Markos Zapiain

Heriotza ez dut maite, ezta heriotza ekar dezakeena ere. Goi mailako mendia ikaragarria iruditzen zait, errusiar erruleta antzeko bat. Heriotza hain hurbil sentitzeak emango dio apika sakontasuna mendiko zirrarari. Gaur hil da Tolo Calafat. Annapurnara igotzen 10 lagunetik 4 hil egin da; baina iritsi direnen artean 10etik zazpi dago hilik.

Pasio guztiak zaizkio absurdo bizi ez dituenari. Baina mendiak absurdoari heriotza-kopuru beldurgarria eransten dio. Himalaiara joateak zeharkako suizidioa dirudi.

Kontrajarri egiten dira mendiko haize garbia eta tabernetako tabako-kiratsa, baina mendizaleak eta erretzaileak ezinegon berdina eragiten digute: lagun hurkoaren gozamen heriotzaz zipriztinduak begirada eta adimena erakarri eta blokeatzen dizkizu. Gainera, arbuio puritano bat eragiten du gure baitan hurkoa bere burua suntsituz gozatzen ikusteak.

Lehengoan Juan Mari Juaristik esan zuen burutik pasatu ere ez zaiola egiten mendira igotzea gailurrera kosta ahala kosta iristen ahalegindu gabe.

Ordea, sarritan ez ote dira maitagarriagoak prestalanak lanak berak baino? Ez al dira fidagarriagoak atarian gelditzen direnak beti barruraino sartu nahi izaten dutenak baino?

Bermeon bolo-bolo dabil mundakar bikote baten inguruko pasadizo bat. Bermeon kontatzen denez mundakarrei buruz, ez da hitzez hitz hartu behar. Peru eta Maria deituko diegu. Egun batean, Mariak Peruri: “Gaur seme-alabak kanpoan ibiliko dira. Egundoko txortaldi bikaina izango dugu, ikusiko duzu, inoiz ez bezala jango dizut txitxilinoa, goitik behera zurrupatuko dizut. Etzan zaitez hor.” Mariak esnegaina eta Chantilly-krema ekarri eta zakilaldea estali dio Peruri. Gailurrean marrubi-ale eder askoa ipini dio. Mariak bere burua prestatu eta gogoz jaten hasi behar zaionean Peruk eten egiten dio: “Ez, ez, otoi arren, hain dago polita!! Utzi horrela, atera argazki batzuk; egin nahi duzuna, baina ez ukitu!”

Goi mailako kirolariek Peru hori behar lukete eredu, bidean bertan goxo gelditzen baitaki, aldez aurretik uko eginik tontorra konkistatu, gola sartu eta norgehiagoka irabazteari, behinolako helburua ahaztuta.

Sendi guztietan gogoratzen dira beti istorio jakin zenbait, sarritan oso politak, behin eta berriro errepikatzeagatik ere gustagarri gertatzen direnak. Gurean kontatzen direnen artean bat aukeratu behar izanez gero, hauxe litzateke ziur aski:

Amama gerra zibilaren ostean erbestetik Irunera itzuli zen, ordurako alargun, gure amak hiru hilabete zeuzkala alargundu baitzen, 1940an. Denda txiki bat zabaldu zuen. Behin batean, 1945 edo 46an, gizon handi bitxi bat denda aurrean gelditu zen, galdurik bezala. Bibotea zeraman, Nietzscherenaren edota Ramon Etxezarretarenaren gisakoa. Amama errukitsua genuen, laguntzera emana. Gizonak azentu arraro bat zeukan. Urantzu karrikan igaro zuen gaua, bertan bizi baitziren amama, ama eta izeba batzuk; arropa eta hazkurria eman zioten. Frantziara igaro nahi zuen, bertan omen baitzuen AEBera eramango zuen kontaktua.

Gizonaren gutun bat iritsi zen handik pixka batera, Ondarretako espetxetik; mugan atzeman eta bertan sartu eta itxi zuten. Orduz geroztik, Ondarretan atxiki zuten bitartean, maiz joaten zitzaizkion amama, izeba Kontxi eta ama janaria eramatera, arropa ere bai. Gure amak bost-sei urte izango zituen.

