Nire uste harroan

Atzo arratsaldean DFoto argazki-azoka ikusten izan nintzen. Ziento bat galeria, eta bakoitzean argazkilari-koadrila baten lanak zintzilik, denak ere goi mailakoak, batzuk ulergaitzak, beste batzuk jenialak, asko xaxatzaileak, gehienak sujerikorrak. Horrelakoetan gertatu ohi denez, erakutsiaren gehiegiak berak galarazten dizu behar bezala gozatzea, azkenerako mozkortu egiten baitzara horrenbeste irudirekin.

Handik atera eta, etxera bidean, Lajaren azken diskoa jarri nuen CDan, konpensatzeko-edo: "Azken jazzbana"; Gelatxo zenaren taldea zen hori, Ziolar bateriarekin eta Eguren saxojolearekin osatua; haiek ez zuten diskorik atera ordea, eta Lajak hartu du orain Gelatxo mitikoaren tokia. Denboraren tunelean sartzea bezala izan zen disko berri horren entzunaldia, orain dela gutxienez berrogeita hamar urteko orkestinen soinu eta doinuak baitzekarzkidan: pasodobleak, tangoak, valsak...

Camp, retro, kitsch eta oro har antigoalekoen revival honi esker estimazio handia lortu du Iñaki Garmendia "Lajak", ondo merezia nik uste, soinu txikiaren jotzaile handia izan baita beti. Hala esan zidan aurrekoan batek, Lajak lehen diskoa atera zuenean Tapia eta Keparena baino erreboluzio handiagoa ekarri zuela, esaldi horri beroarena kendu beharko zaio baina.

Aurrena Iturbide eta gero Landakanda izan ditu Lajak ohiko panderojoleak. Azken aldian, berriz, Mikel Alustiza, Zumarragako Trikitixakoen ondorengoa. "Eguzki begi" izeneko diskoa atera zuten bi horiek orain dela urte gutxi, eta ordukoa da orain kontatu nahi dizuedan pasadizoa.

Diskoa grabatzen ari ziren. Beraiekin egon zirenek diotenez, komiko samarra omen zen prozesua, Lajak halamoduzkoa baitu erdara, eta Jean Phocas teknikariak, berriz, euskararik jakin ez eta gaztelania frantsesei buruzko txisteetakoa. Kontua ez da hori ordea. Azala ere prestatzen hasi behar zela eta bikotearen izenaz galdetu zuen Anjel Valdés disketxeko arduradunak.

-Laja eta Mikel -esan zion Lajak.

-Zein da ba Mikelen abizena? -galdetu zuen Valdesek, "García", "Pérez" edo antzeko deitura "antiestetikoren" bat izango zelakoan.

-Alustiza, Zumarragako Oriatarren kastakoa.

-Politagoa da ba "Laja eta Alustiza", ezta? Sendoagoa edo...

Laja urduri. Kafe bat hartzera joango ote ziren. Baserritarraren estilo zaharraz, arrazoia ematen hasi zaio Iñaki: "Hi azkarra haiz, bai: politagoa duk Laja eta Alustiza..."

-Baina... ezin da -amaitu du, eztabaidarako tarterik uzten ez duen tonuaz.

-Nola ezin dela? Zer dela-eta? -Valdesek harrituta, esplikazio eske.

Laja estu, Valdés bezalako kalekume bilbotar bati gauzak nola esplikatu asmatu ezinda. Eta azkenean bota zuen:

-Ez baitauka baserririk.

Alegia, trikitilari zaharren tradizioan, baserririk eduki ezean ez zela zilegi batek abizena erabiltzea izen artistikotzat. Tabu antropologiko bat haustea litzateke hori. Eta Mikel Alustizak berak ere halaxe onartu zion Valdesi, harekin hitz egin zuenean.

DFoto-ko galerista kosmopolitei gustatuko litzaiekeen istorioa.

(Aste honetako Argia-n ateratako artikulua)

Gastronomia kultura omen dela-eta, egin dezadan sukaldaritzaren eta beste arte-mota batzuen arteko konparazio bat.

