Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Tresna pertsonalak

Eibarko peoria, San Blasa baino hobia
Hemen zaude: Hasiera / Blogak / Eibartik

Eibarko mendi guztiak igotzea, #PandemiaChallenge

Asier Sarasua 2021/07/31 22:40
Orain dela urtebete nire buruari ipinitako erronka txikia: "Eibarko mendiak" izeneko mendilerroko mendi guztiak igotzea. 38 gailur izan dira azkenean, guztiak ere etxetik hasita 7 km-ko erradioan. Mendia eta kirola uztartuz, gure ingurua hobeto ezagutzea izan da helburu nagusia.
Eibarko mendi guztiak igotzea, #PandemiaChallenge

Berano errekaren sorburua, Mallabian.

Urte gora-beheratsu eta itogarria izan dugu. Orain etxealdia, orain irteteko aukera, orain udalerritik irten ezina... Hainbat fase igaro ditugu azken urte t'erdian, baina mugikortasuna murriztuta izan dugu denborarik gehienean.

Denbora nolabait bete beharra izan dugu eta, gehiago edo gutxiago, gehienok ipini diogu erronka modukoren bat gure buruari: telesailak ikustea, musika gehiago entzutea edo irakurtzea (ez nire kasuan), txori-kantuen hariak idaztea Twitterren, itxialdi perimetralak aprobetxatu eta gure herriko bazterrak hobeto ezagutzea...

Eibarko mendiak erronka 01

San Salbadorreko ermita (Eibar), Kiñarraballean.

Nire kasuan, beste erronka txiki bat ere ipini nion nire buruari, Josu Azpillaga lankidearen ideia kopiatuz: Eibarko mendi guztiak (edo hobeto, Eibarko mendiak mendilerroko mendi guztien tontorrak) zapalduta izatea urtebeteko epean. Eta horretan jardun dugu iazko maiatzetik aurtengo ekainera, gehienbat Eibartik irten ezinda egon garen aldi horietan, gure inguruko haran eta mendiak arakatzen. Horixe baitzen helburu nagusia gailurrak igotzea baino: oraindik ezagutzen ez genituen paraje, erreka, iturburu, haran eta ermitak aurkitzea. Azken batean, inguruan daukaguna hobeto ezagutzea eta naturaz gozatuz burua freskatzea, betiere gure Isats txikiaren laguntzarekin.

Eibarko mendiak erronka 05

Ilunabarra Kalamuan (Maaxa, 771 m).

Eibarko mendiak erronka 24

Arrajolatik Sosolarako harbide zaharra, delizia bat.

Eibarko mendien mendilerroa

Mendiak aplikazioa erabili dut jarraipena egiteko (CodeSyntaxen garatu dugun tresna). Hantxe agertzen dira Eibarko mendiak izeneko mendilerroa eta mendilerro horren barruan dauden 34 mendiak.

Mendilerro txikia da, ganora mugatukoa, Eibarko hau. Gutxi gorabehera, Oiz, Arno, Izarraitz eta Irukurutzeta mendilerroen artean geratzen diren mendiek osatzen dute, hainbat herriren artean sakabanatuta eta ez benetako mendikate zuzen bat osatzen. Esan bezala, 34 mendi dira, horietatik gehienak tontor txikiak, garrantzi gutxikoak eta 500-700 metro ingurukoak. Urko da garaiena 795 metrorekin eta beste 11 tontor ere agertzen dira Mendi Federazioaren katalogoan eta puntuagarri dira 100 mendien lehiaketan.

Gure etxetik hasita 7 km-ko erradioan sartzen dira 34 mendi horiek. Erronka borobiltzeko, inguruko beste mendilerro batzuetako (Arno eta Irukurutzeta) mendi banaka batzuk ere igotzea erabaki genuen, betiere 7 km-ko erradio horren barruan bazeuden. Azkenean, 38 gailur izan dira igo ditugunak.

Eibarko mendiak erronka 03

Goimendiko plaza, gure paraje hauetako ederrenetakoa (Elgeta - Bergara - Eibar artean), Azurtzamendi magalean.

Eibarko mendiak erronka 16

Amezti eta Mutegi ingurua, Elorretaburun (Ermua eta Eibar artean), Urko magalean. Eibarko mendi gehienak ikus daitezke bertatik.

Eibarko mendiak erronka 15

Saratsu baserria, arbasoen jaiotetxea (Markina Etxebarri). Ibilbide ederra egin genuen, Markina-Etxebarritik igo Kalamuara, Elgoibarko Iruitturrira jaitsi, eta Saratsun barrena berriz Etxebarrira.

Igo ditugun 38 mendi horien artean badira etxetik irtenda igotakoak eta badira kotxez hurreratuta egindakoak; batzuk Eibarren bertan daude, baina gehienak inguruko herrietan (Elgeta, Elgoibar, Markina, Ermua, Mallabia...); badira lehenengoz igo ditugunak, badira lehendik igota genituenak edota azken urtean 3-4 aldiz igotakoak.

Esan bezala, Mendiak APPak laguntzen dit mendiak ezagutzen eta igoerak apuntatzen. Oso aplikazioa erabilgarria da guretzat, bai Euskal Herriko mendien info praktikoa jasotzeko, zein norbere igoerak markatu eta estatistika historikoak gordetzeko. Ez baduzu ezagutzen, hementxe Android, Apple eta Mendiak.eus webgunea.

Eibarko mendi guztiak erronka Mendiak APP

Eibarko mendiak eta guk egindako igoerak, Mendiak APPean.

Amaitzeko, hementxe igotako mendien zerrenda (*asterisko batekin Eibarko mendilerrokoak ez direnak, baina 7 km-ko erradio horren barruan sartzen direnak):

  • Aingeru guarda (Bergara, 585 m)
  • Aizketa (Eibar, 700 m)
  • Akondia (Eibar, 749 m)
  • Arantzamendi (Etxebarria, 522 m)
  • Ariznabar (Mallabia, 594 m)
  • Armendigana (Elgeta, 602 m)
  • Arrate (Eibar, 536 m)
  • Artaluze (Ermua, 514 m)
  • Artarrai (Ermua, 406 m)
  • Asentsiomendi (Elgeta, 583 m)
  • Asurtzamendi (Elgeta, 659 m)
  • Azkonabieta (Elgeta, 728 m)
  • Baldaburu (Markina-Xemein, 469 m)
  • Egoarbitza (Elgeta, 733 m)
  • Erdella (Elorrio, 682 m)
  • Galdaramuño (Elgeta, 664 m)
  • Garagoiti (Eibar, 702 m)
  • Garbe (Bergara, 513 m)
  • Gaztelumendi (Elgeta, 718 m)
  • Goikomendi (Elgeta, 652 m)
  • Illordo (Eibar, 541 m)
  • Intxorta (Elgeta, 743 m)
  • Intxortatxiki (Elgeta 715 m)
  • Kalamua / Maaxamendi (Elgoibar, 771 m)
  • Krabeliñaitz (Bergara, 607 m)
  • Lindari (Eibar, 443 m)
  • Mendibil (Markina-Xemein, 613 m)
  • Morkaiko (Elgoibar, 533 m)
  • Moru (Elgoibar, 458 m)
  • Mundio (Eibar, 723 m)
  • Santamariñazar (Zaldibar, 676 m)
  • Topinburu (Eibar, 596 m)
  • Tranku (Elgeta, 642 m)
  • Urko (Eibar, 795 m)
  • *Akelarre (Irukurutzeta mendilerroa, Soraluze, 763 m)
  • *Atxolin (Irukurutzeta mendilerroa, Elgoibar, 841 m)
  • *Karakate (Irukurutzeta mendilerroa, Soraluze, 756 m)
  • *Ziardamendi (Arno mendilerroa, Elgoibar, 468 m)


Eibarko mendiak erronka 04

Intxorta (Elgeta, 743 m).

