Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Tresna pertsonalak

Eibarko peoria, San Blasa baino hobia
Hemen zaude: Hasiera / Blogak / Dantzing

Halloween Resurrection 2012: Halloween euskal festa bat da (IV)

Oier Araolaza 2012/11/02 12:12
Bazetorren, urtero urrats bat aurrera emanez zetorren, eta aurten erabateko desenbarkoa gertatu da, aurten Halloween Resurrection ikusi ahal izan dugu gure herriko kaleetan.

Eta orain bai, orain hasi gara horren inguruan hitz egiten, eta eztabaida txiki bat ere sortu dela dirudi, batzuk kontra yankia delako, beste batzuk alde, jatorrian zelta zelako, paganoa zelako edo dibertigarria delako.

Orain bost urte, Bilbon, mozorro denda batean sartu eta Halloween-en inguruko hamaika kalabaza eta mozorro ikusi nituen, saltzaileari galdetu eta argi esan zidan "urtetik urtera izugarri igotzen ari da Halloween, ekartzen dudan guztia saltzen dut eta hurrengo urtean bikoitza ekarrita berriz ere agortzen zait". Hortik aurrera, interes handiz jarraitu dut festa honen bilakaera Euskal Herrian.

Gaba Beltza

Halloween-en inguruan apur bat irakurtzen hasi eta berehala ohartu nintzen Europa osoan Erdi Arotik gutxienez ospatzen diren Neguko Festen (San Martin, San Nikolas, Olentzero, inauteriak,...) beste aldaera bat baino ez dela.


Kuestazioa San Nikolas-en aitzakian. Argazkia: Nicolas Ardanaz (1959).

Eta horretan nenbilela, harridura kolpe handiena etxetik etorri zitzaidan, horri buruz ari nintzela aitak esan zidanean berak ere ospatzen zuela Halloween, gaztetxoa zenean, Zizurkilen, 1950eko hamarkadan.

Hariari tira egin gabe bakarrik joan da askatzen. Aian, Berrizen, Eibarren, Arabako Errioxan, Oiartzunen... bila joan gabe agertzen joan dira testigantzak: kalabazak baratzetan lapurtu, hustu, kandelak jarri eta bide bazterretan eta toki ilunetan (garai horretan gehienak) jartzen zituzten nerabeek.

Halloween euskal festa zen beraz. Ez zitzaion Halloween deituko, ez? Ba bai, Halloween zuen izena, baina euskaraz, noski: Animen Eguna edo Animen Gaua. Izan ere, horixe esan nahi du Halloween-ek: "anima guztien gaua". Mutrikun orain hamabost urte berreskuratu zuten eta izen propioarekin gainera: Gaba Beltza.

2012 honetan ikusi duguna erabateko Halloween Resurrection bat izan da. Azken urteetan ari zen festa bidea egiten, mozorro eta bazar erako denden eta taberna eta diskote batzuen ekimenez. Baina aurtengo zabaltze izugarri honen atzean merkataritza industria dago, nire ustez.

Merkataritza

Halloween-eko mozorroen, maskaren eta plastikozko kalabazen industriak denda txiki eta merkatal zentru handietan sarrera indartsua egin du, eta emaitza izugarria izan da. Eibarko El Corte Inglesek eremu oso-oso bat omen zegoen (ez du nik neuk ikusi, baina hala esan didate) Halloween-en mozorro eta abarrekin. Azken bi urteetan bezala Halloween mozorroen festa antolatu du dendaren atarian, eta kiroldegiko dantza moderno eskolako ikasleek Halloween tankerako (Thriller e.a.) hainbat dantza eskaini dituzte.

Halloween Eroski Eibar

Eibarko Eroski hipermerkatu handian ere apalategi oso bat zegoen Halloweeni zuzenduta, eta denda sarreran, umeei Halloweeni buruzko marrazkiak egin eta Halloween marrazki lehiaketan parte hartzera gonbidatzen zituzten umeak.

Halloween Eroski Eibar

Zer esanik ez Bazar txinatarretan, dena euro bakarrean iragartzen duten horietan, jostailu eta mozorro dendetan, e.a. Halloween-en merkatari-industria saltoki tamaina guztietara iritsi da aurten.

Ostalaritza

Taberna, pub eta gaueko festa guneak larri dabiltza krisiarekin, eta argi dute edozein aitzakia ona dela festa egiteko. Hor ere Halloween festen eztanda ezagutu dugu: tabernak girotuta, zerbitzariak mozorrotuta, lehen tragoa dohain mozorrotuta zetorrenari, e.a. Dena den, esango nuke taberna giroan oraindik ez duela kale giroan hartu duen indarra hartu Halloweeen-ek. Zergatik? Festazaleen adinagatik. Halloween invasion honi erantzun zabala eman diotenak umeak (6-12) eta nerabe gazteenak (12-16)  direla iruditu zait, eta horiek ez dira tabernetako bezero.

Aisialdia

Merkataritza eta ostalaritzarena ikusten zen bazetorrela. Baina sorpresa handiena aisialdian hartu dut. Ez dakit zenbateraino zabaldu den kontu hau aisialdian, baina Eibarren, Gaztelekuaren dinamizazioaz arduratzen den Astixa enpresak (euskalgintzarekin lotutakoa) Halloween maskara eta mozorroak egiteko tallerra antolatu zuela ikusi nuenean zur eta lur geratu nintzen. Arduradunek beraien kezka aitortu zidaten, baina nerabeengana "iristeko" dituzten zailtasunak ere bai, alegia, haien intereseko jarduera proposamenekin asmatzeko zailtasunak. Horregatik, Halloween-ekin interesa antzeman zietelako gazteei antolatu zuten jarduera.

