Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Tresna pertsonalak

Eibarko peoria, San Blasa baino hobia
Hemen zaude: Hasiera / Blogak / Eibartik

"La noche del oráculo" (Paul Auster. Anagrama, 2004)

Asier Sarasua 2011/11/22 21:56

Noche del oraculoLa noche del oráculo (Oracle Night)
Paul Auster
Anagrama, 2004

Idazle bat ospitaletik irten berri da. Hilabeteetan hilzorian egon ondoren, etxera itzuli da. Paper-denda batean koaderno urdin eder bat erosi eta idazten hasiko da berriz ere. Eta koaderno horretan sortzen ari den eleberri horren muinean, 1930 inguruan idatzitako beste eleberri bat. Eta baita pelikula baterako gidoia ere. Eta Dashiell Hammetten beste eleberri bat. Hainbat geruzatan egituratutako kontakizuna. Eleberri baten barruko eleberri batean gertatzen den beste eleberri baten trama kontatuz. Azken batean, idazlearen lan-koadernoa bera delako liburu honen protagonista. Idazketa-prozesua ere bai, zeharka bada ere.

Eta gutxinaka, planoak nahasi egiten zaizkigu. Izan ere, idazten dugun guztia ez da lehenago ere gertatu? Edo, agian, idazten dugun hori da etorkizuna markatuko duena? Denboraz, patuaz, halabeharraz... Eta fikzioaz eta errealitateaz; imajinazioaz eta gertakariez. Austerrek oso bere dituen beste hainbat elementurekin batera: gaixotasuna, paper-dendak, beisbola, metaliteratura, autofikzioa...  

Austerren Leviatan ez zitzaidan batere gustatu. Orain irakurri dudan hau, ostera, gustura irakurri dut, ia-ia jarri eta bukatu. Baina ez dakit asko gustatu zaidan, sentsazio gazi-gozoa utzi dit. Ez dakit zergatik. Tramaren pasarte batzuei telenobela itxura hartu diedalako, beharbada? Baina bai, gomendagarria. Pertsonaiak ondo taxututa, estilo bikaina (estilo bi, liburu barruko liburuak estilo berezi-berezia duelako) eta egitura narratiboa primeran-primeran eraikita. Eleberri ederra.

Paul Auster. Jerseyn jaio zen 1947an. New Yorken bizi da eta bertan kokatu izan ditu bere eleberririk gehienak. Azken urteotako idazle amerikarren artean goraipatuenetakoa. Eleberrigintza landu du, batez ere. Ekoizpen handia dauka, gainera. Zinemarako gidoiak ere idatzi izan ditu eta zuzendari lanak ere bete izan ditu. Lan ezagunenen artean (zenbait euskaraz ere badira):

  • The New York Trilogy (1987)
  • Moon Palace (1989)
  • Leviathan (1992)
  • Auggie Wren's Christmas Story (1992)
  • The Book of Illusions (2002)
  • Oracle Night (2004)
  • The Brooklyn Follies (2005)
  • Travels in the Scriptorium (2006)
  • Man in the dark (2008)
  • Sunset Park (2010)

 

Euskararen erabilera Eibarren

Asier Sarasua 2011/11/22 20:20
Eibarko Udalak gure herriko euskararen kale-erabileraren inguruko datuak kaleratu ditu. 2011ko emaitzetaz gain, azken 22 urteotako laburpen txikia ere egin du. Erabilera goraka omen, baina oso motel, %20tik %24ra.

Aurten ere, urtero bezala, euskararen erabilera aztertzeko kale neurketa egin da Eibarren. Kale neurketaren daturik zaharrenak 1989koak dira. 1989tik 1999ra neurketak bi urtetik behin egiten ziren eta 2000 urtetik aurrera urtero egin izan dituzte. Neurketak behaketa bitartez egiten dira, urtero garai berdinean, urriaren erdi inguruan. Neurketa bakoitzean 5.000 lagun baino gehiago behatzen dira, bi astean zehar hainbat gune eta girotan.