Eibarko mendiak erronka 06

Santa Kurutz (Eibar). Ez gara aspertzen leku honekin.

Eibarko mendiak erronka 07

Arrate (Eibar).

Eibarko mendiak erronka 08

Pagadia Irukurutzetarako bidean, Karakate inguruan.

Eibarko mendiak erronka 09

Arribiribilletako zutarria, Karakaten dagoen Dolmenen ibilbideko aztarnarik ikusgarriena.

Eibarko mendiak erronka 10

Harbidea Upartiño inguruan. Gorosta auzoko andabide nagusia izan da gizaldiz gizaldi (Eibar).

Eibarko mendiak erronka 11

Pagolan (Eibar), lagun artean. Erronka honek ez luke zentzurik izango eurak barik.

Eibarko mendiak erronka 12

Pagadia Kalamuatik Elgoibarrerako bidean, Urkiola gainean (Elgoibar).

Eibarko mendiak erronka 18

Gure Iats, azken urteko ibilaldi guztietako gidari (Akondia, 749 m).

Eibarko mendiak erronka 13

Idotorbe auzoan, Elgoibarren. Atzean Izarraitz.

Eibarko mendiak erronka 14

Kalamuara igotzen, Markinako alderditik, Mundio (723 m) inguruan.

Eibarko mendiak erronka 17

Drogeten itturrixa, Ermuan (Berano auzorako bidean). Horixe da Ermuko herri-aldizkariaren izena, Drogetenitturri.

Eibarko mendiak erronka 19

Santa Kurutz behelainopean (Mandiola auzoa, Eibar).

Eibarko mendiak erronka 20

Aizketa (700 m).

Eibarko mendiak erronka 21

Anboto, Alluitz, Untxillatx, Mugarra... Santamariñazarretik (Zaldibar, 676 m)

Eibarko mendiak erronka 22

Erdellako tontor txikia (682 m), Aixolako urtegi gainean, Elgeta eta Elorrio artean.

Eibarko mendiak erronka 23

Garbe (513 m), Sagarrerreka gainean dagoen tontor ezkutua.

Eibarko mendiak erronka 25

Baldaburu edo Baldako txuntxurra (Iturreta auzoa, 469 m). Markina-Xemein eta Etxebarri inguruko bista ederrak daude bertatik.

Eibarko mendiak erronka 26

Goikomendiko txirrindula (Elgeta, 652 m).

Eibarko mendiak erronka 02

Artarrai (406 m), Ermuko lurretan dagoen mendi-tontor bakanetakoa.


Eibarko mendi guztiak, "Eibarko mendiak" mendilerroa

Klik egin handiago ikusteko edo Mendiak.eus webgunean Eibarko mendi guztiak ikusteko.


La Plana (1.337 m) eta Joar (1.417 m), Kodes mendilerroa eta Berrotza harana ezagutzeko aitzakia #100mendi

Asier Sarasua 2021/07/10 17:10
100 mendien lehiaketa egiteak horrelako gauzetara bultzatzen gaitu, Kodes eta Berrotza inguru ederrak ezagutzera.

Kodesko mendilerroak Araba eta Nafarroa batzen ditu, Kanpetzu, Torralba del Río eta Aguilar udalerrien artean. Mendikate txiki samarra da eta hiru dira bertan aurkituko ditugun mendi ezagunenak: Joar (1.417 m), La Plana (1.338 m) eta Costalera (1.233 m).

Bizkaitar-giputzok ipar hegitik ikusten dugu normalean mendilerro hau, Arabako Santikurutze Kanpetzutik edo Nafarroako Zuñigatik eta, iparraldetik begiratuta garrantzi gutxiko eta itxura ez bereziki politeko mendilerroa ematen du, ametzek eta arteek estalitako gailur-segida txiki bat besterik ez. Baina Kodesko mendilerroaren edertasunaz erabat jabetzeko hegoaldetik begiratzea komeni da. Orduan konturatuko gara Araba-Nafarroa artean dagoen mendilerro hau Euskal Herriko politenetakoa dela, bere txikitasunean.

Handik egin diogu guk igoerari, uztaileko arratsalde eguzkitsu baina ez beroegi batean. Torralba del Rion dagoen Kodesko santutegitik. Santutegia bera egokia da ibilbidea hasteko eta amaieran berrindartzeko: iturria, mahaiak, itzala... erromesendako geldialdia ere bada.

Santutegi ostean abiatzen da bidea. Hasiera polita eta gozoa da: pista garbia, galbiderik gabea, erosoa. Ametzen gerizpean doa bidearen lehenengo heren hori, gutxi gorabehera.

La Plana, Kodes 08

Kodesko santutegia.

La Plana, Kodes 01

Bidearen hasiera samurra da, arteen eta ametzen gerizpean.

Igoeraren bigarren zatia da malkarrena, maldarik handiena daukana, harri txingorren artean. Deserosoagoa, bai, baina ederragoa ere bai, Los Cencerroseko eta La Planako harkaitz garauak ametzen osto artean ikusten direnean. Eta, bitartean, Berrotza ingurua daukagu bizkarrean, Otiñano, Mirafuentes, Ubago, Mues, Torralba, Esprontzeda, eta abar.

La Plana, Kodes 02

La Plana, Kodes 03

La Plana, Kodes 04

Bigarren zati hori Joar eta La Plana banatzen dituen lepo eta zabalunean amaitzen da. Ezkerretara Joar dago; eskuinetara La Plana. Biak errazak handik gora, 15 minutu inguruko igoera. Joarrera baso batetik barrena igotzen da; tontorrean panoramika ederra dauka baina antenaz josita dago.

Guk La Plana aukeratu dugu. Azken txanpa horren hasiera txilardi haizetsu batetik hasi dugu baina bizkor sartu gara basotxo batera. Erraz igotzen da. Amaieran berriz argitzen da ingurua eta bista zoragarriak ditu. Kodes mendilerro guztia dakusagu parean, Costaleraren hezurdura bereziarekin; hegoaldera Berrotza eta infiniturainoko begirada zabala; iparraldera Lokiz lehenengo planoan eta atzerago Nafarroa eta Arabako gainontzeko mendilerroak.

Nahi duenak La Planatik aurrera egin dezake, La Costaleraraino eta gero Nazar ingurura jaitsi. Guk igotako bidetik ekin diogu beherantz.

La Planak ez du beste euskal mendi batzuen izenik eta handitasunik, baina 100 mendien lehiaketarako egin ditugunen artean Top Ten zerrendan sartzeko hautagai handia da.
 

La Plana, Kodes 05

Gailur garbia; ikuspegi zabala. Ezkerretara Costaleraren hezurdura, hildako balea edo dragoia bailitzan, eta atzerago Lokiz mendilerroa.

