Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Tresna pertsonalak

Eibarko peoria, San Blasa baino hobia
Hemen zaude: Hasiera / Blogak / Garagoittiko Orakulua

Liburuetan kabitzen ez dan gizona

Oier Gorosabel 2022/01/31 12:41
BAZAN, Iñaki. GARAMENDI, Maite. (ed. lit.). 2003. Resurreccion Maria de Azkue: euskal kulturaren erraldoia eta funtsezko zutabea. Eusko Ikaskuntza, Donostia.

2001 urtian herrixan antolatutako jardunaldixetako hitzaldixen bilduma honek, Azkuek egindako biharran ikuspegi orokorra hartzeko balixo dau. Interesgarrixa da hori neretako (nik aurretik egin barik nekan). Izan be, euskal kulturan interesa dakan edozeiñek, une batian ez bada bestian, Azkuekin tope egitten dau. Eta gizon honek arlo bakotxa sakon landu zebanez, bati buruz irakortzen hasitta bestien gaiñeko ikuspegixa galtzen da. Horretara, laburpen panoramiko honekin hobeto jabetu naiz Azkuen erraldoi izaeriakin, bai horixe.

Interesa, atal guztiak dake. Ez nekixan gauza asko ikasi dittudaz. Baiña danen artian deigarrixena, Itziar Lakan artikulua egin jata ( "Azkue gramatikalari"). Azkuek bere bizitza luzian garbizaletasunetik herrikoittasunera egindako bidia egin zeban. Hain zuzen be, Sabino Arana eta bere ingurukuak Azkuen lanetan oiñarrittu ziran euren "txukuneria" (Don Resuk hala esaten ei zetsan) bultzatzeko; Azkuek berak bide hori arbuiatu eta gero be. Bestalde, oso deigarrixa egin jata Mitxelenak "hiperbizkaiera" izendatutako horren historixia: Azkuen lehelengo urtietako biharretan oiñarrittu zan joera hori be, eta bere ezaugarri nagusixa beste euskalkixetatik gehixen aldentzen ziran formak lehenestia, edo barrixak asmatzia izan zan. Gaur egungo "bizkaiera batuan" oiñarrixan be badago, hiperbizkaiera hori. Esate baterako: "gintzazan", dauz", "dautse", "ebazan" formak asmautakuak diraz (tradizionalki Bizkaian erabilli izan dirazen "ginian", "dittuz", "deutse", "zittuzan" modukuen ordezkatzeko sortutakuak).

Azkenik, ez naiz garai honetako musika zalia. Baiña Natalie Morel, Angel Ugarteburu eta Mertxe Garcia Perezen artikuluak irakorritta, Azkuek ze hizkuntza musikal zerabixan entzutzeko kuriosidadia sartu jata. Eingot hori be.

Beaskokalea, galtzeko bidian dagon toponimua

Oier Gorosabel 2022/01/22 21:40
Lekittoko "Beaskokalea" izen jatorran ordez, "Beheko Kalea" arrotza nagusitzeko bidian dago. Eta arrazoia ez da irizpide aldaketa bat; utzikerija administratibo huts-hutsa baiño.
Beaskokalea, galtzeko bidian dagon toponimua

Irudija: Joaquin del Valle de Lersundi.

Lekitton, bertako jentian artian ondo ezaguna da Beaskokalea izena. Esango neuke, gaur egunian be, bizi-bizi dagon toponimua dala: bai forma "osuan" (Beaskokalea), baitta herri-hizkera informalaguan be, "Bixkokalia" kontrakziñoian.

Berto-bertoko toponimua da ganera: euskeraz, "goiko" eta "beheko" kontzeptuak adierazteko modu asko dagoz, eskualdien arabera aldatuten dirazenak. Esate baterako, beste leku batzuetan izen bereko basarrijak bereizteko, "guena", "aurtena" eta "barrena"moduko partikulak (Arandoguena / Arandoaurtena / Arandobarrena) erabiltzen dirazen modura, Lekitto inguruko herrijetan "gojeasko" eta "beasko" izan dira historikoki hori adiarazoteko formak.

