Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Tresna pertsonalak

Eibarko peoria, San Blasa baino hobia
Hemen zaude: Hasiera / Blogak / Garagoittiko Orakulua

Garin komiki-liburua

Oier Gorosabel 2016/10/12 21:38
FRUCTUOSO. HARRIET. 2015. Justin Hiriart. Edizio osoa. Erein, Donostia.

Aspaldi etxuat hainbeste gozatu tebeo bat irakortzen. Lan honen erreferentziaren bat banekan, Harriet gidoilarixari egindako elkarrizketaren bat; eta gaixak batetik (XVII gizaldiko bale ehiztarixak) eta kritika onak, bestetik, irakortzeko gogua sartu jesten. Eta hara non etorri jatan eskura, kasualidadez, gure seme zaharrenak eskolako lagun batekin egindako ipoin-trukian ondorixoz.

Argitalpenak kalidade oso ona jaukak (berez bost album ziranak, bakarrian bilduta) baiña Fructuoson marrazkixak apartekuak dittuk. Detalle askokuak, garbixak; biñeta bakarrari begira denpora asko pasau leikek, eta behiñ baiño gehixagotan irakortzeko gogua emoten jok... Harrieten gidoiak, ostera, soliduak dittuk; ondo pentsautakuak, berosimillak, benetako gertakari historikuetan ondo txertatuak... eta, garrantzitsuena, tentsiño narratibua mantentzen juek.

Liburu bikain honek oso ondo erakusten dau, norbere herriko historixak (edozein herrittakuak, egixa esan) nahikua eta sobra dirazela abenturazko komiki, liburu, pelikula eta edozer sortu eta ekoizteko, horretara jarri ezkeriok.

Eskuz ijeztutako barrak

Oier Gorosabel 2016/09/19 20:59
Nekez topauko dozue halakorik gaur egunian. Gorde biharreko ondaria?
Eskuz ijeztutako barrak

Eskuz ijeztutako barrak

Nere ustez, hónek diraz Lekittoko kalietan ikusi leikiazen eskuz ijeztutako azken burdin barrotiak; Bixkokalian dagoz, nik kontsultia dakaten lekutik metro gitxira. Barra senduak dira, 3 bat zentimetrotako lodierakuak, irregularrak, eta burdinolako maillu-jungurian markekin. Lea ibarrian bertan egindakuak, seguraski. Egittura funtzionalak guztiz, ezelako apaingarririk bakuak; sasoi baten korrientienak seguraski, edozein lekutan jartzeko erabilliko ziran merkenak. Gaur egunian, ostera, bakandutakuak, eta seguraski etxe hau barrizterakuan betirako galduko diranak. Argazkixan jaso nahi izan dittudaz, aurreko baten freskera eta katazuluekin egindako lez.

Ixkuak eta zentzumenak

Oier Gorosabel 2016/09/15 22:58
Oporraldixa Tafalla aldian – V eta fin
Ixkuak eta zentzumenak

Zentzumenen Parkea: Dastamena

160907-14-aranzadi

Eguasten arratsaldian, Anen lagun “Torico” eta emaztiakin geratuta genguazen Iruñean; harako bidia Aranzadiko piszinetan freskatzeko erabilli genduan. Sorpresa atsegiña: txapela biharrezkua ez da, zorionez batzuk arau estupido hori ezabatzen dabiz... Gero, Iruñeako lagunen eskutik tour-turistiko-taurinua jaso genduan (Niko eta Tomax oso zezenzaliak dirala jakinda). Deigarrixa egin jata zelako garrantzixa hartu daben ixkuen asunto horrek... Kontuan hartzen badogu korridetarako –heriotzerako- aberien leku aldaketa sinplia dala, antxiñan zoro batzu debekuen kontra zezenen aurrian korrikan hasi zirala... eta gaur egunian, jaixen ekittaldi zentrala, eta kaliak markauta eta señalizauta, ez-dakitt-zer (zeozer inportantia) balitza lez. Gizakixak arraruak gara gero. Eta diruak, telebisiñuak eta publizidadiak zelako indarra dakan.

160907-19-iruñea

Eta eguenian, alde egitteko momentua etorri da. Pena pizkat hartu dogu, gustora egon garan seiñalia. Bidia poliki-poliki eginda, paradia egin dogu Noainen eta bertan hartu bidai honetako sorpresa haundiñetakua: Zentzumenen Parkia.

160908-08-noain

Aspaldi nekan ezagutzeko gogua, eta uste baiño hobia izan da: jardin modura lilluragarrixa da, bost zentzumenei eskindutako gune haundixekin, bakotxa estilo estetiko desberdiñakin, eta jolasteko eta galtzeko aukeriakin; baiña hortaz gain, filosofikotik asko daka parke honek.

160908-14-noain

Batez be Dastamenari eskindutako zonan igartzen da hori: ortuak dira, eta nahi dabenak bertatik gauzak hartu leikez (hartzeko moduan dagozenian, behintzat: berdez markatzen dittuez), gero bulegotik pasau eta ordainduta. Bulego/dendia harreragune modukua be bada, eta bertan salgai dago parkian ekoitzittako jenerua; guk gaiñetik baiño ez dogu ikusi, baiña kontsumo arduratsuan pedagogia be egitten dala bistan da, hitzaldi eta ikastarotarako lekua badake, produktu ekologikoz egindako taberna/jatetxia ipintzeko asmua..

Gurera ekarritta, Lekitto Bedarra ortularixen elkartian eta Amaren Kontsumo Taldian arteko kolaboraziño posibliakin ames egin genduan.

 

El romanz es leýdo:

dat nos del vino;

si non tenedes dineros,

echad allá unos peños,

que bien nos lo darán sobr’elos.