La Plana, Kodes 06

Haizeari aurre eginez, Eibarko Klub Deportiboko txartela postontzian sartzen.

La Plana, Kodes 07

100 mendien lehiaketarako puntuagarria da La Plana. Igo ditugun guztien artean gehien gustatu zaigunetako bat.

Ekosferan, Txoriak.eus webgunearen eta txorizaletasunaren inguruan barriketan

Asier Sarasua 2021/06/30 18:55

Guillermo Roak gidatutako Ekosfera saioan egon nintzen duela egun batzuk, Euskadi Irratian. Gustura eta eroso egon nintzen Guillermorekin berriketan, txoriak eta klima aldaketa hizpide, besteak beste.

Hementxe saioa entzuteko aukera.

 

Legunbeko haitza eta zuloa, Arabak eta Nafarroak bat egiten duten tokia #100mendi

Asier Sarasua 2021/06/17 14:55

100 mendien lehiaketaren bidean, azkenaldian Nafarroa eta Araba arteko mendilerroak ezagutzen ibili gara. Lokiz, Entzia, Izki, Urbasa, Kodes... Oraingoan, Legunbeko haitza (1.128 m) izan da igo dugun mendia, Nafarroak eta Arabak bat egiten duten muga-mugan kokatutako mendi-biki ederra. Bikia, bi tontor dituelako (herrialde bakoitzean bana) eta erdian Legunbeko zulo ezaguna.

Legunberako bidea erraza eta polita da. Gure kasuan Urbasako kanpinetik ekin genion ibilaldiari. Ibilbide gehiena galbide bariko bide zabaletik egiten daiteke (gu zati batean ibilbide nagusitik desbideratu baginen ere). Bide nabarmena eta ondo markatuta da, Urbasa osoa gurutzatu eta Arabako Entziara eta Opakuaraino doana.

Lehenengo 500 metroak zelai artetik egiten dira, artzain-bordaz eta ganaduz betetako paisaje eta ikuspegi politekin. Hortik aurrera, beste 2 km inguru ere bide nagusian zehar egin genituen, pagadian sartuta.

Legunbeko haitza 01

Ibilbidearen hasiera, Urbasako larreetan zehar.

Legunbeko haitza 06

Ibilbidearen zatirik handiena oso garbia eta jarraitzeko samurra da. Aldats handirik ez eta bide garbia, Urbasa eta Opakua arteko bide nagusia jarraituz.

Momentu batean bidegurutze bat dago. Bide nagusiak aurrerantz jarraitzen du, baina guk eskumakoa hartu genuen, bide txingor batetik. Hortik aurrera, pagadian barrena doan bidea asko estutzen da eta norabidea ez da horren garbia. Ez dago margo-markarik zuhaitzetan; tarteka azaltzen diren harri-koskorrek adierazten digute norantz jo behar dugun eta oso adi joan behar da bidea galdu nahi ez badugu. Hala ere, ez dago benetako kezkarik, pagadia garbia delako eta nahikoa delako mendebalderantz jarraitzea, aurrera eta aurrera, Legunberaino.

Legunbeko haitza 07

Bidegurutze honetan eskumarantz egin genuen, bide nagusitik aldenduta. Itzulera egin genuen gero bide nagusitik.

Legunbeko haitza 02

Harri-koskorrek adierazten dute bidea, nolabait. Erraza da bidea galtzea, baina ez kezkagarria, aurrera eginez bat egiten delako Legunbeko azkenengo igoerarekin.

Pagadian zehar, ia konturatu barik, maldak gora egiten du. Bidetxingor hori galdu egiten da orbel, pagatxa eta pago txikien artean. Bidean sagutxoak, orkatzak eta txori asko ikusiko ditugu (katanarrak, okiltxoriak, parandak, eskilasoak...); baita sasi-mitxoleta hori (Meconopsis cambrica) ugari ere, Europa mendebaldeko mendilerro eta baso gutxi batzuetan aurkituko dugun espezie erreliktiko berezia.

Legunbeko haitza 03

Sasi-mitxoleta horia (Meconopsis cambrica), espezie erreliktikoa.

Azkenean, bidetxingor honek bat egiten du behetik datorren bide nagusiarekin (guk atzean laga dugunarekin). Puntu honetatik aurrera ber-bertan dago tontorra. Harririk harri, aldapa pikarrean gora egin eta hantxe aurkituko ditugu Legunbeko bi haitzak, bata Araban eta bestea Nafarroan.

Eta erdian, zuloa.

Legunbeko haitza 04

Legunbeko haitzetako lehenengoa, mendebaldekoa, Arabako lurretan dagoena; atzean, ondo-ondoan, Nafarroan dagoen beste tontorra.

Legunbeko haitza 05

Nafarroa aldeko tontorra; bertan dago postontzia. Atzean Legunbeko bigarren tontorra, lauburua daukana eta, atzerago, Entzia eta Arabako lautadaren hasiera.

Legunbeko haitza 08

Legunbeko zuloa, Arabak eta Nafarroak bat egiten duten tokia. Ezker-eskuma dauzka tontor biak.

Delikako arroila eta ur-jauzia (Amurrio, Araba)

Asier Sarasua 2021/05/19 06:30
Gorobel mendilerroak (eta Gibillo mendilerroaren buztanak) sortzen duten zirku hau, Nerbioi ibaiaren ur-jauzi ikusgarriarekin, Euskal Herriko inguru ederrenetakoen artean dago. Guk behekaldetik egin genuen ibilbidea, arroilan barrena sartu eta ur-jauziraino.
Delikako arroila eta ur-jauzia (Amurrio, Araba)

Delika arroilako bidezidorra (Amurrio, Aiaraldea)

Arabako Amurrion (Aiaraldea) aurkituko ditugu Delikako arroila eta Delikako ur-jauzia (Nerbio ibaiaren ur-jauzia). Gorobel mendilerroaren magalean sortzen du Nerbioi ibaiak ingurune eder hau eta bi ibilbide egin daitezke bisitatzeko: goitik, Gorobel mendilerroan barrena, edo behetik, Delikako arroilan zehar. Guk bigarren hori egin genuen duela aste batzuk, Nerbioi ibaiaren iturburu eta ur-jauziraino eraman gintuena.

Ibilbidea Delika izeneko herritxoan hasten da (Amurrioko udalerriko herriguneetako bat). Aparkalekua herri sarreran dago; txikia da eta garaiz heldu beharra dago. Herrian ere aparkatu daiteke, baina batzuetan sarbidea itxita dago, garaiaren arabera turista larregi jasotzen duelako herriak. Herri osoa gurutzatu eta Delikako Bidezidorra izeneko ibilbidearen hasiera herri barrenean bertan dago.

Delika herria (Amurrio, Aiaraldea)

Delika herrigunea (Amurrio).

Ibilbidea ondo seinalizatuta dago (puntu berdexka batekin, 2021eko udaberrian). 6-7 km inguruko ibilbidea da (joan-etorria), haurrekin ere erraz egitekoa, azkenengo zatia harri artean egiten den arren (haur txikienentzat zailagoa eta oinetako egokiak beharrezko, errekaren egoeraren arabera).