Udalak orain arteko datuak sareratu ditu Eibarko-euskara.com webgunean eta txosten bi ere jarri ditu online (txostenak baino, laburpen-taula batzuk, ohar gutxi batzuekin):

Horrelako neurketak nahiko zalantzazkoak egin izan zaizkit beti. Batetik, beti puztuta daudela iruditzen zaidalako (Eibarren %25-30 ingurua euskaraz? umeen artean %40? Nekez sinestuko dut). Beste alde batetik, metodologia ere ez delako egokiena eta urtetik urtera (eta auzotik auzora) alde handiak (itzelak) egoten direlako (egileek ere onartzen dute metodologia ez dela zehatzegia eta urteroko datuak ezin direla aintzat hartu, epe luzeko joerak besterik ez).

Tira, epe luzeko joerak ontzat hartuz, dagoeneko 22 urteko neurketak ditugu esku arteak eta nolabaiteko eboluzioa marrazteko balio dezaketela iruditzen zait. Aurtengo txostenean hamarkadaka egin dute azterketa, esate baterako, eta hor argazki errealagoa ikusi daiteke. Joera, gutxienez.

Eta joera gorunzkoa da. Eibarren orain dela 22 urte baino gehiago egiten/entzuten da kalean. Edo hori dio, behintzat, txostenak. 1989-2000 tarteko %20,58tik, 2001-2011 bitarteko %24,02ra igaro gara. Hala ere, oso igoera apala, 4 puntu besterik ez 20 urtean. Martxa honetan... Gainera, begiratu egin behar, ea orain dela 22 urteko inkestak eta gaur egungoak berdin egiten diren, gure bizi-ohiturak ere aldatu ote diren... baina tira, goraka doala dirudi eta ez da gutxi (kontuan izanik, Eibarko gunerik euskaldunenean, Ikastolan, erabilera beheraka doala, ziztu bizian gainera,... ez dakit zer espero dezakegun, baina tira, hori beste kontu bat da).

Datu guztiak goiko bi txostenetan bildu dituzte. Hementxe azpimarratu daitezkeen datu gutxi batzuk:

  • Euskara, orain dela 22 urte nagusienen kontua zen, Eibarko zaharrena, gure aitxitxa-amamena; denbora-tarte honetan, baina, nagusienen artean jaitsi egin da (%27 vs. %20) eta gainontzeko adin-taldeetan igo. Logikak ere horrela agintzen du, jakina.
  • Umeen taldea da euskaldunena (%40 inguru euskaraz txostenaren arabera), baina gazteetan eman da igoerarik handiena, %16tik %28,5era.
  • Auzoka alde handia dago: Amañan %14,87 azken hamarkadan; Ipuruan %31,52.
  • Bost ingurunetan banatzen dira datuak (jolas-parkeak, erosketak, txikiteoa, gazte giroa, familia), denetan ere antzeko datuak lortu dira. Guztiek egin dute gora, erosketak izan ezik (%20tik %17ra).

Goraka egin du, beraz. Baina nahiko datu kaskarrak direla esango nuke. Orain dela 20 urte zer aurreikuspen zeuden? Ziur nago ez zutela espero 4 puntutxo bakarrik haztea. Eta, gainera, egoera benetan datuetakoa baino kaskarragoa dela esango nuke... Gauzak errotik ez badira aldatzen, etorkizun beltza.

Era val d'Aran

Asier Sarasua 2011/11/15 10:15
Domusantuko zubian Vielhan egon ginen, Aran bailaran. Leku ederra da. Bai udan, bai neguan, eta, batez ere, udazkenean. Eguraldi ona lagun, udazkenak bakarrik sor dezakeen kolore-saltsaz gozatzeko aukera izan genuen. Espektakulua.

Zortea izan genuen. Zortea eguraldiarekin eta zortea datarekin. Izan ere, eder-eder zegoen bailara osoa. Haritz, pago, urki eta astigarrak udazken kolorez jantzita zeuden, urri bukaeran bakarrik izan dezaketen kolore-entsalada izugarriarekin.

