Nire uste harroan

(Berria-rako idatzia)

Prostituzioaren apologistei entzun ohi zaie (inguruan emakumerik ez dagoenean, eskuarki), ikuspegi ekonomiko hutsetik begiratuta, merkeagoa dela profesional bat kontratatzea, begiz jotako pertsona ohera eramateko bide bihurgunetsua baino: ohiko sedukzioan (putazaleek diotenez), laguna afaltzera gonbidatu behar duzu zenbait aldiz, jatetxe modakoetara ahal dela, ikuskizunen batera eraman, kopak ordaindu, opari finen bat egin, asteburu erromantiko baterako plana proposatu… Guztira, eta helburua txorta jotzea baldin bazen, putetxeko zerbitzua baino aski garestiago.

Konparazioa onartzen badidazue, nik esango nuke alderdi politikoek ere gaizki inbertitzen dituztela beren sosak, helburua botoak lortzea baldin bada. Jakina da hautesle gehienek aspaldi erabakia dutela zer paper sartu kutxatxoan. Beraz, zalantzati-mordoxka bat gelditzen da, zer egin ez dakiena. Eta horiek konbentzitzeko zer egiten dute marketin-estrategek? Loreak, goxokiak, puxikak, txiskeroak, bolalumak oparituko dizkizute kalean (oraindik azokara joaten segitzen duten emakume adinekoek jasotzen dituzte gehienak, eta beren bilobei eman gero); megafonia burrunbatsuarekin gogaitu; irrati-kuña beti-berdinekin aspertu; gutunontzia paperez leporaino bete… Diru-parrasta bat azken batean, alfer-alferrik botatzen dena.

Askoz praktikoagoa litzateke diru-multzo hori hartu eta, zuzen-zuzenean, dudatan dauden hiritarrei eskaintzea. Ez dakizula zer egin? XX euro emango dizugu, zeure botoaren truke. Kapainak laburrago, politikoak libreago, parte-hartzea handiago, eta, batez ere, jendea lasaiago.

Hala ere, susmoa dut sistema honek ere bere hutsuneak lituzkeela: botoa erabakita zeukatenak ere prest leudeke bere hautua aldatzeko, kopuru egokia eskainiz gero, eta azkenean aski dirurik ez. Alderdiari ere nork ziurtatzen dio hautesleak ez duela bere botoa bi, hiru edo nahi adina aldiz salduko? Kontratu zorrotz bat egin behar ote litzateke eta bakoitzaren boto-papera ondo miatu? Hori guztia demokraziaren printzipioen kontra joango litzateke, ohartzen naiz, baina, nik dakidala, legez kontrakoa den lekuetan ere praktikatzen da prostituzioa, ezta?

1. kapitulua, 2. atala

Fidel Castrorekiko mirespena aspalditik datorkio gure osaba Joxantoniori. “Jaiotzatik bertatik”, esaten du berak; hori ezinezkoa dela esan lezake norbaitek, baina, nolabait ere, osabak arrazoi duela aitortu behar. Izan ere, eta hortik datorko mirespen goiztiarra, Fidel eta osaba egun berean jaioak dira, 1926ko abuztuaren 13an. “Pentsa”, esaten du osaba Joxantoniok, “bera munduko punta batean, ni bestean, eta biok egun berean jaio mundu honetara”. Beste asko ere izango dira egun berean jaioak, baina horrek axola gutxi Joxantoniori; ez du astrologiaren beharrik bere ustean sendotzeko, eta ez daki zodiakoako zein zeinu dagokion ere. “Fidel eta biok, batera etorri gintuan, eta batera segituko diagu”, borobiltzen zuen argudioa.

Hala ere, apur batean estutuz gero, aitortu ere aitortzen du osabak, orain dela gutxi arte ez zekiela egun berean jaioak zirenik. “Baina askoz lehenagotik miresten nian. Erreboluzioa egin zuen egunetik. Horrrexek erakusten dik, lehendik ere biok lotuta geundela”. Castroren miresleak asko izan ziren mundu osoan, 1959ko urtarrilaren hasieran Habanan sartu zen egunean, Che Guevara eta Camilo Cienfuegosekin batera. Geroztik izugarri hazi da miresleen kopurua, baita gorrotatzen dutenena ere, baina gutxi izango dira gure osaba Joxantoniok adina miresten eta maitatzen dutenak. “Horrek bai potroak. Horrek bai bizarrak”, esaten du osabak, eta ondoren mehatxu egiten du: “Hemendik aurrera, ez makina ez kutxilla”, eta kantari bukatzen du esaldia: “Euskadi libre ikusi arte, ez dut moztuko bizarra”.