Ekonomia, ergela, ekonomia


Niri gai hau asko interesatzen zait, herri kulturako adierazpenak, folklorea deitzen den hori, nola eraldatzen, berritzen, galtzen eta berpizten den erakusten digulako, eta orain eta hemen, gure begien aurrean gertatzen ari delako. Iruditzen zait folklore ikertzaile eta antropologoentzat aukera zoragarria dela, gure aurrean gertatzen ari den gauza bat aztertu  eta ikertzeko. Normalean iraganean gertatu izan diren prozesuak ikertzen dira, eta horiek askoz zailago dira behar bezala ulertzeko. Hau gure mutur aurrean gertatzen ari den fenomenoa da, eta beraz, aukera bikaina.

Orain gutxi hil berri den Eric Hobsbawm-ekin akordatzen naiz. Tradizioak nola sortu eta eraldatzen diren frogatzeko duela hainbat urteko adibideak (Eskoziarren kilt-a, e.a.) erabili behar izan zituen. Gaur egungo gertatzen direnak ezagutzeak, lehengoak nola gertatu ote ziren asmatzeko laguntza handia eskaintzen digulakoan nago. Eta gaur egun, ekonomiak festa eta tradizioen heriotza eta berpiztean duen eragina ezagututa, nork dio orain mende batzuetakoetan ez zuela hainbestekoa edo gehiagokoa izango?

Heriotza eta berpiztearen zapore mingotsa

Aldaketa kultural harrigarri baten testigu izateko aukera pozgarria da, baina aldaketa horren xehetasunek zapore mingotsa, nahiko mingotsa uzten didate niri. Argi daukat Halloween-en olatu honen aurka ezin dudala borrokatu. Baina horrek ez du esan nahi gertatzen ari dena gustatzen ari zaidanik. Zer ez zait gustatzen?

Hasteko, ez zait gustatzen gure buruaz esaten diguna. Ziur aski bi mila urtez, gutxienez, ospatu da Euskal Herrian animen gaua. Aurretik ere bai, baina, gutxienez milurte bat. Belaunaldiz belaunaldi, hizkuntza eta kultura oso baten barruan transmititu da festa. Aldaketak izango ziren noski, eta kalabazak ere auskalo noiz sartuko ziren festan. Baina festa izango zen. Eta noiz eten da katea? Orain 30-40 urte. Gure gurasoak izan dira azken belaunaldia. Bale, gizartea aldatu da, kultura aldatu da, eta gertatzen dira horrelako gauzak.

Baina ahaztura? Gure gurasoek ospatzen zutela ez ezagutzea, belaunaldi bakarrean festa desagertu eta erabat ahaztea, eta orain, amerikarra, irlandarra, zelta edo paganoa dela pentsatuta itsu-itsuan geureganatzea... Horrek gutaz, gure kulturaz esaten duena kezkatzekoa iruditzen zait.

Festa soil bat?

Zenbaitek esaten didazue festa bat baino ez dela, ez emateko horrenbeste garrantziarik. Niretzat ez da festa soil bat, baizik eta funtzionatzeko modu bat da. Hori berori gure hizkuntzarekin, edo orain gure kulturaren oinarrizko ezaugarritzat ditugun beste adierazpen batzuekin egingo bagenu, balorazio desberdina  jasoko lukeela iruditzen zait. Adibidez, imajinatzen bertsolaritza hiltzen utzi izan bagenu (animen gauarekin batera, hortxe-hortxe izan zen) eta orain rap-era erabat emango bagina?

Gau beltzetik Halloweenera

Festa bera da, bai, baina ospatzeko moduan hainbat aldaketa gertatu dira, eta esango nuke, hor galtzen atera garela nabarmen. Zertan? Bi adibide:

1. Birziklatzea vs kontsumismoa. Animen gauaren euskal ospakizunean ez zegoen plastikozko mozorro, maskara eta kalabazarik erosi beharrik. Inauterietan bezala, mozorroaren helburu nagusia, gure burua ezkutatzea, inork ez ezagutzea, aurpegia estaltzea zen, eta horretarako nahikoa ziren oihal zahar bat.



Kalabazak ere baratzetan harrapatu (lapurtu gogortxoa egiten da orain esateko, baina halaxe zen) eta kitto. Grazia handirik ez zien egingo baserritarrei, baina urteroko kontua zenez, ziur aski batzuk nahita utziko zituzten kalabaza batzuk baratzean jaso gabe, gazte harraparien zain.

Jakina, Halloween berria merkataritza-industriak bultzatu du, eta helburua mozorroak eta maskarak saltzea da, beraz, horretan ziri ederra sartu digute, eta gainera, festak egiteko modu merke eta jasangarriagoa baztertu dugu.



2. Truco-o-trato vs aginaldoa. Neguko festen ezaugarri nagusietakoa etxez-etxeko (eta atez-ateko!) kuestazio erronda da (edo izan da). Gazte taldeek baserriz-baserri eta etxez-etxeko jira egiten dute, mozorrotuta (inauterietan) edo kantuan (Santa Eskean, Olentzerotan,...) eta jakiak, dirua edo goxokiak biltzen.