Lehenengo zatia erraza da, harrizko pista bati jarraituz, kotxeentzat erdi-prestatua. Itzuleran horixe egingo zaizu astunena. Kilometro batera, aldiz, harrizko zubi bat gurutzatzen da eta hantxe hasten da benetako ibilbidea. Mendi-bide zoragarria: landak, zelaiak, ganadua, errekaren soinua... eta Gorobel mendilerroa parean, labar konparaezinekin. Hegaztiak erruz ikusiko ditugu ibilbide osoan zehar: belatxingak eta erroiak; txioak, buztangorriak eta fringilidoak; harrapariak (sai arre eta zuriak, zapelatzak, miruak, belatz gorriak, arrano txikiak...), hegazti-fauna aberatseko ingurunea da hau.

Delikako arroila - 01

Harrizko zubia igarota hasten da benetako ibilbidea. Atseden hartzeko mahai batzuk ere badaude inguru honetan.

Delikako arroila - 02

Hemendik aurrerako ibilbidea oso ederra da, Nerbioi ibaiaren ibilbidea jarraituz, Gorobel mendilerroaren magalean.

Delikako arroila - 03

Basotxoak, landazabalak, belardiak, heskerak, labarrak... 

Errekaren ur-mailaren arabera, hasieratik bizpahiru kilometrora bideak kitto esaten du; ez dago aurrera joaterik. Ur gutxi badago, ostera, aurrera jarraitzeko aukera izango duzu; erreka bazterretik edo errekan barrena jarraitzen du bideak. Ibilbidearen zatirik zailena da, nolabait, baina baita politena ere. Zati honetan paisaia berriro aldatuko da, itxiagoa da, añubea, eta harkaitz-labarrak dira nagusi. Ibilbidea nabarmena da, nahiko masifikatuta dagoen leku honetan egunero aurrera-atzera dabiltzan ehundaka zangoen urratuak ondo markatuta.

Delikako arroila - 04

Aurrera egin ahala, bidezidorra estutu egiten da, arroila ixtearekin batera.

Ur gutxi dagoenean, jakina, ur-jauzia agor egoten da (halaxe egokitu zitzaigun), baina bestalde, ur gutxi izateak bide osoa egiteko aukera ematen dizu, ur-jauziaren oinetaraino, zati askotan errekaren ibilbidean barrena, edo errekaren zigi-zaga behin eta berriz gurutzatuz. Amaieran, ur-jauziaren horma ikaragarriak, Delikako ur-jauzi hau ez baita alperrik iberiar penintsulako garaiena, 220 metrorekin.

Delikako arroila - 05

Nerbioi ibaiaren ur-jauzia, Delika - 02

 

Euskal Herriko ikuspegi ederrenetakoen artean dago Gorobel mendilerroak eta nerbioi ibaiak sortzen duten zirku hau.

Nerbioi ibaiaren iturburua

Nerbioi ibaiaren ur-jauzia eta Delikako Arroila (Amurrio, Araba). Argazkia: Eider Palmou (Wikipedia).


Muela mendia (1.055m), Izkiko parke naturalean #100mendi

Asier Sarasua 2021/05/10 23:15
Mendi-buelta zoragarria Izkiko parke naturalean zehar. Korreseko parkinetik abiatuta eta Muela tontorreraino (Bernedo, 1.055m), ibilbide semi-zirkularrean. Haurrekin egiteko modukoa.

Arabako Mendialdean aurkituko dugu Izkiko Parke Naturala, Bernedo, Arraia-Maeztu eta Santikurutze Kanpetzu artean kokatuta. 1998az geroztik da parke naturala eta 10.000 hektarea hartzen ditu Izki ibaiak sortutako ibarrean.

Korresen (Arraia-Maeztu) dauka sarbide nagusia baina ez bakarra. Besteak beste Apinaiz aldetik (iparralderago) zein Durruma ingurutik (hegoalderagotik) ere sartu ahalko gara parke natural honetan dauden hamaika mendi-ibilbideetara, maila eta itxura guztietakoak (haurrekin egiteko, bizikletan egiteko, hegaztiak ikusteko...).

Lehenago ere idatzi dugu blog honetan Izkiko mendilerroaren inguruan, Apinaizen hasita San Justi eta San Kosme mendietara egindako ibilbidea aipatu genuenean.

Oraingo honetan Korresetik irten ginen, Izkiko parke naturalak daukan sarbide nagusitik eta, azken 6 urteotan 100 mendien lehiaketarako egin ditugun igoeren artean politenetakoa izan da, zalantza barik, hemen aipatuko duguna. Izan ere, Korresetik Muelara (1.055 m) doan ibilbideak denetarik dauka mendiaz eta Izkiko parkeaz gozatzeko, zoragarria baita.

Korres - Muela (1.055 m), Izkiko parke naturalean

Gorago esandako moduan, ibilbideari parke naturalak daukan sarrera nagusian ekin genion, Korresko parkinean. Ondo hornitutako berdegunea da Izkiko harreragune nagusi hau, eta handik abiatzen diren ibilbideen artean ohikoena da Muelara daramana.

Ibilbidea ondo markatuta dago eta ez dago galtzeko beldurrik. Aparkalekuan Izki ibaia gurutzatzen du eta pista oso nabarmen batetik egiten du bideak. Berehala ezkerretara egin eta ibilbideko lehenengo baso irekietan sartuko gara: ametzak, ezpelak, ipuruak... Araba eta Nafarroako latitude hauetako flora ohikoena izango dugu bidailagun. Basoa tarteka mehaztu egiten da, zabalgune irekiak sortuz eta bista paregabeak ekarriz.

Muela (Izki, 1055m) - 01

Izki ibaia, parke naturalari izena ematen diona.

Muela (Izki, 1055m) - 02

Ibilbidearen hasieran pista nabarmen bat jarraitu behar da 500 metro inguruan; laster egiten du ezkerrerantz eta gorantz, parke naturalean barrena.

Muela (Izki, 1055m) - 03

Lehenengo zati honetako basoa ez da batere itxia. Zuhaizti txikiak dira.

Bidegurutze bat aurkitu dugu ordu erdi ingurura. Hemendik aurrera ibilbide zirkularra egingo dugu: ezkerretik igo gara (Casillako lepora eta Durrumara daraman bidetik) eta gero eskumatik jaitsi (Atxamuino izeneko begiratokitik igaroz).

Muela (Izki, 1055m) - 16

Hasierako ameztia, garaiera batetik aurrera, pagadi bihurtzen da. Guk udaberri hasieran egin dugu ibilbidea, inguru honetako zuhaitzak oraindik ostutsik daudela. Udako basoen berde freskoa zoragarria den arren, neguko soiltasun honek ere txunditu egin gaitu.

Muela (Izki, 1055m) - 04

Ordu bete eskaseko ibilbidearen ostean La Casillako lepora heldu gara. Makaleko ikuspegia dugu gure aurrean: Durruma herri polita oinetara, Bernedo atzerago eta Toloñoko mendilerro ia osoa argazkiari markoa ipintzeko (Castillo de Lapoblacion, Peñalta, San Tirso, Cruz del Castillo, Toloño bera...). EHko bistarik ederrenetakoa iruditzen zait niri neuri.

