Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Tresna pertsonalak

Eibarko peoria, San Blasa baino hobia
Hemen zaude: Hasiera / Blogak / Eibartik

"Irten dut" eta "Irten naiz"

Asier Sarasua 2006/12/16 09:43

Eibartarrak zerrendan agertutako zalantza/galdera batzuk hizpide hartuta, pare bat lerro idatzi dittut gai horren inguruan. Ni be aspaldi nabil kontu horri bueltaka: "Zergaittik da okerra irten dut esatia?"

Eibartarrak zerrendako galderia zan, ia nun/zelan erabiltzen diran "irten naiz/dut" eta "atera naiz".

Salbuespenak salbuespen, esango neuke hegoaldian hauxe dala egoera orokorra SALIR esateko (Iparraldekorik, idearik bez):

IRTEN vs. ATERA

ATERA (ataa, atra, etaa...)

  • Gipuzkoa ekialde guztian (Donostialdea, Tolosaldea, Oarso...), eta Nafarroan (gitxienez, Sakanan, Baztanen, Ultzaman...).

IRTEN

  • URTEN: Bizkaixan eta Deba Ibarreko herri batzuetan (Eibar barne)
  • ERTEN: Urola-kostan, Bergaran, Elgoibarren...
  • IRTEN: Goierrin, gehixenbat

IRTEN DUT ala IRTEN NAIZ?

IRTEN iragankorra da (edo izan da) bere eremu ixa guztian: Bizkaixan, Deba Ibarrian, Urola-kosta ixa guztian, eta Goierri sartaldian (Legazpi, Segura, Urretxu...). Horretara:

  • urten dot
  • erten det/dot
  • irten det

Nik dakidala, "irten naiz" tankerakuak Beasain ingurukuak dira gehixenbat (Zarautz ingurua be sartu leike multzo horretan). Halan da be, horixe da Euskaltzaindiak onartutako joskera zuzen bakarra: "IRTEN NAIZ". "Irten dut" estilokuak okerrak ei dira.

Antzerakua da "igo dut/naiz" kasua; eta talde horretakua be bai (nahiz eta beste neurri baten) "jolastu dut/naiz", guretzat iragankorrak izan arren, Euskaltzaindiak ez dabelako onartzen joskera hori.

Ni euskaldun fededuna naiz, eta zintzo betetzen dittut Euskaltzaindiaren arauak, baina zalantza txiki bat be badakat: hiztun gehixenok "irten dut" badiñogu, zergaittik ez dabe, gitxienez, aukeran laga? Jardun aditzakin horixe egin dabe.

Egongo da arrazoi historiko/linguistiko sendoren bat horretarako, seguru (soziolinguistikorik ez dago eta).

Blogari barrixak ezagutu dittut

Asier Sarasua 2006/12/13 01:01

Sustatuk 5 urte bete dittu, eta atzo ekitaldi eder bat antolatziaz gaiñera, euskal blogarixen arteko sariketia be antolatu dau.

Orain dala pare bat urte euskal blogari guztiak ezagutzen giñan, eta erreza zan beste blogarixen gorabeherak jarraitzia. Gaur egun euskerazko 1000 blog baino gehixago dagoz, eta ezin danak ezagutu.

Sustatuko sariketiari esker, ezagutzen ez nittuan hainbat blog ezagutzeko aukeria euki dot, eta poztutzen naiz. Beste batzuen artian, honetxek aittatuko neukez:

  • KomikiBloga (Andoni Salegi). Argazki blogetik harutzago, komiki blog batekin be ausartu dalako, eta zorrotz dabilelako.
  • The Indezents (Mikel Alvarez). Sariketako irabazlia, zelan ez. Euskeria eta blogak ganberruak be izan leikiazela erakutsi dau. Euskal blogosferan bakarretakua.
  • Bizipoz kutsakorra (Malen eibartarra). Blogarixak 18 urtetxo besterik ez; bere blogak zutoin senduak, baiña.
  • Euskargazki (Ekaitz Santazilia). Hasi besterik ez da egin, baina nabarmentzekua da Euskeria eta euskal kulturia argazkixetan aurkezteko eitten diharduan ahalegiña.