Europa osoan ospatzen dira mota honetako neguko festank, eta Halloween horixe da funtsean. Eta eskatzeko hamaika formula desberdin erabiltzen dira, adibidez: "Aginaldo, aginaldo, urdaia bota ta ixilduko!" edo "emongo bozu emoizu, bestela ezetz esaizu, ate osteko haiziak hartzen amak ez gaitu bialdu!". Mutrikun, Gaba Beltzean, kalabazak atarietan jarri, eta esakera polita kantatzen zuten: "Xesteron kontra, animen alde...". Xestero Mutrikuko ehortzailearen izena omen zen.

Orain truco-o-trato da formula (ez dut uste trick-or-treat erabili dutenik gure gazteek), eta horrek ere pena ematen dit, euskaraz eske-kantu eta esakera oso politak izanik, inglesetik gaztelerara itzulitakoa nagusitzea.

Akulturazioa

Azken batean, Animen Gauaren heriotza eta Halloween-en berpiztea, akulturazio eta homogeneizazio prozesuen adibide ikusgarri bat da. Atzo twitterren idatzi nuen indio-oilar bat erostera nindoala laster dugulako ate joka Thanksgiving day. Artikulu honetan irakurri dut Dia de Accion de Gracias festa yankia ez dugula Halloween bezala irentsiko, bata festa dibertigarria delako eta indiolarra berriz jateko lehorra dela.

Ziur aski arrazoia izango du eta ez dugu Thanksgivin day ospatuko epe motzean, baina ez indiolarra lehorra delako, baizik eta indio-oilarren industriak oraindik ez duelako gure eremu hau bere merkatu berriak zabaltzeko bere plan estrategikoan sartu. Baina hasi gaitezke indiolarra jateko errezeta on bat edo saltsa egoki bat aurkitzen, ze Corte Ingles-ek eta Eroskik indioilar eszedente bat Euskal Herrian merkaturatzea komeni zaiela erabakitzen duten egunean...


Honela dantzatu zen Zaratrusta

Oier Araolaza 2012/10/12 10:05
Cordobatik, @bailarina97-k txiokatu du: "Niretzat droga da. Pozoina gorputzean sartuta dut, eta orain egunero behar dut nire dosia". Ez dut txorrotxiokatu (!), ez nago ados. Dantza ez da gorputzean sartzen den zerbait, gorputzetik ateratzen dena baizik. Eta zer ateratzen da? Alaitasuna, tristura, zirikatzeko gogoa,... edozer, barruan daukazuna. Dantza.

Alicia Alonso: "Dantzaren bidez batasuna, bakea eta etorkizuna egiten dugu". Tira, badakizue, karibearrak oso beroak dira. Mathias Lillmans: "Dantzaren bidez larrutan egiten dut". Halaaa, aho bero! Friedrich Nietzsche: "Dantzatu ez dugun egun bakoitza alperrik galdutako eguna da". Nietzschek euskal hauteskundeak ezagutuko balitu, esaldia honela idatziko zuen: "Dantzatu ez dugun eta hauteskunde kanpainan pasa dugun egun bakoitza alperrik galdutako eguna da".

Eustatek dio, zuk, edo zure albokoak, baina biotako batek ziur, baduzuela ezkutuko bizio bat. Astero hartzen duzuela tarte bat pasiatzeko edo kirola egiteko. Britainiarrak ere biziotsuak dira, baina gure aldean, Nietzsche zaleak. Futbolaren ondoren, dantza da britainiarrek gehien egiten dute jarduera fisikoa. Britainia Handian 40.000 dantzari eta dantza-irakasle ari da dantzaren munduan profesionalki. Herrialde oso bat dantzan. Horrela daude gu baino hobeto, batasuna, bakea, etorkizuna eta sexua gainezka dituztela.

Horra nire plana. Lehendakarigai guztiak bahitu, eta eztabaida aspergarri bat egin beharrean, dantza reality batean sartuko ditugu. Hasteko, atarikoak. Elkarri eskua eman eta soka-dantza egingo dute. Denak soka berean. Ze polita. Gero bikoteka jarriko ditugu dantzan, erritmo eta sentsibilitate desberdinak koordinatzeko.

Hiruko jokoan ohituta daude Patxi Lopez eta Iñigo Urkullu, eta baltsean jarriko ditugu. Elkarrengandik urrundu eta berriz elkartu daitezke unearen arabera. Antonio Basagoitik eta Laura Mintegik pasodoblerako bikote ona egiten dute. Hain espainola eta hain euskalduna -pasodoblea!- aldi berean. Antonio agintzera ohituta dago, baina Laurak genero bereizketarik gabeko dantza nahi du, eta ez dio agintea aitortzen. Raquel Modubar eta Mikel Arana tangoan ariko dira. Elkarri bizkarra emanez, baina pega-pega eginda dantzan, bakarra bailiran. Gorka Maneirori eta Aitor Urrestiri salsa doinua jarriko diegu. Kontaktu fisikoa saihestuz, bakoitzak bere aldaka jokoa erakusteko aukera izango dute. Hurrengo ataletan bikote aldaketa.