Hungariarrarekiko elkarrizketetarik Budapesten deskribapenak oroitzen ditu amak, nola garai batean batetik Buda zegoen, aberatsagoa, eta bestetik Pest, txiroagoa, eta biak elkartuta sortu zuten Budapest.

Halako batean hungariarra askatu egin zuten.

Zenbait hilabeteren buruan, hungariar misteriotsuaren gutun bat jaso zuen amamak AEBetik: hara joateko berekin ezkontzera eskatzen zion.  

Amamak ordea buruhauste franko zuen Irunen: gurasoak eta ahizpak, bera baino gazteagoak guztiak, erreklamatu behar zituen, Frantzian baitziren artean, Poitiersen; alaba txikia aurrera atera; denda…

Frankismo bete-beteko katolikotasun itogarriak, gainera, emakume alargunari ez zekarkion oztopoa baizik bizimodu berri bati ekiteko orduan, bikote-maitasuna berpizten ahalegintzeko orduan. Senar hilari fideltasun erabatekoa zor zion alargun gazteak, hil artekoa. Giro ideologiko horrek ere izango zuen eragina maitasun-ernamuin hura eteteko orduan, amamaren eta hungariar ziur aski nazi haren artekoa.

Zergatik nazia? Aliatuak sartu zirenean alde egin bide zuen Hungariatik. Espainiatik Frantziara igaro nahiak bitxia eman lezake, nazi batek ez baitzukeen inongo arazorik izango Espainian, alderantziz, eta Frantzia berriz askatu berria zen. Kontaktua Frantzian zuen haatik. Eta nazia bazen AEBra kosta ahala kosta joan nahi izatea ere ulergarria da, beste nazi askok ere han aurkitu baitzuten lasaitasun babestua.

Georges Sorosen aitzindariren bat izango zen apika, eta testamentua egitean ez du gaztaroko bat-bateko maitemin hura ahaztuko.

Lehen begiratuan ematen du alkate-lana hobeki bete dezakeela bizi batek hil batek baino. Dena den, jende argi frankok aldeztu izan du hobe dela ezer ez egitea zerbait egitea baino. 

Olariagaren tira batean, neskalaguna badoa etxetik eta bertan gelditzen den Zakilixuti galdetu dio: “Eta zer egingo duzu gaur?” Zakilixutek: “Ezer ez.” Hurrengo egunean, berdin: “Zer egingo duzu gaur?” “Ezer ez.” Neskak: “Baina hori atzo ere egin zenuen.” “Bai, baina ez nuen bukatu.”

Ildo berean, Homer Simpsonen gogoeta: “Ez dut deus egiten eta horrela ezer ez da amaitu gabe geldituko.”

Kontua da AEBetako Tennesseeko herri txiki batean, Tracy Cityn, alkatea aukeratzeko hauteskundeak izan berri dituztela. Hildako batek irabazi ditu: Carl Robin Geary orain dela zenbait aste zendu zen; 268 boto jaso ditu hala ere. Hildakoak oraingo alkate andereari irabazi dio, Barbara Brock izenekoari, honek ez baititu jaso 85 boto baino. Lehia bi hautagai horietara mugatu da. Ez dira ezein alderdiko kide.

Barbara Brock galtzailea orain dela 16 hilabete izendatu zuten alkate, ordu arte alkate ibiliriko Carl Robin Geary supituki hil zenean. Hildakoaren aurka galdu duen Brockek berak adierazi du berak lan sendo bat egin duela asteotan hiriko gobernuburu gisa.

Hauteskundeen biharamunean Donna Basham funtzionarioak adierazi zuen ez zuela espekulatu nahi, zergatik irabazi ote duen gorpu batek. Dena den, ziurtatu zuen Tennessee hego-ekialdeko herrixkako jende guztiak zekiela hila hilik zela.