Zarauzko txori izenak

Asier Sarasua 2006/12/10 11:03

Azken bi urteotan, Zarauzko udalak emandako beka bati esker, Zarauzko euskara eta ahozko ondarea jasotzen jardun dugu. Hainbat kontu eta pasadizo jaso ditugu, eta txori-izenak jasotzeko ere aprobetxatu dut aukera hori, lehenago Eibarren eta inguruan egin nuen antzera.

Beheko zerrendan bildu ditut Zarautzen batutakoak. Izen zientifikoaren ostean, Zarautzen jasotako izenak datoz, beltzez; ondoren, Orio (O), Zumaia (Z), Getaria (G) eta Aia (A) inguruan jasotakoak (desberdinak direnean). Zerrenda honetan, jakina, forma nagusiak azpimarratu ditut. Txori batzuen kasuan, inguruko herrietako izenak ere ezagunak dira Zarautzen, eta alderantziz.

Helbide finko honetan ere laga ditut, zerrenda osoa jaisteko aukerarekin: Txori izenak Zarautzen

Zarauzko txori izenak
Getaria, Zumaia, Orio eta Aiako zenbait izenekin batera

 

  • Accipiter nissus: Kabiroi, Gabiroi, Kabidore, Kabirore // Gabilloi (O)
  • Actitis hypoleucos: Kulixka txiki
  • Aegithalos caudatus: Kaskabeltx buztanluxe
  • Alauda arvensis: Txirripitto, Txirripito, Txirripirritxo // Kalandria (A)
  • Alca torda: Potorra (mokomotz) // Joxebi (O), Pottorro (Z)
  • Alcedo atthis: Martintxo, Martiñ arrantzale // Martin polit (O)
  • Alectoris rufa: Eper
  • Anas crecca: Zertzeta, Ahate txiki
  • Anas plathyrrhynchos: Ahate
  • Anser anser: Antzar
  • Anthus sp.: Txiote, Siote, Larretxori // Arbitxori (O), Txiote (G), Zelaitxori (Z)
  • Apus apus: Txirringillo, Txirringulo, Zirringillo, Txena beltz // Mitxigu (A), Mentsejo (O), Arrantxori (Z)
  • Ardea cinerea: Koartza
  • Athene noctua: Moxolo (txiki)
  • Burhinus oedicnemus: Alka(ba)n gorri // Basoillo txiki (A), Brankoliñ (O), Pasandera (Z)
  • Buteo buteo: Zapelaitz
  • Calidris alba: Txilipota
  • Caprimulgus europeus: Gautxori, gauiña (gutxi erabilia)
  • Carduelis cannabina: Txoka
  • Carduelis carduelis: Kardantxulo, Kardintxulo // Guardantxulo (O), Gardantxulo (Z)
  • Carduelis chloris: Berdeloi, Berdoi // Arbitxori (A)
  • Carduelis spinus: Tariñ
  • Certhia brachydactyla: Okiltxori
  • Cettia cetti: Errekatxindor
  • Charadrius sp.: Txilipota
  • Ciconia ciconia: Zigueña
  • Cinclus cinclus: Urxoxo, errekaxoxo?
  • Circus cyaneus: Saizuri
  • Coccothraustes coccothraustes: Pintzanen giyoi
  • Columba livia: Uso erdiko
  • Columba oenas: Uso txiki, soloma
  • Columba palumbus: Pag(o)uso, uso haundi
  • Corvus corax: Bele
  • Corvus corone: Bele
  • Corvus monedula: Bele txiki
  • Coturnix coturnix: Galeper
  • Crex crex: Galeperren gilloi, Gilloi
  • Cuculus canorus: Kuku
  • Delichon urbica: Iñara txiki, Iñara ipurzuri, Txena txiki, Txena ipurzuri
  • Dendrocopos minor: Napar-okil, Okil txiki
  • Emberiza citrinella: Bordon
  • Erithacus rubecula: Txantxa(n)gorri
  • Falco peregrinus: Halkoi
  • Falco tinnunculus: Kabiroi txiki, kabidore txiki
  • Ficedula hypoleuca: Txinbo, Pikutxori
  • Fratercula arctica: Eperramuxu // Getarian jasoa
  • Fringilla coelebs: Pintzan // Pintxan (A), Pintxen (O), Pa(r)anda (Z)