Muturra okertuko zuen aldamenetik Maria Pilarrek, gogoan baitu oraindik, bere gizonak bizarrra utzi zuen aldi bakarrean nola ohartarazi zuten ilobek (nire arrebak, uste dut) janari hondarrak-eta bizar artean geratzen zitzaizkiola dingilizka, eta hura ez zela itxura…

(Berria-n ere kaleratua)

Nik aurretik idatzi beharra daukat baina, hau irakurtzerako, ikusia izango duzue zuetako askok Raxoi eta Zapateroren arteko eztabaida, O.K. Corral-eko dueluak baino hauts gehiago harrotu duena, odolik ez baina. Eztabaida ez ezik, aurretiko prestakizunak, ondotiko solasaldiak eta gainerako patrifilioak ere ikusiko zituen batek baino gehiagok, egunotan ez baita beste konturik Espainia aldeko eta inguruotako hedabide eta berritsutegietan. Alderdi aniztasuna faltsutu eta bipartidismora mugatu zaigu lehia, eta are gehiago: irudi luke probintzia bakoitzeko diputatuak aukeratu ordez sistema presidentzialista batean gaudela.

Nork irabazi duen ere adieraziko digute analista burutsuek, boxeo-match batean bezain zehatz: Zapateroren crochet honek zortzi puntu, Raxoiren uppercut horrek bost… Argi dago telebistaren aurrean eseritako gehienak ez direla bataren edo bestearen argudioak entzuteko gogoz dabiltzan hiritar zintzoak, horren ondotik eta zalantzak argiturik beren botoa nori eman garbi ikusi dutenak; ikuskizun erraldoia bilakatu da delako debatea, eta Real Madrid-Bartzelona partida batean bezala ariko ziren talde bietako tifosi-ak, bere izarra txalotzen eta aurkaria larrutzen.

Ikuskizuna den aldetik, baina, ez dakit ba horren interesgarria ote den. Proposamen lotsagabe bat egiten uzten badidazue, eta Espainiako telebista-kateetatik atera gabe, aukeran nik nahiago nuke hautagai biak Pasapalabra lehiaketan jokatzen ikusi: badakizue, alfabetoaren arabera definizio bat eman eta lehiakideak hitza asmatu behar duen hori. Bien tikak, ideiak, keinuak ezagunak ditugu aspaldi; halako lehiaketa batean beste tasun eta keria batzuk neurtu ahalko genizkieke: beren kultura, buru-argitasuna, erreflexuak, zailtasunen aurreko erreakzioa… Partaide bakoitzaren laguntzaileak ere ohikoak erabil litzakete: Acebes eta Zaplana batetik, Rubalcaba eta De la Vega bestetik.

Euskal Telebistan ere Kalakan ikusiko ditugu hautagaiak, baina alde ederra Mihiluzen jokatuko balute: Beloki eta Esteban tribuaren berbak asmatzen, Aranburu eta Altzelai esamesetan txapeldun, Barkos eta Martinez potokumeetan…

(Berria-n, hauteskunde-kanpaina bitartean, egunero artikulu bat idatziko dugu Katixa Agirrek eta biok, txandaka, "kontrakanpaina" izenaz. Artikulu hau larunbatean kaleratu zen)

Hemen dugu. Kalera atera eta lehenengo afixak ikusi dituzu, kartelek galdu dute garai bateko xarma baina. Behartuta bezala ipintzen dituzte alderdiek, udalek propio prestaturiko ohol zatarretan. Eta aski zatarrak dira posterrak ere. Hala ere, badira gauza deigarriak. Hala nola EAkoen bozgorailua, San Ferminetan ospetsu bihurtu ziren traste gogaikarri horien tankerakoa nonbait, agit-prop estetika bete-betekoa.