Yankien jenio politikoaren beste adierazpen bat dugu hemen, zalantza galdetzailearen bidez demokraziaren zerizana aberastera datorrena: guztiz ziurtzat jo al dezakegu hilak ezin dituela alkate-lanak behar bezala bete? Are, herriaren onurari begira sarritan ez ote da egokiagoa hiliko alkatea bizia baino? Jose Antonio Agirre edo Telesforo Monzon lehendakarigai aurkeztuz gero boto-parrasta ederra jasoko lukete, Coluche pailazoak bezala Frantziako presidentetzarako aurkeztu zelarik, lehendakariaren zereginak burutzeko ez baitu gehiegi axola bizirik ala hilik egon dadin; gaur egun bistan da pareko direla lehendakari bizia zein zendua zein Txiribiton.

Gure ikasle Mihnea errumaniarra da sorkuraz. Hirugarren mailan dabil. Duela soilik zazpi bat urte etorri zen arren Bermeora hirugarren maila osoko notarik onenak ateratzen ditu Euskaran; langilea da, zintzoa.

Haratusteetan lagunekin zegoen, lokalean. Mihnearen lagun batek aliketa batzuk bota zituen besaulki baten aurka. Aliketak errebotatu eta Mihnearen begian sartu ziren eta bertan inkatu. Hamaika mila bider nahita ahaleginduta ere inork ez zukeen halakorik lortuko.

Mihnea hasieran ez zen ohartzen aliketak begian sartuta zituela. Lagunek jakinarazi zioten. Aliketak bota zituena Mihnearen begitik ateratzen saiatu zen, baina besteek geldiarazi zuten: txarra da, nerbioak eta zainak kalte litzake eta heriotza ekarri. Anbulantziari deitu eta aliketa begian zuela eraman zuten ospitalera. Han atera zizkioten azkenik.

Begi horretako ikusmena galduko du.

Etika, bizitzak goibelaldia eta kexatzeko arrazoi ugari dakarkizunean, erabaki sendo batez inertzia ilunari aurre egitea da besteak beste, eta putzutik ateratzeko deliberamenduari eustea. Mihnea ikastetxean dugu berriro. Minutu bat ere ez du alferrik galdu aliketak bota zituenari bere zoritxarraren errua leporatzen. Miresgarria da gaztearen jarrera, eta bakana, gaizki jartzen zarenean lehenbiziko erantzuna errudun bat bilatzea izaten baita, zure malura husteko jopunturen bat. Zailagoa da, baina helduagoa, eta kasu honetan, behintzat, egiari lotuagoa, onartzea azken batean ez dagoela errudunik.

Inoiz ez du ikusmena berreskuratuko, baina begi bakarrarekin aurrera egingo du.

Mihneak badu lehengusu bat, Ionut, aurten ikasle daukadana. Mihnearen ifrentzu pikaroa da, alfer galanta, gezurti porrokatua. Tragediaren hasieran benetan hunkituta zegoen eta ez zen ikastetxera etortzen Mihnea koitadua kontsolatzearren. Ez etortze hori luzatu egin da ordea. Azkenik, Mihnea Institutura itzuli bada ere Ionutek zeozer kontsolatzen jarraitu du antza, bere burua apika, azkengabeko piran.

Gaur etorri da azkenik. Ikaskide taldetxo bat zuen inguruan eta kontatzen ari zitzaien: “Eta Bartzelona futbol taldekoek telefonoz deitu zidaten, beraiekin joka dezadan eskatzeko. Baina komunean nengoen ordea kaka eginean eta ez nintzen telefonoa hartzera heldu.” Ohar bedi kaka egiten ari zela, ez pixa; telefonoa hartzera ez altxatzeko motiboa horrela pisutsuagoa baita, sinesgarriagoa. Xehetasunak zaintze horretan nabarmentzen da kontalari ona.

(Behin batean, Zizek-ek, frantsesez mintzo zela, lapsus bat izan zuen: “Alferrik da, bueltan datorkizu, haizearen aurka kaka egitean bezalaxe” bota zuen. “Haize sendoa, alajaina” erantzun zion Jacques-Alain Miller-ek.)

 “Eta zergatik ez zenien zuk gero deitu, zeure telefonoan agertuko zen Barçakoen zenbakia.” “Ez ba, llamada oculta zekarren.”