Argia astekaria, 2012-10-12

Ezer ere ez

Oier Araolaza 2012/09/28 05:00
“Eibarren ez dago ezer ere ez”. Pasa den asteburuko agenda Eibarren: dantza Coliseoan, Euskaraz Bizi korrika festa, Legarreko jaiak, Mugikortasun iraunkorraren eguna, Pedal eguna. Oraingo honetakoa: Klub Deportiboaren Ate Irekien eguna, Aginako jaiak, Kulturen festa,... Horrez gain erakusketak Portalean, Topalekun, hainbat tabernatan, eta noski, kirol jardunaldiak Ipuruan, Unben, e.a.
Asteburu bat eta bestea ere bai, horrelakoak dira gehienak Eibarren. Baina hor da beti ugaratxoa, tragoa eskuan eta arrazoia eztarrian, korrok egiteko prest: “Eibarren ez dago ezer ere ez”.
Badago non egin eta zer aukeratu. Kulltur eta kirol zale askok, beren gustuko jarduerak egiteaz gain, beste guztiokin konpartitzeko lan egiten dutelako. Horietakoak dira, adibidez, Eibarko Klub Deportibokoak. Mendia, eskia, argazkilaritza, espeleologia, atletismoa, dantza, xakea, squasha, kultura, pilota, urpekaritza eta ziklismoa egin eta bultzatzen dira Deportiboan. Horiek guztiak elkarte bakarrean, bai. Batzuk ez dira erraz ikustekoak, espeleologoak adibidez, baina hor dabiltza, lurpean, satorrak moduan. Besteak mendian, Unben, Portalean, Ipuruan, itsasoan edo Deportiboan. Larunbat honetan, Klub Deportiboaren Ate Irekien eguna ospatuko da. Kirol eta kultur jarduera eskaintza zabal eta harrigarria ezagutzeko aukera. Datorren astean, tragoa eskuan eta arrazoia eztarrian, korrok egingo du ugaratxoak berriz ere: “Eibarren ez dago ezer ere ez”.
...eta kitto! 2012-09-28

Asteburu bat eta bestea ere bai, horrelakoak dira gehienak Eibarren. Baina hor da beti ugaratxoa, tragoa eskuan eta arrazoia eztarrian, korrok egiteko prest: “Eibarren ez dago ezer ere ez”.

Badago non egin eta zer aukeratu. Kulltur eta kirol zale askok, beren gustuko jarduerak egiteaz gain, beste guztiokin konpartitzeko lan egiten dutelako. Horietakoak dira, adibidez, Eibarko Klub Deportibokoak. Mendia, eskia, argazkilaritza, espeleologia, atletismoa, dantza, xakea, squasha, kultura, pilota, urpekaritza eta ziklismoa egin eta bultzatzen dira Deportiboan. Horiek guztiak elkarte bakarrean, bai. Batzuk ez dira erraz ikustekoak, espeleologoak adibidez, baina hor dabiltza, lurpean, satorrak moduan. Besteak mendian, Unben, Portalean, Ipuruan, itsasoan edo Deportiboan. Larunbat honetan, Klub Deportiboaren Ate Irekien eguna ospatuko da. Kirol eta kultur jarduera eskaintza zabal eta harrigarria ezagutzeko aukera. Datorren astean, tragoa eskuan eta arrazoia eztarrian, korrok egingo du ugaratxoak berriz ere: “Eibarren ez dago ezer ere ez”.

...eta kitto! 2012-09-28

Euskal dantza, Etxepare Institutua (2012)

Oier Araolaza 2012/09/20 17:44
Etxepare Institutuaren enkarguz Euskal dantza liburuska idazi dut eta egunotan aurkeztu da jendaurrean. Euskal kulturaren alorreko hamabi liburuz osatutako bilduma prestatu du Etxeparek eta horietako hamar aurkeztu dira Donostian, Etxepare Institutuaren egoitzan bertan.

Hauek dira bilduma osatzen dutenak:

  1. Euskararen historia laburra (Ivan Igartua eta Xabier Zabaltza)
  2. XX. Mendeko euskal literatura (Estibalitz Ezkerra)
  3. Euskal Musika klasikoa (Karlos Sanchez Ekiza)
  4. Euskal kantagintza: pop, rock, folk (Jon Eskisabel)
  5. Estanpa bilduma (Ikusizko Arteak) (Miren Jaio)
  6. Euskal zinema (Joxean Fernandez)
  7. Arkitektura eta diseinua (Pello Agirre)
  8. Euskal dantza (Oier Araolaza)
  9. Bertsolaritza (Joxerra Garzia)
  10. Tradizioak (Joseba Zulaika)
  11. Euskal sukaldaritzaz (Hasier Etxeberria)
  12. Euskal antzerkia (Pedro Barea)

Arkitekturari dagokiona eta euskal antzerkiari buruzkoa falta ziren aurkezpenean, baina horiek urte amaierarako espero dituzte.

Atzerrira begira egindako lanak dira. Hau da, Etxepare Institutoak euskal kultura munduan barreiatzeko duen ahaleginean, lagungarri izango zituen euskarriak nahi zituen, eta helburu horrekin egin zigun enkargua.

Liburuska laburrak dira, argazkiz ongi hornituak, diseinu zainduarekin, eta testua hiru hizkuntzatan daramatenak: Euskaraz, gazteleraz eta ingelesez. Zenbaitek faltan bota dugu frantsesez ere eman izana.

Mamia eta lan-taldea

Testu labur batean gauza asko sartu nahiak, dibulgazio, zorroztasuna eta erakargarritasuna uztartu nahiak,... burukomin batzuk eman dizkit testua ontzeak. Besteak beste euskal dantzaren historia zertzelada batzuk, folklore egutegiari begirada bat, dantza taldeen ibilbide eta egungo panoramaz lerro batzuk, dantza estilo eta joera desberdinen azalpen bat, talde eta norbanako esaguratsuen aipamenak, joera berriak, euskal dantzarien diaspora, eta beste hainbat kontu jorratu nahi izan ditut, baina denak labur azaldu eta txukun harilkatzen nahikoa lan izan dut.