Muela (Izki, 1055m) - 05

La Casillako lepoan hamarretakoa hartu eta gero ezkerretara egin dugu, Muelako tontor hurbilerantz, pala harritsu eta zabal batean zehar, ipuru artean. 10-15 minutuan heldu gara tontorrera eta oraingo honetan Nafarroa eta araba artean dauden mendiak agertu zaizkigu pare-parean, batez ere Kodes mendilerroa eta bere tontor nabarmenenak diren Joar eta La Plana, edota Lokizko mendilerroa apur bat atzerago. Nafarroak eta Arabak bat egiten duten parajea da hau.

Muela (Izki, 1055m) - 07

Muelara igotzen, azkenengo zatia. Atzean Lokizko mendilerroa.

Muela (Izki, 1055m) - 08

Nafarroak eta Arabak bat egiten duten parajea da hau. Irudian, eskumatara Kodes mendilerroa eta ezkerretara Lokiz.

Muela (Izki, 1055m) - 09

Muela (Bernedo), 1.055 metro.

Muela (Izki, 1055m) - 10

Muelako tontorra, Durruma ederraren gainean; eta, barrenean Toloño.

Tontorrean ohiko argazki eta bideoak atera eta gero, La Casillara jaitsi gara berriro eta, oraingoan, mendebalderantz egin dugu mendi-labarrean. Peña del Santo mendi-tontorraren magaletik igaro gara, haitzean zulatuta dagoen San Roman (Durruma) baseliza bisitatuz, eta aurrera egin dugu tontortxoraino.

Muela (Izki, 1055m) - 11

Peña del Santo tontorraren magala. Santu hori San Roman da, beheko herriari izena ematen diona: Durruma, euskaraz.

Muela (Izki, 1055m) - 12

San Roman (Durruma).

Muela (Izki, 1055m) - 13

Peña del Santo inguruan bazkaldu eta beherantz egin dugu, betiere oso garbi jarraitzen den bidetxingor batetik. Ibilbidearen zati hau marabilli da. Atxamunioko begiratokitik igarotzen da eta handik behera, pagoz, ametzez eta ezpelez inguratuta egiten duzu igoeran atzean laga duzun bidegurutzeraino. Basoan barrena egiten den kilometro bateko bide-puska hau zoragarria da.

Muela (Izki, 1055m) - 14

Atxamuinoko lepotik beherako bidetxingorra.

Muela (Izki, 1055m) - 15

Okilentzat habitat apropos-aproposa da Izki. Okil berde, txiki eta handiez gain, okil ertaina (Dendrocopos medius) da ingurumari honetako altxorra. Bertan daude Euskal Herriko populazio garrantzitsuenak (eta ia bakarrak).

Atxamuniotik behera egin eta bidegurutzera iristean, ibilbide zirkularra bukatzen da eta berriz hasierako igoera egiteko bidetik jaitsi gara, aparkalekuraino.

Azken 6-7 urteotan egin ditugun mendi ibilaldien artean, gehien gustatu zaigunetako bat izan da. TopTen zerrendan dago, ziur-ziur.

Muela (Izki, 1055m) - 17

 

2020an behatutako hegaztien zerrenda #eBird

Asier Sarasua 2021/02/03 17:55

Azken urteotako ohiturari jarraituz (2014, 2015, 2016, 2017, 2018 eta 2019), hementxe laburbiltzen dut azkenengo 12 hilabeteotan behatutako (eta eBird aplikazioari esker zenbatutako) hegaztien zerrenda.

Lehen begiratuan, pandemia urtea ez zen egokiena hara-hona ibili eta hegazti larregi ikusteko, baina mugikortasuna oso mugatuta izan dugunez, Euskal Herritik ia irten ezinda egon gara urte osoan eta, horren eraginez, gure lurraldean inoiz baino hegazti-espezie gehiago ikusi ditut 2020an, 200 espezie inguruNafarroarantz jo dut ahal izan dudanero eta hortxe igarri da gehien (152 espezie ezberdin). Eibar inguruan eta Txingudin ere ohi baino gehiago ibili behar izan naiz eta hor ere nabaritu da (92 eta 82 espezie, hurrenez hurren). Guretik kanpo, Mallorcako oporrek lagundu zuten ikusitako espezieen zerrenda luzatzen, gurean ezohikoak diren txori klaseak behatzeko aukera eman zidalako.

Ikusitako espezieen artean bakarren batzuk azpimarratzekotan, bizitzan lehenengo aldiz behatu ditudan Kuliska hankahori txikia (Txingudin), berdantza miarritza (Oibarren, Nafarroan), Eleonor belatza eta txinbo balearra (Mallorcan) azpimarratuko nituzke.

Saxicola rubetra, pitxartxar nabarra

Pitxartxar nabarra (Saxicola rubetra), Europako bisitari ugaria udaberriko eta udazkeneko pase-garaian.

Buztanzuri horia, Oenanthe hispanica

Buztanzuri horia (Oenanthe hispanica), Nafarroako Oibarren.

Basoilo handia, Otis tarda

Euskal Herriko azkenengo basoilo handiak, Nafarroa hegoaldean oraindik bizirik iraun nahian.

.....................................................................

2020an zehar ikusitako hegaztien laburpena #eBird

Hauxe, beraz, 2020an ikusitako espezieen zerrenda eta kopuruak, zuzenean eBird aplikazioak ematen didan laburpena moztitsatsita.