Entzule bakar bati ere ez zaio kaskotik pasatu galdetzea nola arraio dakien orduan Barçakoak zirela, baina kontakizunaren beroan horrek ez du garrantzirik.

“Hori zorte txarra, Ionut. Munduko futbol klubik onena hire atzetik eta ezin kontaktatu”.

“Bai ba, motel; baina iritsiko duk egun handia.” 

Denbora aurrera, Ionut ohartu da bere istorioan zerbaitek kirrinka egiten duela, eta biribildu egin du: ba omen zekien Barça zela, doi-doi 19:00etan deituko ziotela jakinarazi ziotelako.

“Eta zergatik ez zeunden 19:00etan prest?”

“Zazpiak hogei segundo gutxiagotan jo zidalako kakalarri-apretoiak.”

Sarah Colwillen kasuak frogatu du gaixotasunak lagun diezagukeela gure baitan aurkitzen eta pizten ezezagunak eta irudikagaitzak zitzaizkigun ahalmenak.

Itxuraz, burmuineko zati jakin bati dagokio mintzamena. Ordea, eta ez dakit neurolinguistek honetaz zer dioten zehazki, susmoa dut hizkuntza desberdinak erabiltzean burmuinean pizten direla esparru eta muga berdin-berdinak ez dituzten zatiak, hurbil eta are nahasirik egon daitezkeen arren. Sakoneko egitura desberdina duten hizkuntzek pizten dituzte zati desberdinak: frantsesak, italierak eta espainolak zati berdina pizten dute, euskararenarekin bat ez datorrena. Ingelesak eta alemanak berdina; ingelesak eta gaztelaniak desberdina.

Zenbait jendek hizkuntzak ikasteko dituen zailtasunak utzikeriaren aitzakia baino zerbait gehiago dira, neuronalak izan baitaitezke hein batean. 

Batzuetan oharkabean alboko ezezagunari igarri egiten diozu zein hizkuntzaz diharduen, eta aiseago joko duzu zeurea darabilenarengana arrotzarengana baino.

Hori dela eta, Bilbon, edo Gaztelugatxe inguruan, maizegi, erdaldunek ez gaituzte ikusi ere egiten. Ikus gaitzaten helburu, borondate oneko asmo pedagogikoz, atzo, Bilbon bakarrik nenbilela, erabaki bat hartu nuen, irmo: baldin ezezagun batek gaztelaniaz galdetzen badit zerbait, aurrena neurtuko dut ea bere biografiak arazo ekonomikoen hobenaz gaztelania baizik ez ezagutzera behartu ote duen; hala balitz, gaztelaniaz erantzungo nioke, orain arte bezala.

Aldiz, bistakoa bada euskaldunen berri ez duen atzerritar bat dela, edo bestela inperialista linguistiko bat, orduan erantzungo diot: “Sorry, I’m Basque, I don’t speak Spanish, only Basque and English”.

Hori bai, ahal bezain adeitsuki, amorru izpirik gabe, batez ere zapaltzailea zuzentzen zaizularik. Izan ere, bihozbera eta zintzoa zatzaizkio erantzun horren bidez, ez baita soilik defentsazkoa: bere burmuineko zati elbarriak pizten laguntzen ari zatzaizkio, bere gogoa eta jakintza osatzen eta biribiltzen, migraina onbera bat bazina bezala.

Tamalez, erabakia irmo hartu eta ordu laurdenera espainol harroputz tipikoak Guggenheimera nola iritsi galdetu zidan eta inertziaren erruz eta ordurako erabaki irmoa ahaztua nuelako gaztelaniaz erantzun nion, baina zin dagit aurrerantzean etikokiago jokatuko dudala.

Sarah Colwill emakume ingelesari, migraina latz baten ondorioz, txinatar azentu nabarmena gelditu zaio hizkeran. Daily Mail egunkariak dakar. Jakina da migrainek mintzamena ahuldu dezaketela baina Colwillen kasua berezia da, 35 urteko britainiarrari buruko minak ezohiko albo-kaltea ekarri baitio. Medikuek diote eritasun berezi batek jo duela, “Atzerriko azentuaren sindromea”k, mintzamena eta hitzak osatzeko ahalmena kontrolatzen duen burmuinaren zatia kaltetzen duena.