Tredós

Lehenengo egunean Tredós ingurura igo ginen. Salardútik gora, kotxez, Banhs de Tredósera. Handik gora Colomers ingurura igo daiteke. Leku zoragarria. Udan autobus-zerbitzu txiki bat ere badago, kilometro batzuk gorago eramaten zaituena. Guk oinez egin genituen 2-3 kilometro, haurrekin ezin askoz gorago heldu. Eguraldi goibel samarra zegoen, baina Tredós arana izugarri polita zegoen.

Tredós (Val d'Aran)

 

Artiga de Lin

Bigarren egunean eguzkia indartsu eta zerua urdin. Eguraldi paregabea, kotxea hartu eta Joeu errekak sortzen duen bailaran gora igotzeko. Uelhs deth Joeu urjauzi ezagunaren alboan autoa laga eta handik gora, oinez, Artiga de Lin inguru paregabera igo ginen. Ordubeteko igoera erraza da, haurrekin aise egiteko modukoa. Artiga de Lin inguruko zabalgunea, aterpetxea eta handik dagoen bista ezin ederragoak dira. Gehiago ibili nahi bada, handik gora ere hainbat ibilbide daude, erraz eta gogorrak, nahi adina. Erabat gomendagarria.

Artiga de Lin (Val d'Aran)

 

Val de Toran

Hirugarren eguna ere eguzkitsu, distiratsu. Aranen dagoen bailararik ezezagunenetakora jo genuen, Frantziako mugan dagoen Val Toranera. Aran itxi-txia, bakartia, isolatua... turismoguneetatik aparte. Ederra. Laupabost herritxo txiki (Pradet, San Joan de Toran, Canejan...). Barren-barrenean aterpetxe bat (Refugi dera Honeria) eta gainean 2000 metrotik gorako mendiak. Hartzak ere sarri ikusi ohi dira Toran inguruan. Haurrekin ibiltzeko toki ona. Ibilbide errazak daude eta udazkenean aurkituko dituzun koloreak izugarriak. San Joan de Toranen bazkaldu genuen (6 etxe besterik ez dituen auzune polit-polita) eta iluntzean Canejanera jaitsi ginen (bailarako buru dena). Canejan ere polita. Aran haraneko leku ezkutuenetako bat.

Sant Joan de Toran (Val d'Aran)

 

Vielha, Arties eta Salardú

Hiru horiek ere ikusi genituen. Askoz ezagunagoak, udan mendian eta neguan eskiatzen dabiltzanentzat ohiko tokiak. Turismoak erabat hartu dituen arren, oraindik ere garai bateko arkitektura eta usaina gordetzen jakin duten herriak. Tragotxo bat eta pintxo bat hartzeko ere toki egokiak. Laburbilduz, asteburu ederra eta inguru paregabea. Irudi gehiago ere laga ditugu Flickerren.

Salardú (Val d'Aran)

 

Aranera, Aran Haraneko hizkuntza

Aran Katalunian dagoen arren (Lleidan), katalana ez da bertako berezko hizkuntza. Aranen araneraz (aranes) mintzatzen dira. Gaur egun katalanak ere toki handia dauka (eta gaztelaniak, nola ez), baina 1990az geroztik aranera ere ofiziala da Val d'Aranen. Hezkuntzan ere bere tokia dauka eta haurrek 4 hizkuntza ikasten dituzte eskolan: aranera (haur hezkuntzan hauxe bakarrik), katalana, gaztelania eta ingelesa/frantsesa.

Aranesa (hemen azalpena okzitanieraz) ez da berez hizkuntza bat, Okzitanieraren aldaera bat baizik, gaskoiaren beste dialektoekin harreman zuzena daukana (hau da, okzitaniera 6 dialektotan banatzen da, tartean Gaskoia, eta familia gaskoi horren barruan daude Biarnera, Aranera, Landetakoa, eta abar). Ez du hiztun asko-askorik (5000 inguru), baina nahiko bizirik dago, Araneko biztanleen %88ak ulertzen baitu (eta %60ak hitz egin). Gainera, hauxe da okzitanieraren eremu osoan ofiziala den leku bakarra, horrek daukan garrantziarekin. Seinale gehienak, udaletxeko mezuak, denden izenak... gehiena araneraz dago idatzita (asko konturatzen ez diren arren, katalana dela pentsatuz).