Dena dela, kartel bat aukeratu beharko banu, orain arte ikusitakoen artean PNVrena hartuko nuke: “Euskadin bizi naiz ni. Zu, non bizi zara?” leloa daramana. Batez ere, buzuzapia jantzita azaltzen den neskatxa horrengatik. Lehenago ere nahiko hizpide eman zuten jeltzaleek, propagandan gay-bikote bat erabili zutela-eta; bada, horra, progretasunean koxka bat estuago: orain nexka musulman bat, islamista sinestuna dirudiena. Allah eta Lege Zaharra, ez al da eslogan ederra?

Marmartiek esango dute marketin hutsa dela dena, baina publizitatean zer nabarmentzen dugun, hori ere bada gure ideologia, zabaldu nahi dugun itxurak gure nortasunarekin talka gordina egiten ez badu behintzat. Irudiari erreparatuta, hala ere, Sabinoren alderdiko hautagaiek eredu klasikoari eusten diote oraindik: gehienak gizonezko, serio, korbatadun, kristau zintzo, adin ertaineko… eta buruak, berriz, lehengo lepotik zintzilik; alegia, mantelinaren ordez, burusoil ederrak ikusiko dizkiegula: Anasagasti aipatzea txiste erraza da honezkero, baina hor du ordezko Josu Erkoreka Bizkaiko zerrendaburua, edo Emilio Olabarria Arabakoa, edo Joseba Agirretxea Gipuzkoako bigarrena.

Iragarkietako neskak ere kasko soildu bat erakusten ote du beloaren azpian? Dena dela, ez dakit zergatik hasten naizen halako gaiekin txantxetan. Ispiluari begiratzen baldin badiot, horra alderdirako moduko beste hautagai bat. Neure bokazioa erratu ote dut? Onartuko ote nindukete Batzokira joan eta neure burua (zentzu guztietan) aurkeztuz gero?

Post Data: artikulua idatzi nuenean, ostiral eguerdian, delako irudia Internet bitartez ezagutzen nuen; egun horretako iluntzean, berriz, paperean ikusi eta orduan ohartu nintzen islamdar fededuntzat jo nuena dantzari-jantzi tipikoa daraman neska dela (edozein dela ere neska horren sinesmena). Oraindik garaiz ote nenbilen egunkarira deitu eta aldarazteko? Bere horretan uztea erabaki nuen, bazterrak ez nahastearren; irria piztu nahi duen sail batean, neu izango nintzen irri-iturri. Barregarrikeriaz gain, epelak entzun beharko nituela ere bururatu zitzaidan, baina, horra, orain artean, komentariorik ez. Lasaitasunarekin batera, halako kezka bat sortzen da orduan euskal idazlearengan: zer eragin eskasa duten idazten ditugun kontuek...

Hamabost urte inguru izan litezke ipuin luze edo nobela labur bat hasi nuela; bere garaian ez nuen amaitzeko aski kemen edo gogorik izan; gero, berriz, istorioaren tonua ez zetorren bat nire orduko kezkekin. Kontuak kontu, bertan behera utzi nuen. Orain, aldiz, Fidel Castroren erretiroa dela-eta, kontakizunaren hasiera ekarriko dizuet hona. Eskaerarik balego, jarraipena ere botako dut akaso...

Kuba (11 ikusteko)

Lehen kapitulua: Joxantonio eta Maria Pilar

1

Gure osaba Joxantonio ez da gizon ospetsua, inoiz ez diote elkarrizketarik egin egunkarietan; baina, familiako bazkaria izaten dugun guztietan esaten duenez, egunen batean kazetari bat etorriko balitzaio galdezka, berak jakingo omen luke hari nola erantzun.

“Badakizue nola izaten diren inerview horiek”, esaten zuen puruari tirakada bat eginez; gero, kea bota, besoak zabaldu, eta hala segitzen zuen: “Beti galdera berak. Galdetuko lidake: ‘Zuk zein izan nahiko zenuen?’. Eta nik: ‘Fidel Castro’. Batere zalantzarik gabe. Gero: ‘Zein da bete gabe daukazun ametsa?’. Eta nik: ‘Kuba ezagutzea’. Eta azkenean, hauxe galdetuko lidake kazetari horrek: ‘Eta momentua batez bista bueltatuko balitzaizu, zer gustatuko litzaizuke ikustea?’. Eta nik: ‘Mulata baten izter biluziak, montecristo baten orriak biltzen dituen bitartean’. Horixe erantzungo nioke”.