  • Behatutako espezieak: 221
  • Zenbatutako hegaztiak: 27.668
  • Gordetako behaketa-zerrendak: 173
  • Euskal Herrian: 200 espezie inguru:
    • Nafarroan 152;
    • Gipuzkoan 133;
    • Araban 98;
    • Bizkaian 97;
    • Deba Ibarrean 92 eta Eibarren 64.
Antzara hankagorrizta - Anser anser
Branta musubeltza - Branta bernicla
Beltxarga arrunta - Cygnus olor
Beltxarga beltza - Cygnus atratus
Paita arrunta - Tadorna tadorna
Ahate karolinarra - Aix sponsa
Ahate mokozabala - Spatula clypeata
Ipar-ahatea - Mareca strepera
Ahate txistularia - Mareca penelope
Basahatea - Anas platyrhynchos
Ahate buztanluzea - Anas acuta
Zertzeta arrunta - Anas crecca
Zertzeta marmolairea - Marmaronetta angustirostris
Ahate gorrizta - Netta rufina
Murgilari arrunta - Aythya ferina
Murgilari arrea - Aythya nyroca
Murgilari mottoduna - Aythya fuligula
Galeperra - Coturnix coturnix
Eper gorria - Alectoris rufa
Flamenko handia - Phoenicopterus roseus
Txilinporta txikia - Tachybaptus ruficollis
Txilinporta urrebelarria - Podiceps auritus
Murgil handia - Podiceps cristatus
Txilinporta lepabeltza - Podiceps nigricollis
Haitz-usoa - Columba livia
Txoloma - Columba oenas
Pagausoa - Columba palumbus
Usapal europarra - Streptopelia turtur
Usapal turkiarra - Streptopelia decaocto
Ganga azpibeltza - Pterocles orientalis
Basoilo handia - Otis tarda
Kukua - Cuculus canorus
Malkar-sorbeltza - Apus melba
Sorbeltz arrunta - Apus apus
Uroilanda handia - Rallus aquaticus
Uroilo arrunta - Gallinula chloropus
Kopetazuri arrunta - Fulica atra
Kopetazuri gandorduna - Fulica cristata
Uroilo urdina - Porphyrio porphyrio
Kurrilo arrunta - Grus grus
Atalarra - Burhinus oedicnemus
Zankaluzea - Himantopus himantopus
Abozeta - Recurvirostra avosetta
Itsas mika - Haematopus ostralegus
Txirri grisa - Pluvialis squatarola
Hegabera - Vanellus vanellus
Txirritxo hankabeltza - Charadrius alexandrinus
Txirritxo handia - Charadrius hiaticula
Txirritxo txikia - Charadrius dubius
Kurlinta bekainduna - Numenius phaeopus
Kurlinta handia - Numenius arquata
Kuliska gorria - Limosa lapponica
Kuliska buztanbeltza - Limosa limosa
Harri-iraularia - Arenaria interpres
Borrokalaria - Calidris pugnax
Txirri kurlinta - Calidris ferruginea
Txirri arrunta - Calidris alpina
Txirri txikia - Calidris minuta
Istingor arrunta - Gallinago gallinago
Kuliska txikia - Actitis hypoleucos
Kuliska iluna - Tringa ochropus
Bernagorri iluna - Tringa erythropus
Kuliska zuria - Tringa nebularia
Kuliska hankahori txikia - Tringa flavipes
Kuliska pikarta - Tringa glareola
Bernagorri arrunta - Tringa totanus
Marikaka isatsbihurra - Stercorarius pomarinus
Antxeta mokogorria - Chroicocephalus ridibundus
Antxeta burubeltza - Ichthyaetus melanocephalus
Audouin kaioa - Ichthyaetus audouinii
Delaware kaioa - Larus delawarensis
Kaio hankahoria - Larus michahellis
Kaio iluna - Larus fuscus
Kaio beltza - Larus marinus
Txenada arrunta - Sterna hirundo
Txenada hankabeltza - Thalasseus sandvicensis
Aliota txikia - Gavia stellata
Aliota handia - Gavia immer
Ekaitz-txori txikia - Hydrobates pelagicus
Gabai arrea - Calonectris diomedea
Gabai iluna - Ardenna grisea
Zikoina zuria - Ciconia ciconia
Zanga arrunta - Morus bassanus
Ubarroi handia - Phalacrocorax carbo
Ubarroi mottoduna - Phalacrocorax aristotelis
Koartza hauskara - Ardea cinerea
Koartza gorria - Ardea purpurea
Koartza zuria - Ardea alba
Koartzatxo txikia - Egretta garzetta
Koartzatxo itzaina - Bubulcus ibis
Koartzatxo karramarrozalea - Ardeola ralloides
Amiltxori arrunta - Nycticorax nycticorax
Beltzarana - Plegadis falcinellus
Mokozabal zuria - Platalea leucorodia
Arrano arrantzalea - Pandion haliaetus
Elano urdina - Elanus caeruleus
Sai zuria - Neophron percnopterus
Zapelatz liztorjalea - Pernis apivorus
Sai arrea - Gyps fulvus
Arrano sugezalea - Circaetus gallicus
Arrano txikia - Hieraaetus pennatus
Arrano beltza - Aquila chrysaetos
Zingira-mirotza - Circus aeruginosus
Mirotz zuria - Circus cyaneus
Mirotz urdina - Circus pygargus
Gabirai arrunta - Accipiter nisus
Miru gorria - Milvus milvus
Miru beltza - Milvus migrans
Zapelatz arrunta - Buteo buteo
Hontz zuria - Tyto alba
Apo-hontza - Otus scops
Mozolo arrunta - Athene noctua
Urubi arrunta - Strix aluco
Argi-oilarra - Upupa epops
Martin arrantzalea - Alcedo atthis
Erle-txoria - Merops apiaster
Lepitzulia - Jynx torquilla
Okil handia - Dendrocopos major
Okil berdea - Picus sharpei
Okil beltza - Dryocopus martius
Naumann belatza - Falco naumanni
Belatz gorria - Falco tinnunculus
Eleonor belatza - Falco eleonorae
Belatz txikia - Falco columbarius
Zuhaitz-belatza - Falco subbuteo
Belatz handia - Falco peregrinus
Urretxoria - Oriolus oriolus
Antzandobi arrunta - Lanius collurio
Antzandobi handi iberiarra - Lanius meridionalis
Antzandobi kaskagorria - Lanius senator
Eskinosoa - Garrulus glandarius
Mika arrunta - Pica pica
Belatxinga mokogorria - Pyrrhocorax pyrrhocorax
Belatxinga mokohoria - Pyrrhocorax graculus
Bele txikia - Corvus monedula
Belabeltza - Corvus corone
Erroia - Corvus corax
Pinu-kaskabeltza - Periparus ater
Amilotx mottoduna - Lophophanes cristatus
Kaskabeltz txikia - Poecile palustris
Amilotx urdina - Cyanistes caeruleus
Kaskabeltz handia - Parus major
Dilindaria - Remiz pendulinus
Txoriandre arrunta - Calandrella brachydactyla
Kalandria - Melanocorypha calandra
Pirripioa - Lullula arborea
Hegatxabal arrunta - Alauda arvensis
Kutturlio mokolaburra - Galerida theklae
Kutturlio arrunta - Galerida cristata
Tximutxa - Panurus biarmicus
Ihi-txoria - Cisticola juncidis
Sasi-txori arrunta - Hippolais polyglotta
Benarriz kaskabeltza - Acrocephalus melanopogon
Benarriz arrunta - Acrocephalus schoenobaenus
Lezkari arrunta - Acrocephalus scirpaceus
Lezkari karratxina - Acrocephalus arundinaceus
Uhalde-enara - Riparia riparia
Haitz-enara - Ptyonoprogne rupestris
Enara arrunta - Hirundo rustica
Enara azpizuria - Delichon urbicum
Txio lepazuria - Phylloscopus bonelli
Txio horia - Phylloscopus trochilus
Txio arrunta - Phylloscopus collybita
Txio iberiarra - Phylloscopus ibericus
Errekatxindorra - Cettia cetti
Buztanluzea - Aegithalos caudatus
Txinbo kaskabeltza - Sylvia atricapilla
Baso-txinboa - Sylvia borin
Txinbo papargorrizta - Sylvia cantillans
Txinbo burubeltza - Sylvia melanocephala
Sasi-txinboa - Sylvia communis
Etze-txinboa - Sylvia undata
Txinbo balearra - Sylvia balearica
Mendi-erregetxoa - Regulus regulus
Erregetxo bekainzuria - Regulus ignicapilla
Garrapoa - Sitta europaea
Gerri-txori arrunta - Certhia brachydactyla
Txepetxa - Troglodytes troglodytes
Ur-zozoa - Cinclus cinclus
Arabazozo pikarta - Sturnus vulgaris
Arabazozo beltza - Sturnus unicolor
Garraztarroa - Turdus viscivorus
Birigarro arrunta - Turdus philomelos
Birigarro hegagorria - Turdus iliacus
Zozo arrunta - Turdus merula
Euli-txori grisa - Muscicapa striata
Txantxangorria - Erithacus rubecula
Urretxindorra - Luscinia megarhynchos
Papourdina - Luscinia svecica
Euli-txori beltza - Ficedula hypoleuca
Buztangorri argia - Phoenicurus phoenicurus
Buztangorri iluna - Phoenicurus ochruros
Harkaitz-zozo urdina - Monticola solitarius
Pitxartxar nabarra - Saxicola rubetra
Pitxartxar burubeltza - Saxicola rubicola
Buztanzuri arrunta - Oenanthe oenanthe
Buztanzuri horia - Oenanthe hispanica
Buztanzuri beltza - Oenanthe leucura
Mendi-tuntuna - Prunella collaris
Tuntun arrunta - Prunella modularis
Etxe-txolarrea - Passer domesticus
Landa-txolarrea - Passer montanus
Harkaitz-txolarrea - Petronia petronia
Buztanikara horia - Motacilla cinerea
Larre-buztanikara - Motacilla flava
Buztanikara zuria - Motacilla alba
Landa-txirta - Anthus campestris
Negu-txirta - Anthus pratensis
Uda-txirta - Anthus trivialis
Mendi-txirta - Anthus spinoletta
Txonta arrunta - Fringilla coelebs
Gailupa - Pyrrhula pyrrhula
Txorru arrunta - Chloris chloris
Txoka arrunta - Linaria cannabina
Kardantxiloa - Carduelis carduelis
Txirriskila arrunta - Serinus serinus
Tarina - Spinus spinus
Gari-berdantza - Emberiza calandra
Hesi-berdantza - Emberiza cirlus
Berdantza miarritza - Emberiza hortulana
Zingira-berdantza - Emberiza schoeniclus