Euskal Herri legor eta horixa

Oier Gorosabel 2016/09/14 07:28
Oporraldixa Tafalla aldian – IV

Martitzenian, Senda Viva izeneko parkian sartzeko goguakin geratu giñan. Gure asmua eguna bertan pasatzia bazan be, iraillian zapatu-domeketan bakarrik zabaltzen hasi dira; bertara allegau arte ez giñan konturatu... Behiñ puntu horretan, Valtierran geldialdixa egin genduan, 70 hamarkadako rotulo luminoso arkeo-industriala ikusitta.

160906-10-valtierra01

Horretara, eguardiko beroaldixa kotxeko freskuran pasatzia pentsau genduan, Bardeetan zihar road-movie estiluan.

160906-12-bardeak01

Oso ederra da parajia: Bardea Zuri eta Baltzan artian pasau giñan; barruko geografia eta leku berezixak ezagutzeko gogo haundixa dakat... Egunen baten bueltauko gara, baiña bizikletekin eta udabarri/udazkeneko egualdi leunaguakin... Tartian, Bardeak ereiteko Francon denporan egindako kolono-herri pare batetik pasau giñan: Pinsoro eta Valareña. Segiduan konturatu giñan: Ameriketako herrixen modura, kale kuadrikulauak eta etxe unifamiliar txukunak bere jardintxuakin... Esako pantanuak kanporatutako familietatik asko hona etorri ei ziran.

Zarrakaztelun, Deportivuan eguneko menua jan, eta Pitillasko aintzira ondotik pasau bihar giñanez, geldialdi txikixa egin genduan, han ikusi leikianaz idea bat egitteko. Basamortuko oasisa, hau be egualdi onberagua dagonian hobeto ikusteko.

Halan be, geruago eta erakargarrixagua begittantzen jataz paisaje legorrak, hautsez betetako bidiak. Bakardade horrek berba barik lagatzen nau, aittitta Hilarion historixia ezagutu nebanetik nabarmen gehixago. Piedra y camino...160904-08-egunsentixan 160904-09-egunsentixan 160906-24-tafalla03 160906-28-tafalla06 160906-31-campodereyes02 160907-11-campodereyes 160907-12-campodereyes

Eguasten goiza, hain zuzen be, Campo de Reyes inguruko bidietan zihar pasau genduan. Camino de la Pedrera hartu, eta ia noraiñok allegatzen giñan ikusteko. Tomaxek ez zeban asko ibiltzeko gogorik, eta segiduan bueltau ziran; Nikok eta bixok, ostera, harutzago allegau giñan, amaierarik bako kamiño politt horretan. Bide batez, masusta killo bat inguru hartuta; hautsa kendu eta gero, gozo-gozuak.

160907-09-campodereyes

Uxueko herri-gotorlekua

Oier Gorosabel 2016/09/13 21:26
Oporraldixa Tafalla aldian – IV

Astelehenian, bero haundiko eguna, tunel askoko lekura juatia pentsau genduan: Uxue. Aspaldi nekan herri hau ezagutzeko gogua, 20 urte bai, barrena. Bistan da oso zainduta dagola, eliza/gotorlekua txukun-txukuna, eta turismora bideratutako komertziuak ugari. Normala eresten detsat, eta ona noski, herriko jentiak etekiña etaratzia. Beraz, nere esploratzaille sen erromantikuak untzez betetako paretarik ez zeban topau han; baiña oso pozik ezagutu neban, burua txapela azpixan ondo gordeta.

160905-05-uxue

Astegun buruzurixa, herrixan ixa turistarik ez genduan topau; eguzkixa sendo, herriko kaskua eta inguruko lautadak erretzen. Talaixa naturala da Uxue: horregaittik ipiñi zeban hamen Eneko Aritzak  abantzadilla militarra, eta gerora be, Oliteko gortiak destakamentu bat mantendu zeban hamen.

160905-15-uxue

Gaztelako konkistia eta gero, Cisneros kardenalak erresumako eraikin militarrak mozteko agindua emon zeban, eta Uxuen be hala egin zan, elizako dorriak eta ondoko etxia izan ezik. Beraz, oiñ lekuak inpresiñua emoten badau, zer izango zan konkista aurretik?

160905-17-uxue

Bertan bazkaldu genduan, Urrutianian: okindegi/gozotegi tradizionala, Turismoaren Aro Barrira egokitzen jakin dabena, denda, taberna eta guzti. Arratsaldian Olitera bueltau giñan, berua hango udal piszinetan pasatzeko, umien zorionerako; hainbeste harri zahar, paisaje eta historia ondo dagoz, baiña korputzari gustua be emon bihar jako... ;-)

160905-22-uxue 160905-07-uxue

Pintada nafarrak

Oier Gorosabel 2016/09/13 07:49
Oporraldixa Tafalla aldian – III

Tafallako herrixan bertan harrapau harrapau nittuan biaje honetako lehelengo graffiti bixak.

Lehelengua, azken denporaldixan indarra hartu daben aldarrikapen feministia.

Bestia, stencil enigmatiko hau.

160904-03-tafalla

Hona Noaingo Zentzumenen parkian harrapautako beste... bi. Pintada nagusixak badaka bere mamiña. Baiña... letra txikixetan ikusten dozuen hori, oso esanguratsua da. Nere ustez neo-matxismua irudikatzen dau, hau da, “betiko” matxismo akritiko-heredatuaz aparteko bat; jarrera arrazoituan oiñarritzen dana; eta horretxegaittik hain zuzen be, larrixagua.