Familiako denak barrez hasten ginen. Gizonezkoek “Hi haiz hi” esaten zioten; emakumeek, “Ai, Joxantonio, Joxantonio”. Eta Maria Pilarrek, berriz, Joxantonioren emazteak, haserre ez baina apur bat lotsatuta, “Majaderoa halakoa” botatzen zion marmarka, “zure edadearekin…”.

“Ikusi, mulataren izterrak”, esango zuen ozenki Joxantoniok, barren gainetik, “baina ukitu, ukitu Maria Pilarrenak, gordin-gordinak”.

Maria Pilar, orduan, lehen baino lotsatuago geldituko zen, baina pozik, eta Joxantoniok izterrean atximur egingo zion esku batekin, bestearekin purua ahora eramaten zuen bitartean, begi zuriak ezerezean galduak, tirakada berriarekin Kubako tabakoaren lurrina barreneraino dastatuz.

Marrubien gozoa

Irratia entzuten ari nintzela lagun baten izena
Atxilo eraman zutela
Eta ni, marrubiak gosaltzen.

Inperioaren morroiek eraman zuten nire laguna
Ez dago eskubiderik esan nuen neure artean
Eta marrubiak jaten jarraitu nuen.

Neure bururarekin haserretu nintzen
Injustizia bat gertatzen ari zen bitartean gosaltzen jarraitzeagatik
Baina marrubiak, hain zeuden gozoak.

Auschwitzeko zelaiaren gainean ere txoriak kantari ariko ziren
Golgota mendian loreek beren ederra erakutsiko zuten
Zergatik ez nuen ba nik marrubien gozoa goratuko?

Marrubiak gozo baina laguna atxilo
Harekin gogoratzen naizenean
Garratzagoa zait gosaria.

Aspaldiko proiektua zenuen hau, edo nondik nora sortu da?

Bai, aspaldiko proiektua da. Gogoan dut duela beharbada lau urte lagun bati kontatu niola, kapituluen eskema deskribatu niola, eta berak idaztera animatu ninduen. Gero idatzi nahian ibili naiz, baina, beti mila gauzatan sartuta, ez nuen buruan neuzkan ideia horiek paperean paratzeko momentua aurkitzen. 2005eko uda izan zen bilatzen ari nintzen momentu hori. Dena den, proiektua nola bururatu zitzaidan galdegiten badidazu, bada, tesian Nafarroaren nortasuna izan nuen mintzagai eta, tesia egin bitartean, anitzetan galdetu izan zidaten ea Euskal Herria inoiz existitu zen. Galdera horren bidez jakin nahi zuten ea Euskal Herria izeneko entitate politikorik edo erresumarik edo dena delakorik aurkitzerik bazegoen historian. Galdera horrek bi gogoeta mota sortarazi zidan. Alde batetik, dokumentuetan maiz agertzen ziren izendapenek (euskarazko “Euskal Herria”, baina baita ere gaztelaniazko “tierra del vascuence”, “provincias del vascuence”, “pais bascongado”) erakusten zuten euskal kontzientzia bat bazegoela aspalditik, batez ere eliteen artean, nahiz eta Euskal Herria ez den agertzen nazio politiko gisa 19. mendera arte. Eta, aldi berean, iduritzen zitzaidan puntu horretan, 19. mendera arte nazio gisa ez agertze horretan alegia, Euskal Herria ez zela salbuespena. Bertze aldetik, ikusten nuen modu sinpleago batez ere erantzun zekiokeela goitian aipaturiko galdera horri: euskal erresumarik existitu al da inoiz? Bai horixe, “Nafarroako erresuma” izenpean. Alegia, navarrismoak behin eta berriz errepikatutako dogma batek (“Euskal Herria ez da inoiz existitu, horren izeneko entitate politikorik ez delako inoiz existitu”) esplikatzen zuela neurri handi batean Nabarraldek emandako erantzuna.

Euskal Herria herri asmatua dela diotenen kontra, gure antzinatasuna aldarrikatu ordez, beste bide bat proposatzen duzu...