 

Eper gorria, Alectoris rufa

Eper gorria (Alectoris rufa) Leontz inguruan, Nafarroa Garaia.

Txoka bikotea bainatzen, Carduelis cannabina

Txoka bikotea putzu batean freskatzen.

Ihi-txoria, Cisticola juncidis

Ihi-txoriak ehunka ikusi daitezke Erriberako leku askotan, besteak beste Arguedaseko arroz-sailetan.

 

 

2020an ikusitako pelikulen zerrenda

Asier Sarasua 2021/01/01 00:00

Azken urteotan egin dudan moduan, hemen gehitzen ditut urtean zehar ikusitako pelikulak (Letterbox bidez jasota, 2018an eta 2019an moduan). Gehienak familiako beste kideren batekin ikusita, gustuak ahal den moduan uztartzen saiatzen. Betiko moduan, zorretan genituen klasiko batzuk, seme-alabekin berrikusitakoren bat, saga ezagunenetako aleak eta nobedade gutxi, egia esteko. Oro har, uzta polita.

2020an ikusitako pelikulak 02

2020an irakurritako liburuen zerrenda

Asier Sarasua 2020/12/30 00:00
Irakurri ezinda pandemia betean.

Pandemia bizian, ustez denbora soberan, eta inoiz baino gutxiago irakurri dut. Ez dakit zeozer koiunturala izan den, urduritasunak ez didala irakurtzen laga, edo zeozer orokorragoa. Izan ere, gero eta gehiago kostatzen zait liburu batean murgiltzea, erabat erakartzen, harrapatzen, gustatzen zaidan liburu bat aurkitzea.

Aitzakiak aitzaki, zenbakiak garbiak dira: pandemiaren urtean sekula baino gutxiago irakurri dut (ikus 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018 eta 2019). Egia da argazki zaharrak digitalizatzen eta antolatzen ere ordu askotxo egin ditudala, baita beste kontu batzuetan ere, baina tira, nik uste beste zeozer dela, irakurketan kontzentratzea gero eta zailagoa egiten zaidala.

Hementxe aurtengo uzta apala.

  • Notas al pie de Gaza, Joe Sacco (Reservoir books, 2010) Blogean
  • Elkarrekin esnatzeko ordua, Kirmen Uribe (Susa, 20)
  • Las aves ibéricas en la cultura popularAntonio Pestana (Tundra, 2017)
  • Denbora galdu alde, Bitoriano Gandiaga (Erein, 1985)
  • Pajarero, Carlos Lozano (Tundra, 2019) Blogean
  • Gran sol, Ignacio Aldecoa (Noguer, 1969)
  • Pájaros y pajareros, Francisco Grajera (Tundra, 2020) Blogean
  • Oriente Medio, Oriente roto Mikel Ayestaran (Península, 2017) Blogean
  • El halcón maltés, Dashiell Hammett (1929)
  • Batita Haundia, Daniel Landart (1994)

Parrapar berbiaz, ohar eta datu batzuk parra-parra

Asier Sarasua 2020/12/19 23:35
Parraparra da Eibarren, beste leku batzuetako txirrista.

Beste euskalki eta hizkera batzuetako txirristari izen ezberdina ematen diogu Eibarren eta inguruko herrietan: parraparra. Lehenago ere aipatu izan dugu blog honetan zein Eibartarrak posta-zerrendan. Oraingoan, hemen berba horren inguruko ohar eta errefentzia gutxi batzuk.

Erreferentzia historikoak

  • Oinarri onomatopeiko garbiko berba da parra-parra (eta bere forma soila, parra).  Forma horretan edo antzeko ohikoagoetan (barra-barra eta farra-farra) nahi adina erreferentzia historiko ditugu hiztegi eta corpus zaharretan. Ikus Azkueren hiztegia edo Orotarikoa (barra-barra sarreran biltzen ditu aldaera guztiak), esate baterako.
  • Erreferentzia guztien arabera, ugaritasuna eta mugimendua adierazten dute parra-parrak eta antzeko aldaerek (barra-barrak eta farra-farrak); baita mugimenduak sortutako soinua ere, batez ere likikoek sortutakoa (urak, txixak,...), baina baita kanikek edo zerealek jaustean sortzen duten mugimendu eta soinu hori ere. Hortxe jausi jakuz kanikak parra-parra-parra...
  • Seguru asko erro horretatik eratorria da parrastada, bi adiera dituena. Batetik likido isurketa adierazten du (txixa-parrastada/farrastada ederra bota dut sagardotegitik irten eta berehala); gainera, labainkada ere esan nahi du parrastadak (edo parrast egiteak, txirrist egiteak bezala): labaindu eta erortzea, alegia.
  • Lehen begiratuan, txirrist, txirrist egin, txirristada eta txirrista formen parekoa osatuko lukete parra, parrast egin, parrastada eta parraparrak.

Parra-parra, Eibarko mutikoen jolas zaharra izatetik, txirrista berriagoaren sinonimo bihurtzera

Goiko erreferentzietan jaso ditudan ezaugarri guztiak bilduz sortu zen, seguru asko, beraz, parraparra (eta ondoren parrapar) sustantiboa.

Izan ere, ez elektronikarik, ez jostailurik, ez telebistarik ez zegoen sasoi bateko jokoa zen parraparrian jardutearena. Eta zer joko zen ba hori? Juan San Martinek halaxe azaldu zuen zer zen parra-parrean jardutea:

"Generalmente juego de chiquillos que preparaban una pendiente arcillosa con agua (en ocasiones orina) para patinar más rápidamente en el tramo preparado al efecto"

Gu ere halaxe ibiltzen ginen Itzio eskola pareko zelaietako aldapetan, 1975 inguruan: txixa-parrastada bota zelai-maldan behera, mendia lokatz labain bihurtu eta handik behera txirrist egiten jaitsi, parra-parra-parra. Likido-ixurketa eta goitik beherako mugimendu labainkorra, parra-parrean ibiltzearen funtsa.