Oso eritasun arraroa da; 60 kasu erregistratu baino ez dago mundu osoan.

Sarah Colwill Alemanian jaio zen baina haurra zela joan zen Plymouthera bizitzera. “Plymouthera 18 hilabete neuzkala etorri nintzen bizitzera; halatan, bertakoa banintz bezala hitz egin izan dut beti.”

Sarahk joan den hilabetean migraina bereziki gogorrak pairatu zituen, hain gogorrak anbulantziari deitu behar izan baitzion. Orduan hasi zen azentu-aldaketa sumatzen. Anbulantzian zihoazen medikuei deigarria egin zitzaien Sarahren ahotsa eta doinua. Ospitalean ohartu ziren emakume txinatarrak bezal-bezalaxe mintzo zela, tonu altuz eta ahots mehez.

Colwillek dio ideiarik ere ez duela nondik nora hartu ote duen mintzamolde hori, sekula ez baita Ekialde Urrunean egon. Kezkaturik dabil: “Nire betiko ahotsa berreskuratu nahi dut, baina ez dakit ahal izango ote dudan.”

“Atakearan ostean alaba-ordearekin hitz egin nuen ospitaletik baina ez ninduen ezagutu. Orduz geroztik, lagunek ere eskegi egiten didate telefonoa, ene ahotsa ezagutzen ez eta iruzurti gogaikarri horietako bat naizela uste izaten baitute”.

Orain hizkera-terapia bati ekin dio, berriz ere bere ohiko azentuaz mintzatzeko itxaropenaz, Devon eskualdeari dagokiona. Itxaropen horrek bultzatuta dabil lanean John Coleman Oxford Unibertsitateko Fonetika-adituarekin.

Mirando desde los 46 años hacia los 23 con que comencé a dar clases y hacia los años anteriores a los 23, me parece que el trabajo pudo suponer un revulsivo para corregir el modo de vida y el carácter blando, amorfo y desordenado que me constituía entonces y desgraciadamente continúa caracterizándome; espero que el esfuerzo que para superarlo pienso realizar tras jubilarme resulte exitoso y definitivo.

Antes de dedicarme a la enseñanza había realizado varias tareas breves y pasajeras, pero empleos remunerados no tuve más que cuatro, que enumero en orden cronológico: ayudante en la tienda de mi madre y de mi abuela, Novedades Peluaga, en Irún; sirviente en un caserío de Tolosa; a mi tercer trabajo no sé cómo se le llama en castellano y tampoco sé dónde buscarlo: consistía en fregar no la vajilla y la cubertería, sino grandes perolas, en la British Gas, en Londres; y, en cuarto lugar, uno de esos trabajos que finalizan al acabar la concreta labor encomendada, en el South Kensington Hotel, también en Londres: se trataba de bajar todos los objetos (camas, televisores, muebles, pero también la moqueta, una vez despegada y enrollada) de ciertos pisos del hotel a los pisos inmediatamente inferiores, para poder limpiar a fondo el piso vaciado, tras lo cual volvíamos a subir las cosas y colocarlas en su debido sitio.

En contraste con esos cuatro modestos trabajos el de docente supuso un cambio radical en mi vida. En mis clases enseguida se puso de manifiesto un defecto que todavía me atosiga: mi falta de autoridad, mi incapacidad para imponer un clima adecuado para transmitir con efectividad los contenidos del programa. Recuerdo claramente una escena de aquel primer año, una clase por la tarde (la recuerdo porque pensé: esto he de recordarlo y contarlo, es importante): unos alumnos se peleaban lanzándose a la cabeza sillas, gritando, zarandeándose y estrangulándose encima de las mesas, que iban cayendo cerca de donde yo estaba, pegado a la pizarra, de pie; en medio del aula otros alumnos hacían una fogata con los apuntes y ejercicios que les acababa de entregar; desde la pared de atrás un radiocasete despedía un ruido infernal (con mi consentimiento, pues el delegado, al comienzo del curso, me pidió permiso para poner música de fondo, para  que las clases fueran más llevaderas, y yo había accedido; poco a poco fue quedando claro que la música y el volumen los elegían siempre ellos, y el día que recuerdo era ya demasiado tarde para pretender corregir nada).