  • Fringilla montifringilla: Paseko pintzan
  • Fulica atra: Hanka berde // Zumaian jasoa
  • Gallinago gallinago: Istingor
  • Gallinula chloropus: Uroillo
  • Garrulus glandarius: Iskiaso, ixkiaso // Iskiñaso (A). Iskixu (Z)
  • Gavia immer: Sakillo // Getarian jasoa
  • Gavia stellata: Kaburuxo // Getarian jasoa
  • Grus grus: Kurrillo
  • Gyps fulvus: Putre
  • Hankaluzeak (Limikolak): Kulixkak, Brankoliñak
  • Hirundo rustica: Iña(r)a, Txena // Enara (A), Txena(r)a (G, Z), Txau/Txeu (Z), Ena (O)
  • Hydrobates pelagicus: Billabarrika, Millabarrika
  • Lanius collurio: Zaldubi, Txorihaundi?, Begihaundi?
  • Larus cacchinans: Kayo handi, Kayar
  • Larus fuscus: Kapabeltz
  • Larus ridibundus: Kayo burubeltz, Kayo txiki // Txirriñ (Z)
  • Limosa limosa: Kulixka txiki, Brankoliñ
  • Loxia curvirostra: Mokoker
  • Lullula arborea: Txirripitto, Txirripito
  • Luscinia megarhynchos: Urretxindor
  • Milvus milvus: Miru
  • Morus bassana: Glope, Zanga // Getarian 'glope'; Orion zanga
  • Motacilla alba: Buztainka, Buxtainka
  • Motacilla cinerea: Buztainka hori
  • Muscicapa striata: Txinbo
  • Numenius arquata: Maietz kulixka, Kulixka haundi
  • Oenanthe oenanthe: Buztanzuri
  • Parus sp.: Kaskabeltz
  • Passer domesticus: Txolarre // Hormatxori (A), Mokomotz (A), Eletxori (G), Txorrotxoi (O), Patxizar (Z)
  • Phalacrocorax carbo: Kabarroso, Gabarroso // Kormoroi (Z)
  • Phoenicurus ochruros: Buztangorri
  • Phylloscopus collybita: Txepetxuri, Moitu // Putta (A)
  • Pica pica: Mika
  • Picus viridis: Okil
  • Prunella modularis: Sasitxori // Zumaian jasoa
  • Puffinus puffinus: Gabai // Kabratxori (G), Arratxori (Z)
  • Pyrrhocorax pyrrhocorax: Belatxinga
  • Pyrrhula pyrrhula: Motatxori, Txonta // Pintxen erreal (O), Petxugorri (Z)
  • Rallus aquaticus: Uroillo txiki
  • Regulus ignicapillus: Piñu-txori, Txepetxuri
  • Saxicola torquata: Otatxori // Txartxar (O), Istra (G, Z)
  • Scolopax rusticola: Oillagor
  • Serinus serinus: Txarraskala, Txirriskala, Arbitxori // Txirriskla (O)
  • Sitta europaea: Okiltxori
  • Stercorarius parasiticus: Kakax buztanluxe
  • Stercorarius skua: Kakax // Kakajale (O, Z), Mariko(i) (O)
  • Sterna hirundo: Txirriñ, Antxeta?
  • Streptopelia turtur: Tortola
  • Strix aluco: Hontz
  • Sturnus vulgaris: Artxoxo, Napar-artxoxo // Naparxoxo (A), Larxoxo (O), Gazteluzozo (Z)
  • Sylvia atricapilla: Txinbo, Pikotxori // Burubeltx (Z)
  • Sylvia communis: Txinbo
  • Tetrax tetrax: Alka(ba)n zuri // Basoillo (A, O), Ahate zuri (G, Z), Mendioillo (G. Z)
  • Troglodytes troglodytes: Txepetx
  • Turdus iliacus: Pasadako birigarro, Naparbidigarro
  • Turdus merula: Xoxo
  • Turdus philomelos: Bidi(g)arro, Biri(g)arro // Begiarro (Z)
  • Turdus pilaris: Pasadako kaaztarro
  • Turdus viscivorus: Kaaztarro, Kaxtarro
  • Tyto alba: Hontz zuri
  • Upupa epops: Argioillar
  • Uria aalge: Potorra (mokoluze)
  • Vanellus vanellus: Egabera

 

 

Eskerrak eman nahi dizkiot, egindako ekarpenengatik, Pello Izkeaga ornitologo zarauztarrari.