Euskal Herria herri asmatua dela diotenek, aldi berean, Espainia arrunt nazio zaharra dela diote. Beraz, antzinako nazio egiazkoen eta gezurrezko nazio asmatuen artean bereizketa ezartzen dute. Nire ustez, gure antzinatasuna aldarrikatzean, abiapuntuan dagoen bereizketa hori onartzen dugu. Alta, nik uste abiapuntu hori dela lehenik eta behin kritikatu beharreko puntua. Hau da, nire iduriko, justu kontrakoa aldarrikatu behar genuke, Euskal Herria herri asmatua dela, eta hain zuzen ere asmatu dugulako existitzen dela.

Nazionalismoak, historialariak

Nazionalismoari buruzko teoriak sakon samar ikertu dituzula ageri duzu. Zer diote gai honetaz?

Sobera ez luzatzearren, asmatua izateaz bi jarrera aurki ditzakegu. Alde batetik, asmatua izatea gezurrezkoa izatearekin berdintzen duena. Arras ikuspegi instrumentala du nazionalismoari buruz: nazioak (bereziki nazio txikiak) boterea lortu nahian dabiltzan elite batzuen tresnak dira. Elite horiek mota guzietako sinboloak eta tradizioak… asmatu dituzte, jendea mobilizatzeko. Beraz, ikerlari kritikoak tradizioaren asmatze hori ikertu ez ezik salatu ere egin behar du. Ikuspegi horren liburu ospetsuenetariko bat The Invention of Tradition izan zen, eta gurean ere oihartzun zabala lortu zuena: gogoratu bertzerik ez dago Jon Juaristiren El linaje de Aitor liburuak La invención de la tradición vasca zuela azpititulu. Bertzetik, bigarren jarrera batek balio positiboa ematen dio asmatze kontzeptuari. Nazioak, arbolak edo mahaiak ez bezala, ez dira uki ditzakegun objektuak, gure buruan, gure irudimenean baino existitzen ez diren kontzeptuak baizik. Alde horretatik, nazioa gizataldeek beren burua ulertzeko edo beren buruari zentzua emateko erabiltzen dituzten kontzeptu horietariko bat da.

Espainiarekiko historiografia ofiziala ez duzu oso maitea, dirudienez...

Liburuan nire jarrera pertsonal batzuk islatzen dira, eta zuk aipatu duzuna bat da. Tesia egin bitartean, Unibertsitatean, ikusi dut nola fama irabazia zuten irakasle zaharrak, ospe horri esker oztopo bihurtzen ziren eta anitzetan ezgai ziren ikerketa berriak ulertzeko eta sustatzeko. Orokorrean, Errege Akademia bezalako erakunde arranditsuak gorroto ditut. Iraganeko jarreren gordelekuak iruditzen zaizkit, bai ideologikoki eta bai metodologikoki ere. Orain isilik dago, baina bolada batean zenbait liburu publikatu zituen Akademiak, Espainiako historia zer zen eta nola egin behar zen eta abar azalduz. Eta liburu horietan guzietan, politikoki lerratuen ari zirelarik, are ozenkiago aldarrikatzen zuten akademikoek beren objektibotasuna. Nire saiakeran horren guziaren zergatikoak azaltzen saiatu naiz, alegia, zein den Historiaren Errege Akademia baten funtzioa, zergatik aldarrikatzen zuten behin eta berriz objektibotasuna, eta abar…

Nabarristak, Nabarralde

Zure liburuaren zati zabalena navarristei eskaini diezu, Nafarroaren historiaz eta izateaz egiten duten interpretazioari. Haien teoriak ala praxiak asaldatzen zaitu gehiago?

Biak uztarturik heldu dira. Praxia eguneroko bizitzan nabaritzen dugu, baina praxi horrek teoria du euskarri. Urtarrilaren 14an 800 bat lagun bildu ziren Jaime Ignacio del Burgoren azken liburuaren aurkezpenean. Hori jende anitz da. Galde genezake zer zertan oinarritzen den, Del Burgoren ospea historialari gisa bere jarduera politikoan, edo alderantziz. Izan ere, jende frankorendako Del Burgoren jarrera politikoa bere jakinduria historikotik dator, Nafarroaren izaerari leial izaten jakin duelako. Beraz, biek asaldatzen naute. Praxiak asaldatzen nau, zeinen gaixtoa eta zeinen maltzurra den ikusten dudalako, baina teoriak ere bai, pobrea eta eskasa izanda ere, oinarri ematen diolako praxi politikoari.