Horrek partikulok forma ezbardiñak hartu leikie. Kasu honetan, "gojeasko / goxeasko / goixku", alde batetik, eta "beasko / bixko" beste aldetik izango geunkez. Inguruko toponimo askotan ikusi geinkez, forma zaharrian (Gabikagojeaskoa abizenian adibidez), zein ahozko kontrakziñoiagaz (Gizaburuko Lariz Goixku eta Lariz Bixko basarrijen izenetan, esate baterako).

Ganera, Beaskokalea ondo dokumentatako izena da: plano, dokumentu administratibo, artikulu eta bestelako argitalpen askotan dator. Pixkat arakatzia baiño ez dago, tradiziño sendua daukon izena dala egiaztateko (kasu honetan "Beaskokalea" forma zaharrian). Halan be, azken urtietan "Beheko Kalea" izenan erabilpena goraka doia; gaur egungo kale-errotulaziñoian be izen horixe dago.

2014 urtian, bertan fisioterapia kontsulta bat ipiñi bihar nebanez, sobriak, txartelak eta bestelako materialak prestau bihar izan nebazan: horretarako, kakanahaste horretan izen ofiziala zein zan jakin nahi izan neban, hankarik ez sartzeko. Horretarako, Udalera jo neban.

Maite Garamendi artxibozainak argittu eustan ez eguala izen edo irizpide ofizialik: Francoren diktadura ostian kale izendegija eguneratu zanian, lehengo errejimenakin lotutako izenak kendu eta barrijak ipiñi zirian. Bixkokalian kasuan (frankismo osuan bere izenari eutsi eta gero!) itxuraz noonorek izena "ondo idaztia" pentsa eban; eta halaxen itzuli zan batuerara, beste barik (ezelako erabagi ofizialik hartu barik). Asmo onez egingo zan, seguraski; baiña argi dago ez zala erabagi zuzena izan. Ordutik ija 50 urte pasa diranian, iñok ez dau akats hori zuzentzeko ekimenik bultzatu. Eta on arte erreza zan konponketia (errotulaziñoia aldatu, eta listo) azken urtietan korapillatzen dabil: interneteko kartografian erabilpena (OpenStreetMaps, GoogleMaps...) gero eta zabalduago dago, eta bertan izen hori azaltzen danez, mapok erabiltzen dabezen enpresen erreferentziazko izena (garraiolarijak, banatzailliak, erakunde ofizialak, eta edozein) Beheko Kalea bihurtu da. Aste honetan bertan gertatu da: Beaskokalera nere izenian zuzendutako karta bat hortik bueltaka ibilli da, eta azkenian neure etxeko buzoian sartu dabe... Atea kalian!

Honenbestian, iñork ez badau ezer egitten izen hori aldatzeko, Lekittok bere kale izen zaharrenetako bat galduko dau urte gitxittan. Dagoeneko mapa ofizialetatik desagertu da; eta ez da denpora asko pasako ahozko erabilleran be gauza bera gertatzeko.

PD: ni neu ez naiz lekittarra, beraz hau argitaratu aurretik kontua "pata negrako" herrikide batzuekin kontsulta dot. Poztu naiz, funtsean pentsamentu honetan bat datozelako. Ganera, ñabardura garrantzitsuak egin deustez, hamentxe kopijako dodazenak:

(Iñaki Madariaga)

"Beaskokalea" izena 1510etik dokumentata dago, forma ezbardiñetan: Veaxcocallea (1615, Velilla), Viezcocalea / Vearcocalea (1735-1740, Descripción anónima), Beascocalea (1824, 1857-1875, 1910-1927), Veascocalea (1824, Valle de Lersundi eta Censos de Población), Beasco calea (1857, Munibe), Beascocalea 1894 (Larrazabal). 1979ra arte hauxe izan zen izen ofiziala.

Iturriak:

  • DEL VALLE DE LERSUNDI, Joaquín. 1977. La primitiva villa de Lequeitio. BRSVAP 33:147-177. Donostia.

  • VELILLA IRIONDO, Jaione. 1996. Arquitectura y urbanismo en Lekeitio. Siglos XIV al XVIII. EHU, Bilbo.