160908-27-noain

Olite

Oier Gorosabel 2016/09/12 21:10
Oporraldixa Tafalla aldian – II
Olite

Ames egitteko moduko gaztelua

Gure bidaiatzeko motia lehendik lasai xamarra izaten bazan, oiñ umiekin gehixago; bagenkixan beraz, ez genduzela herri asko “egingo” (#IronicModeOn) eta kilometro gitxiko bueltan ibiltzeko asmotan gentozen. Egixa esan, gauza asko dago ikusteko Tafallatik asko mobidu barik. Lehelengua, ume marmartixak pizkat inpresionatzeko edo, Olite izan zan; eta sorpresa ederra hartu genduan. Izan be, nik neuk Olite eta bere gazteluari buruz nekan aurreiritzixa nahikua txarra zan, zeozelan esateko: antxiñako eraikin bat, Disneylandia-itxurako-berreraikitze-prozesu-dezimononiko-horrorosua jasandakua. Baiña ez: gaur egungo gaztelua eraiki zaneko trazia gordetzen dau, errege luxuzale batek XV gizaldixan emondako itxuriakin. 1512ko konkistararte sarri erabilli izan zan; gero Gaztelan mendian be, goi funtzionarixak erabilli izan zeben tarteka, eta nahiz eta pizkaka hondatu –halako gaztelu katxarruan mantenimenduan aurrekontuak hotzikaria emongo dabe-, osorik mantendu zan 200 urte baiño gehixagotan; suntsipen haundiña Frantzian kontrako gerran etorri jakon, erretiradan zoiazen tropak erreta; XIX gizaldi osua ruinetan egin zeban, Oliteko argazki zaharrenetan ikusi geinkian lez. Halan be, ruinak harriz egindako pareten eta eraikin nagusixen zati haundixa gordetzen zeben, eta bidaiari eta kronista askok jaso zittuezen (Iturralde espeleologuak barne). XX gizaldi hasieran, Foru Aldundixak berreraiketa prozesua bultzatu zeban, proiektua leihaketara etarata, eta gaurko erakusketan horri buruzko informaziño, argazki, plano eta krokis asko ikusi geinkez, gazteluan billakaeria hobeto ulertzeko.

1890-Max-Junghändel

Gaztelua 1890 inguruan. Argazkixa: Max Junghändel.

Baiña tira: historiak historiazaliendako lagata, umiak dibertitzeko leku ezin hobia da Oliteko gaztelu hau. Pasabide ezkutuak, illunak (zelako ondo, eguardiko eguzkittan!), bertigua emoteko modukuak, eskillarak, sotanuak, dorriak, antxiñako bizimodua irudikatzen... gu ordu bi inguru pasau genduan, gure kontura folleto batekin, eta denpora gehixenian umiak pozik ibilli ziran.

160904-45-olite 160904-22-olite 160904-24-olite 160904-33-olite 160904-35-olite 160904-40-olite

Oliten dana gaztelua ez dalako, herrixa inguratzen zeban zerkian arrastuak bistan dagoz.

160904-46-olite

Hau domeka goize-eguardixan; arratsaldian kolgau xamar ibilli giñan, beruakin zer egin jakin barik... azkenian yurtara bueltau giñan, eta freskatu eta gero Davidek Tafallan bertan afaltzeko leku bat gomendatu zeskuan, Txiki tabernia; gure “rolloko” lekua, eta pizzak mundialak!

Yurta kanpalekuan

Oier Gorosabel 2016/09/12 14:11
Oporraldixa Tafalla aldian - I
Yurta kanpalekuan

Hauxe izan da gure etxebizitzia lau egunian

Juan dan Aratustietan, eskolako umiak munduko kultura desberdiñez jazteko deikadia egin zan. Tomasen gelakuak mongolez jantzi ziran, eta hori dala eta, Mongoliako gorabeherak lantzen ibilli giñan aurreko astietan. Bistan danez oso ondo pasau genduan.

160209aratustiak02

Aurten opor biajetxo bat egittia tokatzen zan; kanpiñian juateko gogua genkan; eta Aratustien ostian yurtak ezagutzeko kuriosidadia geratu jakunez, horren billa hasi giñan. Orduan izan genduan Tafallako Campo de Reyes kanpalekuan barri.

160908-05-campodereyes

Davidek daroia, gurasuak eta senidiak lagunduta, juan dan 2-3 urtetik hona. Mutillak argi zekan lekuari izaera ekologikua emon nahi zetsala, eta era berian glamping toke bat. Hori dala eta, antxiñan eskonbrera izandako terraplen baten gaiñian Mongoliatik ekarrittako 6 yurta plantau zittuan.

160907-05-campodereyes

Argi indar asuntua eta jatekua kanon ekologikuen barruan daroiaz; baiña baitta ur gauzia be. Komunak, esate baterako, kadji-butkan-bertsiño-modernua dira, baiña hiriko tikismikis jentiandako modukuak: dana zuri-urdiña, suediako teknologia. Txixa aurreko zulotik, filtrau egitten da soruak ureztatzeko; kaka atzeko zulotik, aserriñakin nahastau, sikatu eta konpostajera; ur grisak (garbiketia eta dutxia) jaboi ekologikuakin baiño ez dira nahastatzen, beraz ureztatzeko berrerabilli leikez... eta dana holan.

160906-04-separet02

6 yurtetatik 4 alokatzen dittu, 1 bere etxia da, eta bestia taberna/egongela moduan daka, otorduak emoteko eta soziedade modura (bakotxak nahi dabena hartu eta apuntatzen dau, azkenian ordaintzeko). Piszina txiki bat ordu beruenak pasatzeko... sukaldetxo bat norberak jatekuak prestatzeko... Oso leku atsegiña da, baiña bertara juaten danak ez dau pentsau bihar hotel batera doianik: yurtak ez dake urik (palangania eta pitxarra), eta komunak kanpuan dagoz, biñaka konpartitzeko.

160904-04-egunsentixan02

Danak gela baten lo egittian gauzak arazo... logistikuak ekartzen dittu, baiña praktikiakin konpontzen da. Gure kasuan: Tomasek ezin zeban lo hartu bestiak esna bagiñan (beraz, kanpora juan bihar giñan); eta Nikok lo hartzerako orduan be, ni ezin nintzan tabernara juan esate baterako; danok egon bihar giñan bertan, illunian, eta harek lo hartutakuan jaiki, argixa ixotu eta azken gauzak egin. Ohittura kontuak...