Eta ondotik, paraleloki, Nabarraldekoak aipatzen dituzu. Horrek zauriak ireki ditzakeela jakitun izango zara...?

Bai, baina egin beharreko kritika zen. Nafarroan bada jende anitz, historia tradizionalak edo ofizialak asetzen ez duena. Jaime del Burgok edo Martín Duquek edo Luis Javier Fortúnek botatako teoriak erosteko prest ez dagoena. Hortaz, historiaren irakurleen aldetik bada hutsune bat, eta hutsune hori betetzera etorria da Nabarralde. Meritu hori aitortu behar zaio. Kontua da Nabarraldek navarrismoari egin duen kritika arras azalekoa dela. Erretorika erakargarria du, lelo politiko batean laburbil daitekeena, baina nire ustez historia navarristaren funtsa ez du ukitu ere egin. Bertzerik gabe, navarristek Espainia jartzen zuten tokian, Euskal Herria jarri dute Nabarraldekoek. Nafarroa Espainia da, historiak hala erakusten digulako, dio Del Burgok. Nafarroa Euskal Herria da, historiak hala erakusten digulako, diote Nabarraldekoek. Bi teorietan, nafarrek edo, oro har, euskaldunek ezer gutxi dugu erabakitzeko, eta, historia “ongi” ikasita, eztabaida politikoa sobran dugu. Edonola ere, zaurien kontura bueltatuz, egia da kritika gogorra egin diedala, baina beharrezkoa zela uste dut.

Eztabaida intelektualak arazoak konpontzen lagundu dezakeela uste duzu? Polemikarako gogoz zabiltza, ala zer espero duzu liburu honekin?

Probokazio puntu bat bada ere, ez dut polemikarik bilatzen. Liburuak pentsaraztea gustatuko litzaidake. Eztabaida intelektualek ez dute arazorik konponduko, baina, zuk diozun bezala, lagun dezakete.

Liburu serioa da zurea, baina Zaldi Eroaren marrazkiek umorez zipriztindua. Zer-nolako ezkontza da hori?

Nire ustez, umorea osagaietako bat da Zaldi Eroaren marrazkietan eta, bertzalde, umorearen bidez gauza serioak erran daitezke, oso modu eraginkorrean gainera. Liburuarekin batera doazen marrazkietan, nire ustez ikusten da Zaldi Eroak liburua irakurri ez ezik, ulertu ere ederki ulertu duela (hau egilearen ikuspuntutik errana dago, alegia, nik botatakoa Zaldi Eroaren marrazkietan islatua ikusten dut). Eta, aldi berean, marrazkiak Zaldi Eroarenak dira, hau da, bere estilokoak, liburuetako ideiak bere unibertsora eraman ditu. Are gehiago, goitian errandakoaren ildotik, anitzetan marrazkiak testua bera baino eraginkorragoak dira. Beraz, nik uste ezkontza zoriontsua izan dela liburuaren eta marrazkien artekoa, eta horretan meritua marrazkigilearena izan dela.

Gaurko egunez orain dela 27 urte, 1981ean, hil zen Joxe Arregi zizurkildarra, hamar egunez torturak jasan ostean Madrllgo DGSn. Geroztik torturaren kontrako eguntzat gogoratzen da otsailaren 13a, eta aurten Wislawa Szymborskaren poema bat erabili da horretarako; hona, euskaraturik, poeta poloniar eta Nobel saridunak 1986an idatzitako olerkia:

TORTURA

Ezer ez da aldatu.
Gorputza mingarria da,
jan egin behar du, lo egin behar du, arnasa hartu.
Azal mehea dauka, eta isuri egiten duen odola,
hortz eta azkazal kopuru egokiak,
hautsi egiten diren hezurrak, eten egiten diren junturak.
Torturak kontuan hartzen du hori dena.

Ezer ez da aldatu.
Gorputza ikaratu egiten da Erroma sortu aurretik
eta Erroma sortu ondoren ikaratu zen bezala,
Kristo aurreko eta ondoko hogeigarren mendean bezala.
Torturak berdin dirau, lurra da murriztu egin den bakarra,
eta dena gertatzen da pareta bitarte bezala.