Hutsune batzuk antzeman ditut dagoeneko, eta nahiago dut berriz ez begiratzea hutsune gehiagorekin sufrimendua ez handitzeko. Eta hori eduki eta hizkuntz aldetik hainbat zuzenketa eta proposamen baliotsu egin dizkidatela Enrike Izagirrek, Ainhoa Larrañagak, Iñaki Arregik eta Lide Aranak.

Mari Jose Olaziregik koordinatu du bilduma, eta haren esanetara eta guri laguntzen aritu den Mitxel Muruak egin du lan zikin handiena. Argazkiak zirela, itzulpenak eta bestelako komeriak zirela, mariatu dut apur bat Mitxel, baina eskarmentua, pazientzia eta goxotasuna ditu barra-barra, eta plazerra izan da haren laguntza izatea.

Irudi aldetik garrantzia eman nahi zitzaion liburuari, eta beraz, saiatu gara argazki egoki eta ederrekin borobiltzen argitalpena. Dantzan.com-en dugun bilduma baliatu dugu horretara, eta taldeek, konpainiek eta dantzariek bidali izan dizkiguten argazkien artean bazegoen non hautatu. Bi dantza argazkilari nabarmendu nahiko nituzte. Batetik, Gorka Bravo, azken urteotan euskal dantza garaikidearen "argazkilari ofiziala" bihurtzen ari dena, lan ederrak bata bestearen atzetik pilatuz. Bestetik, Iñaki Zugasti, pazientziaz eta konstantziaz euskal dantzaren argazki fondo zabal, aberats eta librea osatzen ari dena.



Paperezko liburuak ez omen dira dendetan erosterik izango. Etxepare Institutuak parte hartzen duen azoka eta ekitaldietan banatuko ditu. Pdf formatuko liburuak berriz edonoren esku daude dagoeneko Etxepare Instituaren webgunean.

Hemen liburua pdf formatuan eskura:



Ikasle hasberriaren ariketa hutsalak

Oier Araolaza 2012/08/07 12:41
Ibon Sarasolak Orotariko Euskal Hiztegiaren hitzaurrean idatzitakoak dira ondoko lerroak (eskerrik asko Enrike horien berri emateagatik!). Hizkuntzari zegozkion hitzak dantzaren inguruko hitzengatik ordezkatu eta horra, bete betean asmatzen du.

"Gure artean egia ezin ukatuzkotzat ematen diren hainbat legek eta baieztapenek oso oinarri ahula dute, eta askotan kontrako adibideak ezin baztertuzkoak dira, edo gutxienez azterketa merezi dute. Eta ez dira falta kontrako adibideok ustezko legea oinarritzen dutenak baino ugariago edo pisu handiagokoak diren kasuak.
(...)
Oso autore gutxi ezagutzen ditugu, eta gutxi horiek gaizki ezagutzen ditugu. Egungo idazleen sortzaileen artean oso gutxi dira gure literatur dantza tradizioaren zentzua dutenak. Askok irudi erabat desitxuratua dute eta gehienek ez dute inongo irudirik, inondik ere ezagutzen ez dutelako.

Egoera honen aurrean ez genuke ahaztu behar hitz urrats bat ez dela bere definizioan ejekuzioan ahitzen. Hau da, hitz urrats bat erabiltzeko ez da aski bere definizioaz interpretazioaz jabetzea, are gutxiago zeren itzulpen den jakitea. Hitz urrats bat erabiltzeko bere izateko modua-edo ezagutu behar da, ze testuingurutan agertzeko joera duen, ze lagunarte duen ohizkoen edo gogokoen, zein joaskeratan gertatzen den gozoen, eta halaber, joskera bitxietan nola jokatzen duen, zer efektu eragiteko gauza den. Hori literatur dantza tradizioaren ezaguera osatu eta orekatu batek soilik eman dezake. Euskal tradizioaren ezaguera-faltagatik ari da gertatzen, gaur egun nabari den gure literatur eta are hizkuntz dantza katearen etetze edo bestelakotzea. Honekin ez gara eraberritzeen premia ukatzen ari. Betor hizkuntzaren dantzaren eguneratzea, betor joskeraren bortxaketa. Baina gauza jakina da, nonnahi eta noiznahi, tradizioaren ezagutzan oinarritzen ez diren eraberritzeek, ikasle hasberriaren ariketa hutsalen etorkizuna dutela".

Berpizkunde dantzak euskal dantzekin lotu zituen ikertzailea

Oier Araolaza 2012/07/09 11:53
Julia Sutton, musikologo, dantza-irakasle eta dantza historialaria hil da uztailaren 1ean. Berpizkundeko musika eta dantzetan espezialista handia izan da, eta besteak beste Thoinot Arbeu-ren Orchesographie edo Fabritio Caroso-ren Nobilta di dame dantza-liburuen berrargitalpenak zuzendu zituen.

Hain zuzen ere Frabritio Caroso dantza-maisu italiarren 1600. urteko liburuaren ingeleserako itzulpena argitaratu zuen Sutton-ek, eta bertan, euskal dantzekin lotu zuen errepertorio hori:

"...the visual and kinaesthetic similarities between the footwork described by the Italian manuals and current Balkan and Greek dance steps are too strong and obvious to be ignored; but the most vivid resemblances exist in the virtuosic male techniques of Basque dance." Julia Sutton, Courtly Dance of the Renaissence. A New Translation and Edition of the "Nobiltà di Dame" (1600) Fabritio Caroso/, 29. orr.