(Sabiño)

"(...)1979an gehienok giñan analfabeto euskaran, eta zeozer alfabetatu egoana batuan egoan alfabetatuta. Herrian gehienok esaten genuen Bixkokalia eta Bekokalia, Beasko hori gaztelania begitanduten jakun. Ez genekien Gizaburuko Bixko eta Goixko horiek Beasko eta Gogeasko zirela jatorriz; ez genekien zergatik batean kotxea, bestean kotxia, hurrengoan kotxie eta Ondarroan kotxi esaten genuen. Batuan, ez ziguten kontatu zertan zan euskal fonetismoa eta askok oraindik ere ez dakite zertan dan.

1979an Batalla de Otranto, calle general Franco eta Plaza de España desagertu ziran, Tenderia Dendari bihurtu eta, tartean, Beaskokalea galdu genuen. Eskatu daigun berreskuratzea (...)"

Limako aberaskumiak

Oier Gorosabel 2022/01/09 15:49
VARGAS LLOSA, Mario. 1967. Los cachorros. Ed. Cátedra, Madrid 1989.

Hmmm. Ariketa literario interesgarrixa, duda barik (Peruko hizkeria, testuan adabaki-egitturia, narratzaillien etenbako aldaketia...). Historixia be ondo dago, eta kuadrilla aberats baten gizarte ingurua ezagutzia kuriosua da -Peruri buruz ez dakitt ixa ezer-. Baiña. 120 orrialdetako liburuak 50 orrialdetako (!!) hitzaurria daka, eta oin-oharrak be sendo (orrialde guztietan dagoz lau edo bost, eta batzutan testua bera baiño luziaguak). Idazliak horrenbeste espero ete zeban, halako estilo-ariketa batetik? Lata haundiegixa halako esparragorako.

Sintesi bikaina

Oier Gorosabel 2022/01/09 15:45
AGIRRE-MAULEON, Juantxo (Zuz.). 2018. Arrikrutz. Arrikruzko lehoia. El león de Arrikrutz. Aranzadi bilduma 3. Aranzadi Zientzia Elkartea, Donostia.

Irakortzeko pendiente nekan liburua; une hoberik ez berau harrapatzeko, Zubeldiana irakorri eta gero! Bertako planuan esploratzaillien nundik norakuak hobeto jarraittu ahal izan dittudaz (bestela nekan plano bakarra, 1955ekua zan eta). Aranzadikuen linean, argitalpen txukuna eta didaktikua: eskertzen da espezialistak publiko orokorrak ulertzeko moduko errejistruan idazteko ahalegiña. Liburua, berez, "liburu erdixa" baiño ez da (euskeraz eta gazteleraz dagolako), eta egixa esan, erderazko testuari tiratu detsat pare bat aldiz: Arsuagan testu orijinala irakortziarren, eta Arrikrutzeko turismuan gaiñekuan, euskerazko itzulpena kaskar xamarra begittandu jatalako. Argitalpen elebidunen arazuak!

Lurpeko esentzia

Oier Gorosabel 2022/01/05 22:20
ZUBELDIA, Iñaki. 2021. Lehoiaren atzaparretan galduta. Oñatiko Udala, Oñati.
Lurpeko esentzia

Arrikrutzeko "Pisako Dorrea", ondiok osorik. Onduan, Esteban Larraioz. Argazkixa: Felix Ruiz de Arkaute.

Esan bihar dot liburu honekin sorpresa oso atsegiña hartu dotela. Zer kontatzen daben aldez aurretik jakinda, ez neban gauza haundirik espero. Gehixago esango dot: "190 orrialde lehoian aurkikuntzia kontatzeko??" pentsatzen neban, 20 bat pajina nahikua eta sobran izango zittuala iritzitta. Baiña ez dot kontuan hartu Zubeldiaren etorrixa, horrek esploraziño -eta arazo- espeleologikuen kontakizunari gehitzen detsan plusakin. Gure Martin Ibarrolan kasuan legez, espeleologuak eta idazliak bat egitten dabenian, majia berezi bat sortzen da.