Gero, illuntzixan yurtia freskatu egin bihar zan, egun oso beruak tokau jakuz eta nahiz eta goizian isolamenduak barruari fresko eusten zetsan (txabola mota honen paretak prentsautako ardilanaz beteta dagoz), arratsaldeko eguzki hiltzailliak illuntzirako gure etxetxua labe bihurtzen zeban. Horretara, pare bat orduz atia zabalik eta bentiladoria martxan euki dogu, kanpoko haize freskua atetik sartu eta haize beruari sabaixan puntako klaraboyatik urtenarazteko. Etortzen bazarie, badakizue trukillua!

160908-01-campodereyes

Umiei ilusiño itzala egin detse yurtetan bizitzia. Ein kontu, egun batzutan burrukak izan doguz nagusixok gauzak ikustera juan nahi gendualako, eta eurak yurtetara bueltau... Lehelengo eguneko nobedadia hamakak izan ziran; gero piszinia, noski (eguardixan hor eta sonbrillapian baiño hobeto, iñun bez); oilluak, txittak, ahuntzak, pottokia, txakurrak... be lagun ederrak izan dira; eta azken egun bixan, “como Pedro por su casa”, gustora.

160906-21-campodereyes04

Hegoaldeko grisen eskalia

Oier Gorosabel 2016/07/19 17:15
Christopher Lee-ren antz itzala daka Asisko Urmenetan aittak erreportai honetako lehelengo argazkixan. Biharbada horregaittik, eta bera ez zalako bere burua zuritzian zale izan, euskal munduan zalaparta nahikua interesgarrixa sortu zan 2014 urtian Nafarroako UPN-ko gobernuak errekonozimendua egin zetsanian. Euskaldun askorendako non grato xamarra da edo.
Hegoaldeko grisen eskalia

Irudixa: "Miguel Javier Urmeneta (1915-1918)" liburua

Hona ARGIA-ko erreportai osua.

http://www.argia.eus/argia-astekaria/2491/miguel-javier-urmeneta

Baiña urtiak gauzak bere lekuan jartzen dittuez, eta azkenaldixan nik neuk gero eta presentiago dakat oiñ arte zuri/baltzez ikusittako mundu honetan gauzak ez zirala ez hain zuri, ez hain baltz. Neure etxetik hasitta.

Badira urte batzu euskal espeleologian historixia jasotzen nabillela, eta 75-90 urte inguruko dozenaka kobazalekin egoteko aukeria izan dot. Hain zuzen be, 1950-1970 arteko tartian zentrauta nago, eta Hegoaldekuak behintzat, behin baiño gehixago aittatu daben gaixa da, zeharka. Adolfo Leibarrek (SC Aranzadi) esanda dakitt, esate baterako, euren kluban sorrerian historixia, frankismo gogorrenian, eta Jesus Elosegi Irazustak zientzia elkarte batian pentsakera desbardiñeko jentia uztartzeko izandako abillezixiaz.

Halan be, lekukotasun interesgarrixena taldeko Anibal Herrero bilbotarrangandik jaso neban. Herrero GUM-etako Espeleologia Saillekua izan zan (Grupos Universitarios de Montaña). Oin dala pare bat urterarte talde honi buruz ez genkixan gauza haundirik: Torca del Carlista famatuan topografixia egin zebela, justu-justu; hortik aurrera dana espekulaziñua zan, eta hutsunian zati haundi bat aurreiritzixekin betetzen genduan: frankismotik hurreko taldia zala,  unibertsitarixuak, aberatsak, Sindicato Español Universitarioko partaidiak... Zurixak edo baltzak, gorago esandako moduan. Baiña irakorri Herreron berbak (izen batzuk kendu dittudaz):

“1957. Para entender mejor las cosas, vamos a situarnos en el entorno en el que vivían los GUM. En aquella época ya se estaban produciendo fuertes contestaciones al régimen de Franco, y había diversas tendencias para acabar con el régimen, unas más drásticas y revolucionarias que otras. Entre ellas había una que trataba de cambiar el régimen desde dentro. Este movimiento con base intelectual se aceleró con la destitución de Tierno Galván en la Universidad de Madrid, que devino en movimientos estudiantiles importantes. El SEU (Sindicato Español Universitario), era una estructura dentro de lo que se llamaba el Movimiento, que venía a ser el partido único, y aunque vertical, no podía por menos de hacerse cargo y liderar estos movimientos. El Jefe Nacional era Juan José Rosón, que dejó paso a Rodolfo Martín Villa, que luego fue ministro con Suárez y que ahora desde Argentina se le reclama por crímenes durante el franquismo. Otro de los “posibilistas” era Fraga Iribarne que, como el corcho, siempre flotaba. Era evidente que el régimen tenía que abrirse.

En Bilbao, fue nombrado Jefe del SEU (...) Los movimientos debían de ser muy inteligentes, porque había una férrea vigilancia por parte del Gobierno Civil, y por parte de los falangistas, que no se resignaban a ningún cambio. (...) se rodeó de un grupo de personas inteligentes y de talante democrático. Una de estas personas era (...), de quien yo era amigo desde el colegio.

Por mi parte no tenía ningún interés en la política; mis coordenadas siempre han sido y siguen siendo, la libertad, la verdad y la justicia, y esto no tiene relación alguna con la política. Sin embargo, ayudaba a (...) en muchas tareas como editar un periódico o lanzar panfletos, que entonces eran subversivos. Allí contacté entonces con el SEU, dentro del cual estaban los GUM, cuyo jefe era (...), estudiante de ingeniero, a la sazón, montañero, esquiador y espeleólogo, e hijo de uno de los montañeros insignes del Club Deportivo de Bilbao (a quien nombra Josu Granja en su libro “Antonio Ferrer”, pág 112.)..

Los GUM de Vizcaya dependían jerárquicamente de los GUM Nacionales, que estaban en Madrid, lo cual les permitió una absoluta independencia de cualquier movimiento político dentro del SEU, para centrarse exclusivamente en lo deportivo, todo ello, a pesar de que su sede estaba en Gran Vía 62, la llamada “casa blanca”, residencia de la Falange. Los miembros de los GUM deberían de hacerse socios, y para ello debían de ser estudiantes universitarios. A nivel nacional existían las secciones de esquí, montañismo, escalada, espeleología y acampada, pero en Bilbao solo funcionaron esquí, espeleología y montañismo. Este último durante poco tiempo, ya que sus dirigentes, cuyos nombre omito, fueron encarcelados por movidas en la facultad de Económicas, recién creada.”