Ezer ez da aldatu.
Gizaki gehiago dagoela, besterik ez,
irain berriak erantsi zaizkiela betiko irainei,
benetakoak, asmatuak, aldian aldikoak eta inoiz ezekoak,
baina gorputzak erantzuten dien garrasia
errugabearen oihua zen eta izango da beti
denborak eta tonalitateek ezarritako eskalaren arabera.

Ezer ez da aldatu
ohitura, zeremonia eta dantza batzuk izan ezik.
Baina burua babesten duten eskuek
mugimendu bera egiten dute beti.
Gorputza bihurritu egiten da, izutu, askatu egin nahi du,
behaztopan jausten da, edo belaunak zorabiatzen zaizkio,
ondoeza egiten zaio, puztu egiten da, adurra dario, odola.

Ezer ez da aldatu
mugak izan ezik,
oihan, kostalde, basamortu eta glaziarrak izan ezik.
Bazter hauetan barrena doa arima erratua,
ezkutatu egiten da, itzuli, hurbildu edo urrundu egiten da,
bere buruaz arrotz, beti harrapagaitz,
noiz seguru, noiz bere buruaz etsita.
Baina gorputza, ordea, gorputza da: da, da, da,
eta, egia esan, ez dauka non.

Astelehen goizean, irratia piztu eta, albisteetan, lau izen: Karmelo Landa, Eusebio Lasa, Mikel Etxaburu eta Karmele Aierbe. Gero, beste batzuk ere bai, baina aurrena lau horiek, Batasuna berregiten saiatzeagatik atxilotu egin zituztela-eta. Eta orduan bururatu zitzaidan laurak ezagutzen nituela, ez politika-kontuengatik, bestela baizik.

Eusebio Lasa nire herrikoa da. Ni baino pare bat urte zaharragoa, baina eskola berean ikasia: Beasaingo Lasalleko fraideen ikastetxean. Ezaguna zen gure artean Eusebio, batez ere futbolari trebea zelako, baina horrez gain fama zen mutil azkar eta fina zela, jatorra eta zintzoa, bai ikasleen bai irakasleen artean estimatua. Haren jaiotetxe Zaldizurreta kale-baserria aspaldi bota zuten, eta Lasa bera Bilbon bizi zen  auskalo noiztik.  Bertako  Aste Nagusian ikusi nuen azkeneko aldiz, orain dela urte batzuk; bitxia egin zitzaidan goierritarron hizkera galdua zuela, baina haren  jatortasunak lehengoan segitzen zuela iruditu zitzaidan.

Herritik hurbilekoa dut Karmele  Aierbe ere, euskalgintzako lan-talde eta ekintzetan beti laguntzeko prest eduki duguna, bere umore on eta eskuzabaltasunaz. Euskal Herrian Euskaraz-en  zebilen, nik uste, ezagutu nuenean, eta geroztik beste  arlo batzuetan ere ibili den arren, euskaltzale moduan gogoratzen dut beti irakasle ataundarra.

Karmelo Landa, berriz, 20 bat urte nituela ezagutu nuen, Argia astekarian kolaboratzen hasi nintzenean, hura ere Bilboko Anaitasunako taldearekin hara bildua baitzen. Ni neu filologiako ikasle eta idazlegai, bera kazetaritzako irakasle unibertsitatean, baina biok ere euskal prentsaren bultzatzaile eta borondatezko langile; Arestiren heriotzaren 10. urteurrenean haren lan guztiak editatzeko lanari ekin zion Landak hurrena, eta langintza hartan laguntzaile izateko ohorea egokitu zitzaidan. Geroztik, Ean antolatzen dituzten Poesia Egunak direla-eta elkartu gara maizenik. Poesia, lagunok, poesia.

Mikel Etxaburu kasualitatez ezagutu nuen. Duela hainbat urte, Bilbon bazkaltzen nengoen behin, neu bakarrik. Aldameneko mahai batean ezagun bat ikusi eta hura agurtzera jo nuen; txikitako lagun min batekin zegoen, eta orduan aurkeztu zidan Mikel, gazte argi eta ipurtarina iruditu zitzaidana, noizbait idazteko gogoa ere ba omen zuena, orduan gizarte-mugimenduetan buru-belarri sarturik zebilen arren: etorkin eta marjinatuekin lanean, besteak beste.

Lagun txarrekin elkartzen naizela esango lidake epaile jaunak. Argi ibili beharko nuke beharbada, honezkero lagunak eta iritziak aldatzeko zaharregia naiz baina.