 

Gehixen gustau jatana, lurpeko trabesixei darixon ikuspegi emozionala: edertasunen aurrian bai, baiña batez be arazuen aurrian. Etsipena oso ondo islatzen dau, irakorlia protagonistak bezain galduta sentitzeraiñok, eta bardin erreskatian aurrian sortutako pozan aurrian, edo geroko sentimentu kontraesankorrekin, sektore barrixan esploraziñuan eta Jaturabeko sarrera barrixan desobstrukziñuakin (ezagutzen neban, baiña ez nekixan eurak zabaldutakua zanik)...

 

Kontakizunan zihar, lagungarrixa da Arrikrutzeko topografixia eskura izatia, esploratzaillien nundik-norakuak hobeto segitzeko (AMETekuak 2010ian egindakua adibidez, Aranzadikuen monografiko honetan agertzen dana). Nere kasuan, gaiñera, Arkautek egindako hainbeste argazki kokatzeko (Pisako dorre famosuana barne, harek artaburuak apurtu aurretik!) balixo izan desta.

 

Esploraziñuen eta aurkikuntzen ostian (horixe da liburuan muiña) hiruzpalau apendize eta epilogo txiki be badatoz, danak oso ondo ekarrittakuak. Zubeldian prosia hur-hurrekua da, ariña eta jatorra, eta irakorketia errez-errez (baiña errezkerixa barik) doia liburu osuan zihar.


PD: izenburu hau idatzi eta gero, automatikoki etorri jata gogora, Marcel Prousti bezala, FUEkuak asmautako lurrin miña. ;-)

Aurkezpena

Oier Gorosabel Larrañaga, Lekeittioko Eibartar bat

 preacher.gif

Eibarrespaziuan zihar esan zesten pizkat mesianikua nintzala idaztian, eta bloga sortzerako orduan horregaittik ipiñi netsan izenburu hau. Lehen nere gauza guztiak (argitaratzeko morokuak, behintzat) hamen idazten banittuan be, espeleologixiari buruzko gauza guztiak ADES-en webgunian emoten dittudaz, eta osasun asuntoko artikulu guztiak hona mobidu dittudaz, gaika klasifikauta.

Txorrotxioak
Etiketak
ETB1 EibarOrg Info7 Zer erantzi abertzale abittaga abortuak adela larrañaga aitor_eguren aittitta raduga aldatze amarauna amuategi andoain antzerkia araba arantzazu aranzadi ardantza argentina_2005 armando gorosabel armeria eskola arrajola arrakala arrantza literarixuak arrate arrosa artxanda aulestia axpe_martzana azkue ipuin bilduma azpimarra banu_qasi baxenafarroa baztan belaunologia berasueta berbologia berriatua bidai_aluzinantia bilbao bittorixa buruntza chill_mafia comunitat_valenciana covid19 culineitor deba desempolving diaspora diego-rivera egillor eibar eibarko_lagunak ekialdeko nafarrera eraikinologia erdialdekoa erresuma_batua erronkari espeleologia etxebarria eup euskadi_irratia euskal_erria_aldizkaria euskalkia faktoria felix_arrieta felix_ruiz_de_arkaute galicia ganbara gasteiz gatobazka gce gernika girua gisasola gorosabel hormasprayko igotz_ziarreta ikerkuntza ilegales indalecio ojanguren info7 irabiaketa irratia irun iruñea izarraitz iñigo_aranbarri jacinto_olabe jamo_savoi jendartologia juan de easo juan san martin julen_gabiria julian etxeberria kalamua kanposantuak katarain kirola komikiak koska kuku kurik-3 kurosawel labordeta lagunologia lalolalia lamaiko_operia lasarte leintz_gatzaga lekeitio lekeitioko_lagunak lituenigo lopez maeztu magia manex_agirre maputxe markina-xemein markues matrallako mendaro mendebalekoa mezo_bigarrena mineralak morau musikeruak muskildi mutriku nafar_lapurtera nafarrera noain oiartzun oioioi-lur ondarroa opaybo orakulua otsagabia ozeta paisajiak parakaidistiarenak paris patxi_gallego pedro chastang pedro gisasola polo_garat rufino sande sagartegieta san antoni sartei sasiola sega segura slovakia tafalla2016 talaiatik telebista toribio_etxebarria umeologia urberuaga urkiola xabier_lete xoxote zaharrea zaharreologia zaragoza zer erantzi zerain zornotza zuberera zuberoa
hgikj
2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022