Konturatuko zarienez, zuri eta baltzetik harutzago be kolore gehixago dagoz. Testuinguru horretatik iruditzen jata interesgarrixa Urmeneta zaharran papela, eta orokorrian Hegoaldeko giro soziopolitikua frankismo gogorrenian. Oso gitxi ikertu dana, esango neuke.

Birjiñapian deikadia

Oier Gorosabel 2016/07/04 19:05
Ardantzatik Kalbetonerako pasabide ziztriña baiño ez zan, metro gitxikua, eta han ez zeguan ezer, amabirjiñan irudi tenebroso xamarretik aparte. Baiña...
Birjiñapian deikadia

Birjiñapeko pasabidia 1903. urtian

Biharbada jakingozue, irakorle maittiak, lurpeko munduak asko erakartzen nabela. Jente askok izaten dau mundu ezkutuan deikada atabiko hau, ume-umetatik, eta gutako batzuk teofania horren eraginez, (H)ades-en erresuman murgildu gara betiko.

 Era berian, etxian iñor antxiñako kontuekin hasten zanian beti antenia ipintzeko joeria izan dot; hau be konturatu barik, indar irresistible batek zurrunbillora erakarritta moduan. Entzundako ipoiñ eta autuak batetik, argazki zaharren bildumak bestetik (Kajoitxu, Castrillo..), ordu asko pasau izan dittudaz gerra aurreko Eibarko kaliak imajinatzen, irudi soltiekin orduko herrixan konposiziño tridimentsionala egin nahixan. Ez da erreza: San Juan, Barrenkalia eta beste hainbeste lekutan aldaketia hain izan da sakona eze, herrixa zelakua zan imajinatzia benetan gatxa egitten dala.

Fantasia arkitektoniko guztion artian, leku batek bereziki erakarri izan nau beti, biharbada zeozelan lurpeko mundua be irudikatzen dabelako: Birjiñapeko tunela. Amak-eta aittatu izan deskuenian beti zeharka izan da: izan be, Ardantzatik Kalbetonerako pasabide ziztriña baiño ez zan, metro gitxikua, eta han ez zeguan ezer, amabirjiñan irudi tenebroso xamarretik aparte. Baiña... ezkutuan deikadia ez da razionala, eta beti buruko “lastermarken” artian izan dot Birjiñapia.

Testuingurua

 Oiñ arte, baiña, ezin neban neban buruan irudikatu: banekixan gaur egungo Birjiñape modernuan inguru beretsuan zeguala, baiña oiñ arte ez dot aukerarik izan leku hori 1960 hamarkada aurretik zelakua zan imajinatzeko. Javier Martin Lapeyran blogian Plazaola argazkilarixan bildumia ikusi arte.

Bilduma osua ikustekua da: gerra osteko rekonstrukziñuan urtiak agertzen dira batez be, eta horren barruan, elizian alde hori. 1903ko eta gaur egungo alderaketa hau egingo dot hobeto kokatu zaittiezen.

 

birjiñapia01

 Plazaolan argazkixak ipiñi baiño lehen, ondiokan, zona honetako gerra aurreko erretratu batzu ikusi daiguzen (gehixenen autoria ez dakitt).

 

1915-2

 

1920

 (Argazki hau be 1920kua; Star elizian kontran eta errekara begira –gaurko Toribio Etxebarria kalera-; Birjiñapia fabriken atzian dago eta, nere ustez, eraikiñen bittarte estu horretatik urtetzen da Ardantzako zubira)

 

birjiñapia02

ardantza-zubixa-01

(Ardantzara pasatzeko zubixa; errekian eskumaldian, Star)

 

1920-03

 

medikokua

(Medikokua eta sakristixa zaharra)

 

Beti harritzen naiz San Andres eliziak gerrako triskantza horren erdixan kalte haundirik barik iraun zebalako. Alde batetik bonbardero alemanak ez zeben bertara apuntauko, ados: baiña kontuan hartu daigun etxe gehixenak ez zirala bonbiak jota apurtu, geroko sutian baiño. Eta San Andres inguruko etxe gehixenak be (asko elixara pegauta zeguazenak) suak jan zittuanez...

foto_de_eibar_48_20130617_2018657845

(1937ko bonbardaketan: Medikokua apurtuta, suhiltzailliak sakristixara ura botatzen)

 

eibar mariangela23

(Argazkixan eskuma-beheian, elixiari pegauta zeguazen etxien eta Starren pabelloi bajuan hondakiñak).

 

Gerra aurreko erretratuetan, beraz, Birjiñapeko tunela eta Ardantzako ortuetarako bidezidorra etxebittartian dagoz eta ezin dira ikusi. Star fabrikian hondakiñak kenduta, baiña, bistan geratu ziran eta Plazaolan argazkixetan ikusi dot nik inguru hori estraiñekotz.

 

Eibarko ingenio hidrauliko zaharrena

 SJ00101_plazaola 1953

Javier Martin Lapeyraren blogetik hartutako oharra: “SJ0101 Vista del paso y túnel de Birjiñape, entre las calles Dos de Mayo y Calbetón. En el sentido de subida hacia Calbetón, el nicho con la imagen de la Virgen estaba situado en el lado derecho de la bóveda del túnel (1). El número 2 identifica los restos del kunbo o represa del taller de Antonio Bascaran alias "Cacho", alimentado por el canal que recorría bajo la acera de los actuales números impares de la calle Fermín Calbetón. El número 3 señala a un bar que cerraba Zerka-kale. En el edificio señalado como 4 había un almacén de vino en la planta baja y el Centro republicano estaba en el primer piso, donde hoy en día se encuentra la Sociedad Dardai.