Okzitanieraren dialektoak

Okzitanieraren dialekto edo eremu nagusiak. Wikimedia, CC-by-sa.

Gaztainerre

Asier Sarasua 2011/11/14 23:11
Gaur gaztainerre Eibarren eta inguruko herrixetan. Arimen Egun osteko 2. astelehenian ospatzen da urtero. Aurten be ospatu dogu, lagunartian eta umiekin batera. Urteroko ohittura zaharrak ezin dirala galdu!

Ikastolatik kantuan etorri jakuz seme-alabak. Ikastetxietan gaztaiñak banatzen dittue eta Eibarko ikasliak honek bertsuoak kantatzen dittue tripia betetzen daben bittartian:

Antzinatikan datorkigu ta
gorde dezagun ohitura
zenbaiten ustez ez izan arren
hau ere bada kultura.
etenik gabe heldu zaigunez
orain jarraitzea gura,
ondorengoei erakutsirik
har dezatela ardura
urtero behintzat elkar gaitezen
gaztain errien kontura.

Aspaldi-aspaldiko kontua da Gaztaiñerre eguna ospatzia Eibarren, Soraluzen eta Ermuan. Lagunarteko afari-meriendia eginda ospatzen da. Plater nagusixa marraskilluak izaten dira, askotan berakatz-zopia be bai. Eta postria gaztaiña erriak, jakiña. Aurten ez dogu izan astirik marraskiluak egitteko (hamentxe iazkua, errezeta eta guzti), baina afari-merienda ederra egin dogu, berakatz-zopa, txistorra eta gaztaiñekin.

Jatorriz hilddakuen aldeko hondra-jana zan eta horretxegaittik lotzen da Domu Santu egunakin. Ez dauka, baina, egun zehatzik: Arimen Egun osteko 2. astelehenian ospatzen da. Aurten, horretara, azaruak 14an. 

Sasoi batian etxe eta soziedade guzti-guztietan alkartzen ziran eibartarrak gaztaiñerre egunian. Gaur egun ez daka garai bateko indarrik, baina oindiok be soziedade gehixenak lepo egoten dira, marraskillo eta gaztaiñaz beteta.

Euskal Herrixan zihar be normala da urteko sasoi honetan gaztaiñak janaz afari-meriendak ospatzia. Izan be, naturak agindu izan dau gizaldiz gizaldi, eta azaruan gaztaiñak jatia... ixa-ixa derregorrezkua da ;.). Ez da ahaztu bihar, patatia eta artua Ameriketatik heldu aurretik, gaztaiñak zirala Europan zihar elikagai nagusixenetako bat.

Euskal Herrixan ez ezik, inguruko beste herrialde batzuetan be ospatzen dira antzerako jaixak, Galiziako (eta Portugal-Extremadura-Leon-Asturies... inguruko) Magostoak ezagunenak, biharbada.

Amaitzeko, hamentxe jaixa noiz ospatzen dan sakonago azaltzen daben pasartia, Juan San Martinek aspaldi lagatakua (Antxiñako Eibar liburuan) eta Eibartarrak posta-zerrendan bertan orain dala urte batzuk zabaldutakua.

Industriagintzak aurrera doazen neurrian galduaz doaz nekazaritzako
ohiturak; baina, hala ere, badira gauza batzuk industria hirietan ere
irauten dutenak, eta hoietako bat dugu Gaztaiñerre eguna. Egun hau, Ermua,
Eibar eta Plaentzian Arimen egunetik bigarren astelehenean ospatzen da.
Urtetxoak dira Gaztaiñerre egun jatorrari buruzko zalantzak eta eztabaidak
ezagutu nituela. Batzuen ustez "Domunun Santu" egunetik bigarren astelehena
behar zuen izan eta beste batzuen ustez Arimen egunetik urrengo astelehena,
eta baita ere baziren Arimen egunetik hirugarren astelehena zela uste
zutenek ere. Jan-edan zaleentzat hain da egun ona, baziren astelehen bietan
behar zela esaten zutenetarik ere, eta Guruzeta korresponsalarentzat, duda
hoiek kontuan harturik, azaroko astelehen guzietan ospatu behar zen.
Iritziak iritzi, Arimen egunetik bigarren astelehenean ospatzen da.