Lekeittion "esan nau"

Asier Sarasua 2006/12/06 10:54

Josu Mendikutek atara zeban gaixa Eibartarrak zerrendan: Lekeition "esan nau" esaten ei da, eta ez "esan dosta" edo enparaurik. Kuriosua. Banekixan Oiartzun-Hondarribia inguruan holaxen zala, baina Lekeittioko kontua ez neban ezagutzen.

Han eta hamen begiratu eta kontu horren inguruko aipamen batzuk jaso dittut.


The basque dialect of Lekeitio

Lekeittiarrak zorte haundixa dauke herri hizkeren kontu honetan: euskal filologuen artian maixu dan J.I. Hualdek euren herriko euskeria aztertu zeban oin dala 10-15 urte.

Baina suerte txarra be badake: lana inglesez idatzi zeban, ez da bape-bape dibulgatibua, eta gaiñera nahiko ediziño kaskarra daka. Hauxe da: The basque dialect of Lekeitio. J.I. Hualde, G. Elordieta eta A. Elordieta (1994).

Eta hortxe dago, 124-125. orrialdietan, Josuk aittatutako kontua.

Laburtuz: Nor-Nori-Nork eta Nor-Nork nahastau eitten dittue Lekeittion, baina datibua lehelengo pertsonia danian bakarrik, ez bestietan. (hau da, emon nau; baiña emon dotzut).

Liburutik:

"The transitive auxiliary also possesses trivalent forms (ergative-absolutive-dative) in the present indicative. (...) It should be noted that, for the case where the indirect object is a first person singular or plural, there are no distict trivalent forms, but trivalent forms are used instead. (...) The loss of the original trivalent forms for first person indirect objects is characteristic of the Lekeitio variety, and it is not found in neighboring varieties such as Ondarroa. For second and third person indirect objects, on the other hand, the distinction has been preserved in Lekeitio."

Adibide batzuk be emoten dittue:

"ikusi nau" vs. "liburúa emon nau"
"ikusi saittut" vs. "liburúa emon dotzut"

Eta oin-oharretan:

(...) The (partial) merging between direct and indirect objects in verbal morphology and case marking is a phenomenon as solecism of the coast which is found in a number of coastal towns as far away as Hondarribia (...) and Saint Jean de Luz (...). "

Azken parrafo horretan ez dabiz oso zehatz Hualde eta Elordietatarrak. Zuazok azalpen zabalagua emoten dau.


Hedadura geografikua

Zuazoren "Euskalkiak gaur" (1998) artikulu ezagunian be aittatzen da kontu hori, zelan ez (214-215 orrialdietan). Egixa esan, ez dau nabarmentzen ezaugarri berezi modura, beste kontu batzuk azaltzen dittuan bittartian aittatzen dau, besterik ez (eta pixkat lekuz kanpo, Euskal Herri Hegoaldeko ezaugarrixen artian sailkatuta datorrelako):

"Lapurdi, Nafarroa Garaia eta Gipuzkoako hizkera batzuetan (...) Nor-Nori-Nork sailekoen ordez, Nor-Nork sailekoak erabiltzen dira. Horren lekuko, Oiartzungo hauek: pena ematen nau; kantatuko zattut; alkolak enau bate ongi itten (Fraile & Fraile, 1996:118). Lapurdiko eremu zabalean bete da bilakaera hau: Bidarte, Basusarri, Arrangoitze, Senpere eta Ainhoa bitartean, behinik behin, eta hauekin bat datoz Urdazubi eta Zugarramurdi (Irizar, 1997). Nafarroa Garaian eta Gipuzkoan ez da hain erabatekoa. Usurbil-Donostia-Hernani lerroan abiatu eta Bortziriak (Bera eta Etxalar), Doneztebe eta Bertizarana bitartean gertatzen da (Irizar, 1991-1 eta 1992). Bizkaiko herri baten ere -Lekeition-, behinik behin, bada (Hualde eta alii 1994: 125-126)."

Eta jakiña, Urko abeslarixan "Zibilak esan naute" be hortxe daukagu, beti goguan.

Aurkezpena

Eibar, Euskalkia, Etnografia, Natura

Asier Sarasua Aranberri

(Eibar, 1969). Blogroll ibiltari bat naiz.

 

Blog honetako testu guztien lizentzia: Creative Commons by-sa.

Somerights20

 

Sarean

Asier Sarasua Aranberri Twitter

Asier Sarasua Aranberri Flickr

Asier Sarasua Aranberri Facebook

Lehen Hitza Euskaraz

Monthly archive
2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017