Kontuak kontu, politikan inoiz ibili ez naizen honek, lau lagun ikusi ditut espetxean sartzen, beste askorekin batera. Ez dira lehenak, eta beldur naiz ez direla izango azkenak. Ez naiz sartuko zenbat gauzatan nengoen ados edo desados espetxeratuekin: horren gainetik dago, politika egiteagatik, eta horregatik bakarrik, espetxeratu dituztela. Zer eta demokraziaren izenean.

Orain dela urte batzuk izan zen. Nire liburu atera berriren bat zela-eta elkarrizketa egiten ari zitzaidan Arantxa Iturbe Arratsaldekoa saioan (idazle guztioi, liburua arreta osoz irakurri ondoren egiten digun moduan, ez dakit inoiz behar bezala estimatuko eta eskertuko diogun). Gogoratzen naiz udaberri partean geundela, elkarrizketaren erdian eten bat egin behar izan baikenuen, Italiako Giroko berriak jasotzeko, oker ez banago. Etena elkarrizketa behar bezala egiteko oso txukuna ere ez zela-eta, haria berriro eskuratzean, ziklismoa interesatzen al zitzaidan galdetu zidan Iturbek. Ez dakit ondo zer erantzun nion. Uste dut ez nintzela batere originala izan, eta ziklismoak gure zibilizazioan epikaren errepresentazio gisa funtzionatzen duela edo halako zerbait esan niola, epikak bestelako alorretan fama txarra duenez gero. Eta erantsi nuen, ziklismoak eta boxeoak betetzen dutela funtzio hori.

–Boxeoak? –harritu zen benetan kazetaria.

Boxeoak, bai. Edo, hobeto esanda, boxeo-pelikulak. Inoiz ez dut konbate bat aurrez aurre ikusi, eta telebistaz botatzen dituztenek ere ez didate interes handirik pizten. Baina boxeolarien gaineko filmak beti gustatu izan zaizkit. Halakoetan beti aipatzen da Toro Salvaje, Martin Scorsesek Robert de Nirorekin egin zuena, edo, askoz berriagoa, Million dollar baby, Clint Eastwood-ena Hilary Swank-ekin. Baina, hain bikainak izan gabe ere, gustura oroitzen ditut Campeón,  Franco Zeffirellik egin zuena John Voight-ekin, edo Cinderella Man, Ron Howard-ena Russell Crowerekin. Eta are gehiago esango dut: orain ez dakit aguantatuko nukeen baina, mutikoa nintzela, irrikaz irensten nituen, zinemara iritsi ahala, Rockie-ren sagako ale guztiak, Stalloneren kontu korrontea gizentzen laguntzeko.

Zer dute ba boxeo-pelikulek? Ez dut uste nire barneko pultsio erasokorrak kanporatzeko bidea direnik, akaso hortik ere zeozer izan litekeen arren. Barrurago joanda, film horietan gizon batek (edo emakumeak, Swank-en kasuan), inongo tranpa eta martingalarik gabe egiten dio aurre bere arerioari, eta baita gizarteari, sistemari, munduari, bere eskuen indar hutsez. Planteamendu guztiz erromantikoa, baina hortxe dagoela uste dut nik istorio horien arrakastaren gakoa. Inguruan beti izaten ditu negoziante eta aprobetxategiak, baina boxeolariak bere bihotz zintzoarekin borrokatuko du beti. Diruaren aurretik jarriko du duintasuna. Osparen gainetik, emandako  hitza.

Ez da izaten indarraren gorespen hutsa, gainera. Boxeo-film gehienetan, bera baino indartsuagoa den  aurkaria ipiniko diote halako batean protagonistari. Egundoko kankailua, altzairuz egina dirudiena, parean daukana txikitzeko makina gupidagabea. Baina boxeolari zintzoak, kokildu gabe, bere sakrifiziorako ahalmen guztia aterako du, bere bizia ere arriskuan jarriz, indarrean falta duena beste ezaugarri batzuekin osatuz: pairamena, argitasuna, erabakimena.

Gure arbasoek armarri batean idatzi zuten lelo eder hartan bezala: "Txikiak handia bentzi leidi, asmoz ta jakitez".

Baina bizitza, ai, ez da zinema bezalakoa.