Hiru hilabete bakarrik izango dira

Oier Araolaza 2012/05/30 16:33
Lauregoi urtetik gora dituzte, baina badakite ez diotela inoiz ume izateari utziko. Kartoizko hexagono bat jarri zieten paparrean zenbaki batekin eta destinoarekin: "Expedición a Inglaterra". 1937ko maiatzaren 21 malapartatu hartan haurtzaroa izoztu zitzaien; betiko ume, gerrako ume bihurtu ziren.

800 bidaiari hartzeko prestauta zegoen itsasontzian 4000 lagun sartu zituzten. 3840 ume, 80 andereño, 120 laguntzaile, 15 apaiz eta 2 sendagile. Itsasoa oldartu zitzaien Bizkaiko Golkoan, eta zorabiatuta botaka hasi ziren umeak. Lurrean kiribildu, begiak itxi eta negar-zotinka pasa zuten gaba. Tarteka txistulariak jartzen zituen dantzan, kantuan egiten zuten eta Santurtziko portuan amarengandik entzundako hitzak errepikatzen zituzten beren kolkorako: "Hiru hilabete bakarrik izango dira, hiru hilabete bakarrik izango dira".

Sei hilabete pasata itzuli zen lehen multzoa. Bi urteren buruan etxean ziren asko, baina 400 umek  Ingalaterran segitzen zuten. Gurasoak hilda batzuk, kartzelan besteak, non jakin ez zenbaitek... ez zeukaten nora itzuli. Tantoka-tantoka itzultzen edo gehiago urruntzen joan ziren, eta azkenerako 250 ume geratu ziren Britainia Handian. Hirurogei eta hamabost urte beranduago, 25 inguru bizi dira, eta horietako batzuk ezagutu ditugu Southampton-en, Habana barkuak porturatu zituen hiri berean.

Mikrofono aurrean galderei erantzuteaz gogaituta antzeman ditugu, baina kamerak itzaltzean inoiz kontatu gabekoak kontatzeko prest, irriparre bihurriarekin batzuetan, emozioz totelka bestetan. Harrigarria bada ere, seme-alaba eta biloba askok ez dute oraintsu arte jakin gurasoak gerrako umeak zituztenik. The Basque Children UK'37 elkartea 2002an sortu zen. Ordurarte, 65 urtez, ezkutuan gorde zuten beren jatorrizko pekatua: gerrako umeak izatea.

Seme-alabek eta bilobek besotik lagunduta etorri dira. Kartoizko hexagonoa eta beren zenbakia daramate paparrean orain ere. Txistularia zortziko bat jotzen hasi da eta piztu egin dira haien aurpegiak. Dantzan hasi eta gure onena eman dugu, barruak hustu ditugu. Besarkatu gaituzte eskerrak emanez. Ez dago asko esateko. Dantzan adierazi diegu guk esan nahi geniena. Begiekin erantzun digute beraiek. 75 urtetan zehar zenbat aldiz errepikatuko zioten beren kolkoari amak Santurtziko portuan esandako hitzak. Hiru hilabete bakarrik izango dira.

Argia, 2012-05-27.

Oilo bustia ala hartza

Oier Araolaza 2012/01/26 12:23
"dantzan puntu com, dantzaannnn, ennez bukatuta". Zenbat aldiz errepikatu behar izan dugun zuzenketa hori azken hamar urteotan. Izena jartzerakoan pentsatu genuen indar gehiago zuela 'n'-z bukatutako "dantzan.com" horrek, eta gainera, beste erremediorik ere ez genuen, 'n' gabeko "dantza.com" zainzuriak, piperrak eta alkatxofak saltzen dituen Castejoneko kontserberak hartua baitzuen ordurako.

Hamar urte dira Argiatik gonbidapena jaso nuela dantzan.com ekimenaren berri emanez artikulu bat idazteko. The Chicken dance, alegia, Oilaskoaren dantza izan zen artikulu haren izenburua. Maria Jesús y su acordeón eta bere pajaritoak Benidormen konfinatzea lortu genituenean, Ameriketako euskaldunen ezteietan jarri ziren modan, eta gainera, euskal jatorriko dantza zelako ustea zabaldu zen. Lisa Corcosteguik esplikatu zuen Oilaskoaren dantza Thomas Werner suitzarrak sortu zuela 70eko hamarkadan, eta harrezkero mundu osora zabaldua zela The Duck Dance edo La Danse des Canards moduko izenekin. Dantzaldizkaria webgunean eman zituen azalpenok ingelesez. Hori ikusita pentsatu genuen ingelesez ez dakitenentzat egin behar genuela antzeko zerbait. Horrela sortu zen dantzan.com, eta horrela hasi nintzen Argiarako artikulu hauek idazten.

Euskal dantzarien komunitatearen informazio trukea bideratzeko sortu da dantzan.com, euskal dantzari eta dantzazaleen gunea" idatzi nuen oilaskoarenak esplikatuta gero. Dantzari batzuen gogoa, Gipuzkoako Foru Aldundiaren diru-laguntza eta CodeSyntax enpresaren gidaritza teknologikoarekin abiatu ginen. Bidean zientoka dantzari eta dantzazale, elkarte, talde eta norbanako batu zaizkigu, Eusko Jaurlaritzaren laguntza ere jaso dugu, eta dantza arnasten duen komunitate erreala trinkotu da gune birtualaren bueltan.