Argazki horretan, beraz, “Portaleko errotian” arrastuak ikusi geinkez, Eibarko zaharrena. Gaurko Birjiñapeko tunelan eskumaldeko (behetik gora begiratuta) etxien lekuan zeguan, eta ur saltuak “Ez Dok” taberna ingurutik urtetzen zeban errekara, hau da, gaurko Toribio Etxebarria kalera. Bistan da XIV mendetik hona ingenio hidraulikuori asko aldatu zala, baiña egittura asko oin dala urte gitxirarte mantendu dira. “(...) conocida en la Modernidad como “Presa de Iraegui” (...) situada en la zona llamada “Presaldea”, en las inmediaciones del actual Hotel Arrate, por lo que el recorrido de su canal o “calçe” era muy amplio, concretamente de 291 metros de longitud, hasta llegar al “cumbo” o estanque de forma trapezoidal, fabricado en buen sillar y con una superficie de 70 m2., situado en las inmediaciones de Birjiñape. Esta acequia atravesaba por su mitad la plaza de Untzaga, y aún a mediados del siglo XIX se encontraba al descubierto en el trayecto que seguía por la acera de la izquierda de las casas de la actual calle Fermín Calbetón, acabando en un lavadero para el servicio vecinal, hasta desaparecer bajo el edificio de la Torre del Portal o última de las casas de esta hilera. La anchura de este espectacular canal cuyos restos permanecerán a buen seguro en diversas zonas del subsuelo urbano, era de 3 metros incluyendo sus paredes; no es de extrañar por lo tanto que se hubieran ahogado varios niños en su cauce, el último de ellos en 1846.” (ELORZA MAIZTEGI, Xabier. 2000. Eibar, orígenes y evolución; siglo XIV al XVI. Ego Ibarra bilduma, 26. Ed. Eibarko Udala. p.141).

Katxoneko tallarra (kunbo hori erabiltzen zebana) 1953 ingururarte mantendu zan. Hurrengo argazki honetako etxia dala uste dot; Club Deportivoko etxiak eregi baiño lehen, automobillan paretik gora Kalbetonera allegau zeinkian, Tánborreneko denda ondora hain zuzen be.

juan larreategui dosdemayo

(Katxoneko tallarra. Argazkixa: Juan Larreategi (Juan Carlos Lakarraren webgunetik).

 

Birjiñapia gerra ostian

 1944a arte, Birjiñapetik errekara bajatu zeikian. Urte horretan hasi ziran Dos de Mayo kalia luzatzeko biharrak (errekia estalitta)

ardantza-zubixa-1944-ojanguren

(Indalecio Ojangurenen 1944ko argazkixa, Ardantzako zubixan lehengo perspektiba bera hartuta; eskumaldian Katxoneko tallarran ertza ikusi geinke)

 

Beraz, ordutik aurrera, Birjiñapetik behera juanda Dos de Mayo kalera allegatzen ziñan. Gaur egunian 65 urtetik gorako jentiak ondo gogoratuko dau hurrengo argazkixetako ikuspegixa.

SJ0148_plazaola 1953

(Leku beretsua 14 urte geruago, Katxoneko tallarra desagertuta)

 

SJ0147_plazaola 1953

(Puntu horretatik gora begiratuta. Ezkerreko eraikiña elizako sakristixia da, eta bere pareteko markia Medikokua etxiak lagatakua).

 

Hurrengo argazkixan sakristixian aurrekaldia ikusi geinke; eraikiña elixara pegauta zeguan, ezkerrian Medikokuan orube hutsakin. Gaur egunian, “Galeriaseko parkia” dakagu hor.

SJ0097_plazaola 1953

 SJ0624_plazaola 1960

 Javier Martin Lapeyraren oharra: “SJ0624: antigua sacristía adosada al ábside de San Andrés. En el último piso se celebraban sesiones de cine infantil los Domingos. El levante de tres pisos sobre la construcción primitiva fue realizado a comienzos del siglo XX. En el muro izquierdo se aprecia la huella del chalet de Ciriaco Aguirre, destruído en la Guerra.”

 

SJ0063_plazaola 1953

Javier Martin Lapeyraren oharra: “SJ0063. Vista del ábside de la iglesia de San Andrés, desde la recién urbanizada calle de Dos de Mayo. La antigua sacristía adosada a la iglesia se encuentra en el lado derecho. La puerta en el centro da acceso a la cripta o espacio bajo el altar, actualmente usado como "sala de calderas". A la izquierda, la caseta que solía ser utilizada para guardar los carros de la basura.”

 

1960ttik aurrera leku horren itxuria zihero aldatu zan, galeria komertzialez betetzeko obrak hasi ziran eta.

 SJ0600_plazaola 1960

(Argazki hau Dos de Mayoko etxietatik etarata dago. Kamioia sakristia zaharran hutsunian dago. Eskuman Birjiñapeko tunela ikusten da, eta haren gaiñian Plaza Barrixan pabimento zaharra, burdin-hesixak eta Txirixokaleko eskillarak)

 

SJ0599_plazaola 1960

(Kalbetoneko lehelengo etxia, gaur egungo Korte Inglesa dagon zulotik ikusitta; eskumakuak obretako bihargiñen txabolia dirudi).

 

Galerias Preciados 1962ko maietzian inaugurau zan. Eskillara barrixak egin ziran, gaur egunian ezagutzen doguzenak uste dot. Behetik gora juanda, ezkerrekaldian Galerias zeguan, baiña eskuman ondiokan gerra aurreko egitturak mantentzen ziran: Katxoneko kunbua, Kasino Amistadia eta Birjiñapeko tunela bera.

casino-amistad-plazaola-1971_72

(Kasino Amistadian etxia. Fatxadian aurrian eta ezkerrian, Plaza Barrixan pabimentu zaharra eta burdin-hesixak; tunela horren azpixan dago).