 

"Los mares del sur" (M. Vázquez Montalbán. Planeta, 1979)

Asier Sarasua 2011/11/13 20:53
Ez nituen ezagutzen, ez Vázquez Montalbán idazlea, ez bere detektibe kuttuna, Pepe Carvalho (prentsatik edo orain 25 urteko telesailetik ez bada). Asteburuak aukera eman dit horretarako eta harrera ona egin diet. Gustura irakurri dut Carvalhoren abentura hau.

Ez neukan buruan Montalbán erosi eta irakurtzerik, baina hara nola diren kontuak. Azkenaldian gero eta gehiago erosten ditut bigarren eskuko liburuak, bai Iberlibro.com moduko webguneetan, baita azoketan ere (merkeagoak ez ezik, erakargarriagoak ere egiten zaizkit; beste batek lehenago irakurri eta dastatu duen liburua orain nik hartzea, besteak utzitako oharrak irakurtzea, lehenengo orriko dedikatoriak...). Orain egun batzuk, Eibarko liburu azokan ere erabilitako liburuak erosteko aukera izan zen. Orain urte batzuk ez zen horrelakorik (berri-berriak besterik ez ziren egoten salgai), baina krisia, badakizue. Aurtengo azokan bigarren eskuko liburu mooordoa zegoen, eta 2-4 euroan ale ederrak erosteko aukera. Nik bi hartu nituen: "La Perla" (Steinbeck) eta "Los mares del sur" (Vázquez Montalbán).

Los mares del sur

Steinbeckena orain egun batzuk irakurri nuen. Ipuin luze bat da, fabula estilokoa. Hemingwayren "Agurea eta itsasoa"ren tankerakoa. Bizitzaren garraztasunaz eta galtzaileen patu aldatu ezinaz dihardu. Latza. Ondo kontatua. Ikutu poetikoduna. Asteburu honetan, berriz, Los mares del sur hartu dut esku artean (Planetak argitaratua 1979an, urte bereko Planeta Saria ere irabazi zuen).

Irakurri gabe neukan Montalbán. Esango nuke, gainera, orain arte interes berezirik ere ez zidala pizten. Horregatik, Carvalhoren abentura honek harritu egin nau. Erabat harrapatu naute detektibe berezi honen ibilerek. Bere jan-edan beharrak, bizitzarekiko duen ikuspegi filosofiko ezkorrak, idazleak erakusten digun Bartzelonak, burgesia katalan handienaren eta etorkin espainolen arteko nahasteak, 1979ko giro sozial eta politikoak...

Izan ere, polizia-eleberri izateaz gain, Pepe Carvalhoren abentura guztiak bezalaxe, hau ere eleberri soziala da, neurri batean. Idazleak lana sortu zuen garaiko gizartea eta giroa erakusten dizkigun liburua. Idazkera ere ez da nobela beltzaren ohiko idazmoldea (uler bedi: arina, erraza, zuzena...). Idazlea da Montalbán. Idazle ona. Montalbán bera ere pixkat hobeto ezagutzeko aukera izan dut, han eta hemen irakurritakoarekin. Idazle, kritikari, gastronomo, politikari, poeta, kazetari... Kultua, prolifikoa eta anitza. Tipo interesgarria diruditen horietako bat.

Laburbilduz, gustura irakurri dudala liburua eta idazle hau ere kontuan izango dudala hurrengo batean, liburu artean kuxkuxeatzen nabilenean.

 

Aurkezpena

Eibar, Euskalkia, Etnografia, Natura

Asier Sarasua Aranberri

(Eibar, 1969). Blogroll ibiltari bat naiz.

 

Blog honetako testu guztien lizentzia: Creative Commons by-sa.

Somerights20

 

Sarean

Asier Sarasua Aranberri Twitter

Asier Sarasua Aranberri Flickr

Asier Sarasua Aranberri Facebook

Lehen Hitza Euskaraz

Monthly archive
2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017