Hamargarren urteurrena ospatzeko unean hileta kanpaiak jo ditugu. Diru-laguntzen jaitsierak eta beste diru-sarrerak murriztuta dantzan.com itxi beharra izan dugu. Oilaskoaren dantzaz gain, hartzaren hibernazioaz aritu gara dantzan.com-en. Jakin dugu neguan hartza leizean ezkutatu eta lozorroan izaten dela, kieto, hilda bezala. Kandelaria ostean, inauterien usainera iratzarri eta indarberrituta itzultzen da. Horixe amesten dugu guk ere. Hartzaren neguko loaldia izatea nahi genuke, indarrak batu eta udaberrirako esnatzeko. Baina, nola jakin lotara joaterakoan negu luzearen ostean iratzarriko ote garen? Hartzaren dantzarekin amets egiten dugu; ea ez garen oilo bustiarenarekin geratzen.

Argia, 2011-01-22

Soroluzeko aztarnak Urkulu dorrearen magalean

Oier Araolaza 2011/12/27 23:31
Abenduko lehen egunetan Donibane Garazin oinarri hartu eta zenbait txango egin genituen inguruko mendietara. Horietako batean Urkulura jo genuen, mendi buelta bat egin eta gailurreko dorre erromatarra ezagutzeko asmoz. Bidean, Soroluzeko trikuharria eta mairubaratzarekin topo egin genuen, eta haien ondoan, gure atentzioa deitu zuen lubaki egitura bitxi bat. Zer ote?

Orbaizetako udalerriko lurrak dira Urkulukoak. Pirinioetako gailur-lerroan, Orbaizetako ola ez du urruti, Ibañeta albo batean geratzen zaio eta gu Arnostegitik iritsi ginen bertara. Urkuluko dorrea erromatar garaiko eraikina da, 1.420 metroko altuera duen mendiaren gailurrean eraikitakoa. Dorre zirkularraren gainaldea erorita dago, baina harresiak ederki eutsi ditu babesik gabeko mendi puntan, 2000 urte pasa badira ere. Dorrea baina metro batzuk beherago, etxe-gotortua izan zitekeenaren aztarnak aurkitu ziren, erromatar garaiko aztarnak, baina baita XVIII. mendeko konbentzio-gerra garaikoak ere.

Urkuluko dorrea

 

Urkulu gailurrera bidean, Soroluzeko mendi-lepoan geldialditxoa egin genuen bertan dauden historiaurreko aztarnak bisitatzeko. Trikuharria eta mairubaratza edo cromlecha daude bertan, zuhaitz bakarti batek lagunduta. Horien ondoan, lubaki sakon bat ikusi nuen eta zer ote zen jakin nahian hasi nintzen. Lubakia inguratu, eta planta laukiko eraikin bat babesteko egindakoa zirudien. Soroluzeko trikuharria eta cromlech-a seinale banak aurkezten zizkigun, baina beste hau zer izan zitekeen argitzen zuen panelik ez nuen aurkitu. Belar txikiak eta sasi batzuk estaltzen zuten ingurune osoa, eta beraz, harriak baldin badira azpialde horretan, badira ehunka urte batzuk erorita daudena. Noizkoa ote? Zer ote? Santiago bideko erromesen babeserako aterbea? Hori horrela balitz, lubakiak ez luke zentzurik. Urkuluko erromatar aztarnekin lotutakoa? Orduan, dorrearekin batera aipatuko zuten han eta hemen, eta horrelakorik ez nuen irakurri inon.

Urkulura igotzen, barrenean soroluzeko mendi-lepoa

 

Argazki kamera ez nuen aldean eta telefonoarekin ateratako argazkiak baino ez nituen, eta gainera, argazki sorta handi bat galdu egin dut, baldarkeria baten ondorioz. Dena den, nik bertatik ateratako argazkietan ezin gauza askorik ikusi. Urkulura igotzen ari ginela, Soroluzeko mendi-lepoa honela ikusten genuen.

Soroluzeko mendi-lepoa

 

Honako argazki honetan Soroluzeko lubakiak. Inguruneari egin nizkion argazki batzuk, baina galdu ditudanetakoak dira. Hala ere, ezin ezer antzeman bertan egonda. Lubakiak bakarrik.

Soroluze lubakia

 

Etxera itzuli eta GPSan grabatutako ibilbidea google maps-era igo dut. Zehaztasun askorik ez du (telefonoa da, ez GPSa!) baina itxura egiten du. Hemen ibilbidea.
Ikusi 2011-12-09 Urkuluko Dorrea mapa handiago batean

 

Soroluzeko mendi-lepoaren google maps-en aire argazkiak ikustera joan eta aiba! Bai ederki ikusten dela nire jakinmina piztu zuen eraikinaren planoa. Niri laukia iruditu zitzaidan lubakien forma orain garbi ikusten da izar formakoa dela. Joe, makaleko aldearekin jokatzen dute txoriek gurekin. Horra google maps-etik ateratako argazkia.

soroluze-google-maps

 

Wikipedian aurkitu dut aztarna horien inguruko aipamen labur bat: "Soroluzen dagoen lubaki egitura zoragarriak kostatik Orirainoko gotorlekuen defentsaren katea osatzen zuen. XVIII. eta XIX. mendearen amaierako gerraterako eraiki zen. " Ez da asko, baina dezente da. Gotorlekua zela, eta beraz, horregatik lubakien izar forma, eta XVIII-XIX mendeetako aztarnak direla.

soroluze-2 google-maps

Mendi-puntan bakardadean zaudela pentsatu, eta zaila da imajinatzea Burdin-aroan, Erromatar garaian, Erdi Aroan edo XVIII. mendean zenbat joan-etorri eta eraikitze-lan izan diren paraje horietan.

Tradizioa eta abangoardia: Raices, zelako sustraiak!