 

casino-amistad-plazaola-1971_72-3

(Leku bera Galeriaseko parketik; tunela etabar erdiko sakonune horretan dagoz)

 

Inguru hau 1972 ingururarte mantendu zan halan: orduan bota zan Kasino Amistadian etxia, tunela eta bertan zeguan guztia, gaurko etxe barrixak egitteko.

CRONO CALBETON 2 copia

 

Eneko Astigarragak (1960xan jaixotakua) “Eibartarrak” posta zerrendan:

“Serafin-eta akordatuko dira hobeto, baina nik tunel bat oroitzen dut Casino Amistad izandakoaren parketxoaren azpitik, (etxe hori 1971-72ean bota zuten eta lagun bat bizi zen bertan). Inguruan bizi nintzen eta etxe horrek bere aurrean parketxoan sarritan jolasten genuen. Pare bat banko zeuzkan eta espaloia baino metro erdi gorago zegoen.

SJ1221_plazaola 1971_72

 Birjinapeko tunela parketxo horren azpitik zihoan, etxeari paralelo, gero kurba eginez Dosdemayora/errekara bajatzeko. Baina nire garaian Kalbeton kaletik tunelera sartzea bazegoen, eta sartzen ginen jolastera edo, 15-20 metro inguru barrura joan, baina ezin zen jaitsi errekaraino. Itxita zegoen hor, gutxi gora behera SJ0101 argazkian 1 ipintzen duen tokian.

SJ00101_plazaola 1953

Kalbetoian harrizko aldapatxo bat zegoen, komestible denda bat zeukan etxeraino bajatzeko (Tánborreneko dendia), eta aldapatxo horretatik eskumara jota, parkearen azpitik, hasten zen Birjinapeko tunela. Beraz, nire garaian behintzat eta supongo etxe hori egin zenetik gutxienez, 90 graduko kurba egiten zuen bideak. Beharbada lehenago zuzenean joango zen gaur egun "Dardai" dagoeneraino. Sinistu ezina bada ere, aipatu dudan Kalbetoiko aldapa horretan, 1970ko Eibar industrialean, koltxoietako artilea astintzen zuten Kalbetoiko bizilagunak eta aizkorarekin ekonomikarako ezpalak prestatzen zituzten kalean bertan!

birjiñapia-kalbeton02-angel-serrano

 Ez da argazkia, grabatua baizik, baina uste dut nahiko garbi erakusten duela Birjiñapeko tunelaren sarrera Kalbetoi-Untzaga kaletik ikusita. Hor bizi zen lagunak pasatu dit (...). Grabatuaren ezkerrean Casino Amistad zenaren etxea (Idigoras altzari-denda/biltegia zegoen nire garaian)...”. Grabauan ez da ikusten, baiña Tánborreneko denda ondotik, ezkerrera, Kalbetonetik Ardantzara bajatzeko kalia zeguan, Katxoneko tallar ondotik, Dos de Mayotik zihar Ardantzaraiñok zoiana).

Luistxo Fernandezek (1966xan jaixotakua) be zeozer gogoratzen dau Idigorasen dendiari buruz: “Alfonbra haundi batzuk beti zintzilik fatxadan, jenerua erakusteko, Samarkandako bazarra balitz bezala.”

Enekon berbekin segiduta: “... etxearen azpikaldean eta tunelaren sarrera ondoan, aipatu dudan janari denda, goiko parkean, etxearen ondoko burdin hesia - bertako patiotxo eta kunbo baten gainean zegoena-,  gero Ciriaco Agirre medikoaren txaleta eta azkenik Elizaren sakristia zaharra (zinemarekin azken solairuan). Azken bi hauek ez ditut ezagutu nik.”

Angel Serranon grabau horrekin inpresiño itzala hartu dot: Birjiñapeko tunelan goiko sarreria ikusi doten lehelengo aldixa  izan da... Gero Javier Martinek berak beste hau pasau desta, “Eibar” aldizkarixan argitaratutakua ei da:

birjiñape

Bistan da Serranon irudixa argazki zaharren laguntzaz eta buruz eginda dagola, 1972ttik aurrera, inguru hori guztiz itxuraldatuta zeguanian. Hori dala eta, lizentzia edo akats batzu be badittu (tunelan formia, aurreko kantoia puntan -biribilla eta harmaillekin zan, gerra aurreko argazki honetan ikusten danez)

foto_de_eibar_19_20130617_2050412821

 

Gerra aurreko urtietara bueltauta, Serafin Basaurik (1935ian jaixotakua) “Eibartarrak” zerrendan, Bartolo Arriolan (1912xan jaixotakua) lekukotasun pare bat seiñalau deskuz. Bartolok leku hau gerra aurretik ezagutu zeban:

http://www.ahotsak.eus/eibar/pasarteak/eib-034-009/

 http://www.ahotsak.eus/eibar/pasarteak/eib-034-010/

 

Erdi Aroko Plaza Barrixa

 

