatu. Proiektu asko, gehienak txukunak, eta munduko beste hizkuntza batzuekin homologagarri egiten gaituztenak. Zer esanik ez lehendik datozen "beterano" guztiak (blog plataforma honek beronek, esate baterako, 10 urte beteko ditu laster; marka da, gero!).

    Wikipedian aurreneko 50 hizkuntzen artean omen gaude; Googlerentzat ere existitzen gara (Google translaten, adibidez, 45. hizkuntza izan ginen); Twitterrek ere aintzat hartu gaitu eta 40. hizkuntza gara. Tira, azken batean, Calvet barometroaren isla: munduko 50. hizkuntza "bizienen" artean gaudela.

    Baietz; ondo gabiltzala Interneten. Hobeto egon nahiko genukeela? Nork ez. Baina trena hartu dugu: euskara bizirik dago Interneten, eta ez da gutxi.

    Asko maitte dogu Korrika

    Asier Sarasua 2013/03/21 22:55
    Atzo egun politta izan zan. Korrika heldu zan gurera. Bizi eta jendetsu.

    Ondo gogoratzen dot lehenengo korrika. 10 urte inguru eukiko nittuan, eta hantxe ikusten dot nere burua, Arrateko bidian gora, tipi-tapa korrika.

    Gero etorriko ziran gazte denporako Korrikak. Sasoian, luziago; Eibartik urten eta Elgoibar, Soraluze edo Mallabiraiñokuak. Batzuetan egunez, beste batzuetan gabaz; astebarruan, asteburuetan.

    Azken urtiotan seme-alaben (eta euren lagunen) irriparria dakagu bidelagun. Ikastolako Korrika Txikixa arratsaldez, eta gero orduetako emoziñua, badatorrela, badatorrela!!

    Korrika18 - Eibar

    Aurten ordutegi egoki-egokixa euki dau (arratsaldeko 18.30etan Eibarren), eta ez da larregi atzeratu, gaiñera. Egualdixa be aparta. Jendian erantzuna ezin hobia. Sekula ez dot ikusi holako jendetzarik Eibarren. Zenbat lagun izango giñan atzo Korrikan antxitxiketan? Zer diño Udaltzainguak? Milatik gora bai, behintzat. Errez.

    Jende ezagun asko; arpegi urduri eta alai asko. Elkartiak, erakundiak, gaztiak eta nagusixak. Hantxe Kontxa Laspiur, dozenaka urtez AEKko irakasle izandakua, bere larogetaka urtiekin, urtiotako kontuak kontatzen eta antxitxiketarako prest.

    Haundi eta txiki, baltz eta zuri, ezker eta eskuma, aurrelari eta atzelari, realista eta athletista... danok zain. Urtiak juan eta urtiak etorri, euskerian alde korrika eitteko prest.

    Asko maitte dogu #korrika!

     

    #korrika #korrika18

    Sardandeixa

    Asier Sarasua 2013/03/10 21:40
    Sagardotegi sasoian gaoz, bete-betian. Astigarraga, Hernani, Usurbil... jendez lepo. Eibarren ez, Eibarren ez dago oin sagardotegirik. Baina sasoi batian bai, makiñatxo bat. Tira, sagardotegirik ez; "sardandeixak" edo "sardautokixak" euki dittugu Eibarren.

    Sardandeixa (III)

    Bai. Gaur egun, euskera estandarreko 'sagardotegi' berbia guztiz hedatu bada be, oin dala gitxira arte Eibarren ez zan larregi erabiltzen hori berbiori. Eibarren ez ezik, ezta inguruko hizkera eta eskualdietan be. Horren ordez, 'sardau' ('sagardao') erroko beste forma batzuk erabili izan dira, bestiak beste: sardandegi, sardautegi edo sardautoki.

    Eibarko sareko hiztegittik hartuta, esate baterako:

    • sardandegi (sardandei, sardaunde(g)i). Sidrería. Ik. sardautegi, sardautoki, txakolindegi, ardandegi.
    • sardautegi (sardautei, sardaunte(g)i) [sagardotegi]. Sidrería. Egualdi txarra danian, egun guztia emoten dabe sardauteixan sartuta. / Olagarrua erreta jaten dabe sardaunteixetan.
    • sardautoki. Sidrería. Guazen Buruneko sardautokira, barrika barrixa hasten ei dabe gaur eta.

    Orotariko hiztegixak be jasota dakaz horrek guztiok (eta beste bakarren bat):

    sagardotegi (V-gip, BN; Lar, H), sagarnotegi (H), sardandei (V-gip), sardantei (V-gip), sardautei (V-gip), sardaotei (V-gip), sagardotei, sagardoteri, sagardantegi, sagardoteki. Ref.: Lh; Etxba Eib (sardautei); Elexp Berg (sardandei); AntzHizk (sardantei, sardaotei).

    Hiztegi arautzailietan, ostera, ez dago ez sardandegirik, ez sadautokirik (ez Elhuyarrek, ez Labayruk, ez Hiztegi Batuak berak be).

    Eta ez bat eta ez bi. Makiñatxo bat sardandegi egon ziran Eibarren 1950. urtera arte. Handik aurrera, akabo. Oin sortalderuntz jo bihar izaten dogu sagardao bila; sagardotegi gero eta estandarraguetara.

    Sardandeixa (I)

    Berba-multzo berekuak dira, gaiñera:

    • iputegi (iputei, upatei) [upategi]. Bodega. Bukoi, barrika eta kupelak gordetzeko antxiñako basarri askotan zeguan gela umel eta freskua. Gehixenetan lur azpixan edo mendixan kontra. Sardaua urte guztian iputegixan egoten da, fresko-fresko.
    • ardandegi (ardandei, ardaunde(g)i). Vinotería; bodega.
    Aurkezpena

    Eibar, Euskalkia, Etnografia, Natura

    Asier Sarasua Aranberri

    (Eibar, 1969). Blogroll ibiltari bat naiz.

     

    Blog honetako testu guztien lizentzia: Creative Commons by-sa.

    Somerights20

     

    Sarean

    Asier Sarasua Aranberri Twitter

    Asier Sarasua Aranberri Flickr

    Asier Sarasua Aranberri Facebook

    Lehen Hitza Euskaraz

    Monthly archive
    2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017