Oier Araolaza 2011/12/22 17:56
Festa tradizional bat da, baina abangoardiako performance moduan aurkeztuta ere, erabat sinesgarria litzateke. Eroetxetik ateratakoa dirudien konparsa honen antzerki absurdoa ikuslerik gabeko mendi magalean ikusita abangoardiako performance baten aurrean dagoela pentsatzera eramaten baitu ikuslea.

Iruñeko lagun batek, Mintxo Garaikoetxeak, bideo sorta zoragarri bat bidali digu. Atalka atalka joan gara dantzan.com-en argitaratzen, eta ale bakoitzarekin gozatzen. Television Españolak, frankisko garaian ekoiztutako Raices programako atalak dira. Folklore zaleontzat ikaragarrizko altxorra dira eta pozez txoratzen gaude dokumental guzti horiek ikusita. 1970eko hamarkada hasierakoak dira grabazio gehienak, alegia, orain 40 urtekoak, baina lau  hamarkada horiek mundu bat izan dira folklorean eta bideoan ikusten dugunaren batzuetan beste mundu batera bidaiatzen dugun sentsazioa dugu.

Dantzaren ikuspuntutik zein baino zein interesgarriagoa da, eta ez naiz gai bat hautatzeko, baina dantzatik kanpoko irizpideekin bi apartatu, eta hona ekarriko diut.

Lehenengo eta behin Felicitas, "Señora" Maria eta Petra aipatu nahi ditut. Caceres-eko Garganta la Ollan egindako grabazioan ageri dira hiru emakume hauek, beren herrian jotak nola dantzatzen dituzten azaltzen. Ah zer hirukotea! Haien dantzarako naturaltasunak eta bizi-pozak ez du parekorik. Programaren erdi aldera, 14'28" puntuan hasten da esandako pasartea.

 

Sorta osoaren gailurra aspaldi ikusitako gauza harrigarri eta hunkigarriena da. Valentzian, Biar herrian ospatzen den festa bitxi bat da, Mairu eta Kristauen festen testuinguruan egiten den Espioien dantza edo Ball dels Espies. Merezi du ordu erditxo bat hartzea hau ikusteko:

Festa tradizional bat da, baina abangoardiako performance moduan aurkeztuta ere, erabat sinesgarria litzateke. Kontuan hartu behar da, programa guzti hauetan ageri diren dantza eta festak, dagokien festa egunetik kanpo, propio berregin eta grabatuak izan direla. Horrek, oraindik ere bitxiago egiten du honako hau, eroetxetik ateratakoa dirudien konparsa honen antzerki absurdoa ikuslerik gabeko mendi magalean ikusita abangoardiako performance baten aurrean dagoela pentsatzera eramaten baitu ikuslea.

Enrike lagunak bideoa ikusitakoak bidali zidan mezua ekarri dut hona, niregan sortu zuen harridura bera sentitu baitzuen, eta bai ederki jarri ere hitzetan:

"Aluzinauta gelditxu nok. Galduta. Aurreko baten esaten hestan ikusteko, ikusteko hori "ball dels espies" hori, eta ointxe ikusi juat. Zer dok hori baiña! Zer dok antzerkixa bera eta zer dok Raices programiaren hori ale konkretuori, gaurko ikuspuntutik ikusitxa! Surrealistia? Beste mundu bat? Programiorren direktoria, zer, un adelantado, un monstruo, biharreko gogorik ez? Ze pentsau?

Hasteko, fiestia bera. Teatro del absurdo, esaten juek? Hortxe dakak teatro del absurdo, pretensiño barikua eta natural eta ondo eindakua gaiñera. Zelako ingredientiak! Eta zeiñendako eitxen juek hori jaixori? Pentsatzen egon nok ze, nahiz eta hasieran esan jai-eguna zala eta orduan egunian eitxen dala hori fiestiori, han katurik be ez eguala begira. Holantxeik izango dok benetan? Iñor be ez dala juaten? Akaso egun horretakua emanaldi bereziren bat izango zuan, propio grabatzeko, eta horretxegaitxik jenterik ez? Joder, aurreko espiak, zelako kuadrillia! Flipantia! Eta atzeko dantzako parejak! Zenbat urte eta zenbat bidar hori dantziori benga eta benga eta benga aldapan gora? Eta ze dantza klase? Eta bandia? De pelikula, gero!

Joder, baiña fiestia bera bezin fuertia, ordu erdiko programia horrekiñ osatu ahal eta osatu nahi izatia dok. Tipua, direktoria, bisionarixo bat zuan, edo adar jotzaille mortala, edo zer?
"

Aurkezpena

Dantzing

Hitzen eta gorputzen dantza

Oier Araolaza Arrieta (Elgoibar, 1972) Dantzaria naiz. Kazetaritza eta Antropologia ikasketak egin ditut, ETBn eta Elhuyar-en egin nuen lan, eta azken urteotan dantzaren komunikazioan eta kudeaketan ari naiz buru-belarri dantzan.com elkartean. Eibarko Kezka dantza taldea dut bigarren etxea eta Donostiako Argia dantzari taldeak argitzen dit bidea.  <eibartarrak> posta zerrendaren bidez Interneti zukua ateratzeko aukerak ikasi eta dantzaren alorrean aplikatzen saiatu naiz. dantzan.com izan da ahalegin horien ondorio nagusia, euskal dantzarien informazio gune bat. Gaur egun dantza eta generoaren inguruko ikerketa lanean ari naiz EHUn Mikel Laboa Katedraren babesarekin, eta Dantzertin euskal dantzako eskolak ematen ditut.

Blog honetako testuen lizentzia: Creative Commons by-sa

twitter