Eta, denporan ziharko bidai hau amaitzeko, atzerakako norabidian jarraittuko dogu. Plaza Barrixak zergaittik zekan izen hori? Erdi Aroan, Eibar zerkaz inguratuta zeguala, herriko zabalune nagusixa bertan antolatu zalako. Hara zer diñuan Elorzak (op. cit. p.141), Eibarko kasko mediebalan egitturia azaltzerakuan: “...no sería nada fácil la habilitación de un lugar público en el exiguo espacio intramural eibarrés, pero desde un primer momento llamó mi atención la mayor amplitud existente entre el muro sur de la iglesia parroquial y el arranque de las calles Elgeta y Txurio, totalmente opuesta a la concepción medieval de máximo aprovechamiento del espacio y, aún más, cuando éste era realmente escaso. Efectivamente, éste era el único espacio asequible para habilitar una plaza, es decir, el terreno que abarcaba desde la puerta principal de la iglesia hacia la puerta de Ulsaga. Los documentos antiguos confirman el referido acotamiento. En uno de ellos se dice: “En la calle e plaça pública de la villa, delante las puertas de la yglesia parrochial del señor Sant Andrés...”. (...) Como se puede apreciar se trataba de un espacio de cierta capacidad para aquel momento, sobre todo si tenemos en cuenta que los sucesivos ensanchamientos de la iglesia parroquial a partir del segundo tercio del siglo XVI, recortaron la anchura de la misma, y que además formaba una unidad con el camino-calle que atravesaba la población. Este acotado intramural era no sólo el lugar preferido de tertulia vecinal, sino que en el mismo se reunía frecuentemente el concejo, por su vitola de lugar seguro (...) A finales del siglo XVI, comienza a modificarse el emplazamiento de varias casas situadas junto al portal de Ulsaga; también la construcción de la cabecera de la iglesia parroquial en los prolegómenos del siguiente siglo propiciará la demolición de otros edificios. Todo ello va a constituir el inicio de una remodelación de esta zona, que con el paso de los años se convertirá en la denominada “Plaza Barrixa”, tema que obviamente se aparta de la cronología del presente trabajo. Aún hoy en día perduran topónimos de impronta medieval como Birgiñape, contiguo al antes citado “Portalekua”, que aludía al tramo de cerca o muralla que arrancaba desde el mismo portal de Ulsaga hacia Ardantza, por encontrarse inmediatamente debajo de la imagen mariana que por el interior solía coronar la puerta de acceso a la villa. Otro resto que permaneció hasta este mismo siglo, fue el paso abovedado que desde Birgiñape se habilitó por el alzado y construcción de la Plaza Nueva, que sustituía a la sempiterna canalización...”.

image_preview

(Xabier Untzetabarrenetxean irudi honek Erdi Aroko herrixa irudikatzen dau)

 Badirudi beraz XVI mendetik aurrera plazia estutu egin zala, eta lekua irabaztiarren estali zala Birjiñapeko pasabidia; 1857xan behintzat halan zeguala badakigu, konponketa batzuk egin ziralako Portaleko Errotan: “Cuando el 25 de junio de 1857, se preparaban las bases para el ensanche de la plaza y la reparación de las calles Ardantza, Elgeta y Txirio, esas obras repercutieron en la canalización de las aguas de este molino para el ensanche de la plaza, entre otras labores, había que construir un muro de contención, que comenzaba a la par de la calle Txirio y se iba a reformar el camino subterráneo en dirección a la calle Ardantza y hacia el molino de Ignacio Ibarzabal. (...) Tomás Alberdi adquirió este molino el 26 de marzo de 1900, con su antepara (depósito para almacenar el agua) construida a base de piedra sillar y de una forma trapezoidal, que abarcaba una superficie de 70 m2. Su cauce constaba de 873 metros desde la antepara hasta la presa denominada de Iraegi. Esta presa, que pertenecía al mismo molino, tenía una longitud de 29 metros y su mayor altura era de 2,38 metros.” LIZARRALDE, Koldo. 2012. Ingenios hidraúlicos en Eibar. Molinos, ferrerías, barrenas, ruedas y centrales eléctricas. Ego Ibarra 39. Ed. Eibarko Udala. p.47.

Ederra izango litzake Eibar zaharran maketa bat egittia. Abiapuntu ona (eta gaur egungo 3D inpresorekin egitteko modukua) zera izan biharko litzake, nere ustez: mapa topografiko mutu bat (etxerik barik), haren gaiñian plastilinazko edo dana dalako eraikiñak ipiñi eta kentzen ibilli ahal izateko.

Aurkezpena

Oier Gorosabel Larrañaga, Lekeittioko Eibartar bat

 

Eibarrespaziuan zihar esan zesten pizkat mesianikua nintzala idaztian, eta bloga sortzerako orduan horregaittik ipiñi netsan izenburu hau. Lehen nere gauza guztiak (argitaratzeko morokuak, behintzat) hamen idazten banittuan be, espeleologixiari buruzko gauza guztiak ADES-en webgunian emoten dittudaz, eta osasun asuntoko artikulu guztiak hona mobidu dittudaz, gaika klasifikauta.

Txorrotxioak
Etiketak
ETB1 EibarOrg Info7 Zer erantzi abertzale abittaga abortuak aitor_eguren aittitta raduga aldatze amarauna andoain antzerkia araba arantzazu aranzadi ardantza argentina_2005 armando gorosabel arrajola arrakala arrantza literarixuak arrate arrosa artxanda aulestia axpe_martzana azkue ipuin bilduma azpimarra banu_qasi baxenafarroa baztan belaunologia berasueta berbologia berriatua bidai_aluzinantia bilbao bittorixa buruntza comunitat_valenciana culineitor deba desempolving diaspora diego-rivera egillor eibar eibarko_lagunak ekialdeko nafarrera eraikinologia erdialdekoa erresuma_batua erronkari espeleologia etxebarria eup euskadi_irratia euskal_erria_aldizkaria euskalkia faktoria felix_arrieta galicia ganbara gasteiz gatobazka gce gernika girua gorosabel hormasprayko igotz_ziarreta ikerkuntza indalecio ojanguren info7 irabiaketa irratia irun iruñea izarraitz iñigo_aranbarri jacinto_olabe jamo_savoi juan san martin julen_gabiria kalamua kanposantuak katarain kirola koska kuku kurik-3 kurosawel labordeta lagunologia lalolalia lamaiko_operia lasarte leintz_gatzaga lekeitio lekeitioko_lagunak lituenigo lopez maeztu magia manex_agirre maputxe markina-xemein markues matrallako mendaro mendebalekoa mezo_bigarrena mineralak musikeruak muskildi mutriku nafar_lapurtera nafarrera noain oiartzun oioioi-lur ondarroa opaybo orakulua otsagabia ozeta paisajiak parakaidistiarenak paris patxi_gallego polo_garat sagartegieta san antoni sartei sasiola sega segura slovakia tafalla2016 talaiatik telebista toribio_etxebarria umeologia urberuaga urkiola xabier_lete xoxote zaharrea zaharreologia zaragoza zer erantzi zerain zornotza zuberera zuberoa
hgikj
2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019