Gure arbasoen Eibarko hizkeran ohiko berba izan behar zen parra-parra (edo parra-parrean) jaistea, gure inguruko hiztegi guztietan ondo dokumentatu delako. Goiko erreferentzia historikoen bidetik, Toribio Etxeberriak farra onomatopeia eta farrastada jaso zituen; eta horiekin batera, hiztegi berean Juan San Martinek parra-parrean jaistea zer den azaldu zuen (labantzen, txirristaka).

Juan Martin Elexpuruk ere jaso zuen Bergarako aitxitxa-amama nagusienen ahotan, Eibarko erreferentziarekin: "txikitan gonbidautzara Eibarrera joaten ginenean han parra-párran ibiltzen ginen, Maria Angela kaleko eskilaretan".

Gure amak ere gogoratzen du Maria Angela kaleko eskailera horietan jaisten zirela goitik behera parra-parra. Merkatu plaza zaharreko eskaileren albo banatara merkantziak igotzeko aldapadatxo labankorra omen zegoen, eta handik jaisten ziren txirrist eginez, parra-parra, ama eta lagunak. Horixe zen neskentzat leku bakarretakoa parra-parra jaisteko, arropa zikindu barik, jakina, 1950 inguru hartan.

Maria Angela kaleko merkatu plaza, Eibar (1950)

Maria Angelako merkatu plaza zaharra eraiki berria, 1950 inguruan.

Artean ezezagunak ziren Eibarren gaur egungo txirristak, toboganak. Gaur egun ezagutzen ditugun tramankuluak, lehenengo metalikoak (edo zurezkoak) zirenak eta gaur egun plastikozkoak, XX. mende erdia ondo igarota hasi ziren hedatzen gurean eta, batez ere, 1970ko hamarkadatik aurrera. Zanbuluak pixkat lehenxeago; ondoren parraparrak.

Trasto berri horiek Euskal Herrira heltzean txirrista izena hartu zuten lekurik gehienetan eta parrapar(ra) Eibarren. Ordura arte jolas bat (eta adizlaguna) zena, sustantibizatu egin zen parkeetako gailu hori izendatzeko; eta parrapar formarekin lexikalizatu zen, amaierako -a galduta. Ez dirudi zaila izango zenik aldaketa hori; izan ere, "jaitsi zaitte parraparrian" bi zentzutan ulertu daitekeelako: baja deslizándote eta baja por el tobogán.

Euskerazko berba zahar horrek, gainera, bizirik eutsi dio harrezkero Eibarren (zinbili-zanbuluak ez bezala). Forma eta adiera horrekin jaso da azken 20 urteotan gurean egindako azterlanetan: Deba Ibarretik euskararen herrira (Zuazo, 2002), Eibarko Hiztegi Etnografikoa (Basauri eta Sarasua, 2003) eta Eibarko hiztegi digitala.

Urkuzuko parkia (Plazaola, 1962)

Urkizuko parkea 1962an, berriztu berri. Seguru asko hauxe izango zen Eibarko lehenengo parkea. Zibili-zabuluak ikusten ditut, baina parraparrik ez. Gerora etorri ziren Arrateko biak eta Sakun gainekoa, gure haurtzaroan.

 

Parrapar(ra) jatorrizkotik parrapas berrira

Azken belaunaldietan aldaera bat ere izan du jatorrizko parraparrak; parrapas aldaera ere eman du, berba amaierako -r > -s txandakatzearekin. Parrapas aldaera hori gehienbat erdarazko hiztunen artean gertatu da, non parrapas forma ohikoa den Eibarko erdaldunen artean (eta parrapar, ostera, erabat arrotza); azken belaunaldietako euskaldunen artean ere entzuten da parrapasa, gure aitxitxa-amamen sasoian ez bezala.

Jatorrizko parrapar(ra) forma eta parrapas berriagoa aztertuta, esango nuke bilakaera hori nahiko berria dela eta errazago ulertu daitekeela erdaratik edo erdararen (erdaldunen) eraginez, gutxienez. Bakarren bat haserretu egiten zait hori diodanean (Eibartarrak zerrendako hari honetan, esate baterako), hau da, parrapar(ra) > parrapas bilakaera berria dela, bigarren mailakoa eta erdararen eraginez hobeto ulertu daitekeela, baina tira, uste dut nabarmena dela. Gutxienez berria dela; berria behar du eta, derrigor. Hori adierazten duten datuak, nire ustez:

  • Forma biak jatorri berekoak dira eta parra-parra > parrapar > parrapas bilakaera gauzatu da. Hiztegi guztiak forma historiko bakarrera garamatzate (parra-parra). Jatorri onomatopeiko garbikoa eta ondo dokumentatua (goian aipatu ditut parra-parra / barra-barra / farra-farra formen hainbat erreferentzia). Parrapas ez da hiztegi zaharretan agertzen; Hiztegi Etnografikoan (2003) aldaera moduan jaso genuen.
  • Parrapas aldaera "berria" da. Nik uste 1965-1970 ingurutik honakoa dela, baina tira, 10 urteko gora-behera egon daiteke. Horren alde dago Eibar inguruko nagusien artean ezezaguna zela (Eibar, Elgoibar, Bergara...) eta erreferentzia historiko guztietan parraparra bakarrik agertzen dela. Are gehiago, parrapas aldaera "tobogan" berrien agerpenarekin lotuko nuke, garai bateko lokatz gainean parra-parrean ibiltzetik metalezko parrapar trasto berriak ezagutzera igaro ginenera. Horrek nahiko zentzuzko ematen du, parrapar > parrapas bilakaera gertatu ahal izateko, derrigorrezkoa delako lehenengo parrapar sustantiboa sortuta egotea; toboganak existitzea, alegia.
  • Parrapar > parrapas bilakaera errazago ulertu daiteke erdaratik (edo erdararen eraginaren ondorioz, behinipehin), euskaldun hutsen artean gertatutako fenomeno bat baino. Horren aldeko bi datu badaude (ez erabatekoak, egia da): 1) Eibarko erdaldunen artean forma bat eta bakarra erabiltzen da, parrapas (sekula ere ez parrapar); 2) berba amaierako -r > -s txandakatze hori zaila da euskaratik azaltzea  (ez dakit, hala ere, gaztelaniatik ere erraz ulertu daitekeen). Arraroa ere ez litzateke hau guztiau, besteak beste, erdaldunak zirelako Eibarko garai hartako eskolak eta kaleko giroa.
Aurkezpena

Eibar, Euskalkiak, Natura, Etnografia

Asier Sarasua Aranberri

Eibar, 1969. Naturzalea txikitatik; txorizalea joan zen mendetik; euskaltzalea betidanik. Sasibiologoa eta sasifilologoa. Txoriak ez ezik, txori-izenak ere behatzen ditut han-hemen. Blogroll ibiltari bat ere banaiz.

..........................

Blog honetako testu original guztien lizentzia: Creative Commons by-sa.

Somerights20

..........................

Blog honetako gai nagusiak

Sarean

Asier Sarasua Aranberri Twitter

Asier Sarasua Aranberri Flickr

Asier Sarasua Aranberri Facebook

Liburu eta proiektuak
Lehen Hitza Euskaraz