Era un centro de los llamados conflictivos. El primer día, recién llegado, la jefa de estudios, Elena, me instruía en su despacho, cuando entró una alumna con las muñecas vendadas. Elena le dijo con naturalidad y en tono amistoso: “Vaya manía que os ha dado de intentar suicidaros”. Ante mi sorpresa, y después de que la alumna, Idoia, gallega, se marchara, Elena me explicó que el año anterior una amiga de Idoia se había suicidado con éxito. En nuestro Instituto teníamos unos cuantos alumnos gallegos que un cura había sacado de un Reformatorio y acogido en su casa, en Rentería; les habían asignado nuestro centro. Al parecer, habían intimado con unos gitanos que vendían heroína; éstos les encargaron a Idoia y sus compañeros de piso la venta de una notable cantidad, pero los gallegos, en lugar de venderla, se la habían ido metiendo por la vena, de modo que los camellos les amenazaban violentamente y les habían propinado unas cuantas palizas, con la esperanza de recuperar el dinero. Según Elena, la incapacidad de soportar la presión habría lanzado a Idoia al intento y a su amiga al suicidio.

Yo había tenido unos cuantos profesores libertarios, tanto en el Instituto de Fuenterrabía como en la carrera, en Zorroaga; eran los que más me llamaban la atención y los que ya como profesor imitaba aun sin proponérmelo, lo cual aquel primer año me llevó a menudo al ridículo, como aquella vez en que, durante la primera reunión que en cuanto tutor me correspondía con los padres, y ante el pasmo de un honesto y meticuloso profesor de Matemáticas, Antonio, que me acompañaba en calidad de fogueado consejero, me puse a preguntarme a mí mismo en voz alta ante los padres por qué se supone que mis palabras son, en el aula o en cualquier otro lugar, jerárquicamente más valiosas que las de sus hijos, qué derecho tengo a acallar a nadie para imponerle mi discurso, quién me habré creído que soy para reprimir a nuestra juventud, que tantas vivencias interesantes tiene que transmitirnos; y que lo importante no es estudiar sino vivir, y la escuela a fin de cuentas es parte principal del sistema carcelario que define nuestra sociedad. Un padre balbuceó frases raras, estaba borracho. (Unos días más tarde en clase su hija se puso en pie repentinamente, abrió la ventana y vomitó. El vómito, bastante sólido, se quedó sobre el alféizar.)

Después de la reunión Antonio me recomendó, con toda la razón, que en las siguientes charlas me limitara a insistir a los padres en que sus hijos debían estudiar mucho para poder aprobar, que les vigilaran para que hicieran los deberes, un título les vendría bien en la vida pero para conseguirlo era necesaria cierta disciplina tanto en casa como en la escuela…

Antonio tenía experiencia pero era de los pocos que no se había doblegado. Se negaba por ejemplo a trapichear con la verdad, aunque fuera ante la Delegación de Educación. Me confesó que esa misma intransigencia le había acarreado varias separaciones.

Llevaba diecisiete años trabajando en la enseñanza y nunca había dejado de ir al centro: ni enfermedad leve ni problemas de tráfico ni nada. Ni una sola falta de asistencia en diecisiete años. Durante aquel para mí primer año de profesor, una mañana el despertador no le sonó. En el justificante escribió: “No he llegado a primera hora porque se me ha estropeado el despertador”. En la Delegación lo rechazaron, le pidieron que lo sustituyese por “enfermedad leve” o “problemas con el tráfico”, circunstancias ambas oficialmente aceptadas como justificadoras de una falta de asistencia. Mariano se negó, simplemente porque no se correspondían con la verdad. En general, se negaba a transigir con el difuso cinismo que la burocracia alienta. Yo me instalé en él ya durante aquel primer curso, pero cuando me jubile trataré de contactar de nuevo con Mariano.