Hara: sukaldeak berezkoa du nahasketa, horrek ematen dizkio aberastasuna eta kalitatea. Sagar bat gauza ederra da bera bakarrik eta gordinik jateko, baina irina, arrautza, esnea, azukrea, marmelada eta sagar zatiak nahastuta sagar-tarta asmatu zuenak ekarpen handi bat egin zion gure zibilizazioari; eta zer esan olioa, arrautzak, tipula, piperra eta patatak nahastuta patata-tortilla asmatu zuenaz? Edozein nahaste ez da ordea berez eta beti on, ondo asko daki sukaldaritza berriaren berritu beharraren gehiegikeriak dastatu eta jasan dituenak. Nik orain txerri-gibela, txokolatea, piperrautsa eta endibiak lapiko batean sartu eta sutan jarriko banitu, hortik ateratakoa kaka zaharra litzateke, ahotik pasatu gabe zuzenean komuneko zulora joan beharko lukeena.

Kulturan, berriz, nahasketaren lilurapean bizi gara oraindik. Ez dakit noiz hasi zen moda baina azkeneko hamarkadan behintzat aldiro eskaintzen zaigu ikuskizun ustez berritzaile eta ausarten bat, bere berritasun eta ausardia guztia osagaien gehiketa nola-halakoan daukana: ballet abangoardista gehi diapositiba-emanaldia gehi txalaparta izango da batean; pintura-performancea gehi poesia-errezitaldia gehi musika elektronikoa hurrengoan, eta horrela nahi dituzuen konbinaketa guztiak, helburua ez baita elkarrekin ondo ezkontzea, edo sentsazio aberatsagoak sortzea, ezpada nahasketa bera. Eta, nola ikuskizun horrek esperimentalaren eta berritzailearen etiketa daukan, instituzioetako arduradunek laguntzatxo bat behinik emango diote, komunikabideek aldez aurreko babesa eskainiko diote, eta ondotik ere inor ez da ausartuko kontrako hitzik esatera. Batzuek, aspertuta, "hau izango da kultura modernoa" esango diote elkarri; beste batzuek, nazkatuta, horrelako narraskeriarik gehiago ez ikusteko aginduko diote beren buruari; baina beti izango da lerdoren bat esperientzia ia mistikoa bizi izan duela usteko eta aldarrikatuko duena.

Berrikuntzak amaitzea proposatzen ari ote naizen pentsatuko du baten batek. Ez noski. Kultura maite dudalako ari naiz botatzen purrustada hau. Estetika gure bizitzaren alderdi inportatetzat daukadalako eta handi-ustez jantzitako edozein lardaskeria onartzen ez dudalako, jaterakoan gure ahoak eta urdailak edozein txerrikeria irensten ez duten modu berean. Non dago muga? Errepara diezaiogun berriz ere sukaldeari: nahasketa berri bat plater onargarritzat hartzeko, bertako osagaiak banan-banan hartuta baino hobea izan beharko luke emaitzak. Egia da gustu diferenteak daudela, egia da halaber dastamena hezi daitekeela eta esperimentazioa behar dela betiko aza-olio eta berakatz-zoparekin ez geratzeko, baina helburuak beti izan beharko luke zerbait harrigarria eta bikaina lortzea.

Beste horrenbeste artean ere. Ballet-dantzari bat ona denean koreografia eder batekin txunditu nahiko gaitu, eskultoreak bere estatuarekin liluratu edo aztoratu, poetak bere testuekin emozionatu, ez baita lantegi erraza. Posible al da hizkuntza artistiko ezberdinen arteko elkarlana? Jakina. Konbinazio batzuk dagoeneko klasiko bihurtu dira eta berezko genero bilakatu, hala nola opera, baita zinema bera ere. Baina, nahasketa aberasgarria izango bada, aldez aurretiko lan eta bilaketa eskatzen du, etengabeko ebaluatze eta moldatze bat, egiazko sorkari berri eta osatu bat lortuko bada.

Gure artean, modernitatearen esnegainaz estalita eskaini ohi diren menestra artistiko horiek ez bezala.

Joan Mari Irigoienek liburu berri bat aurkezten du gaur. Izena, konspiraziozale guztiak susmotan jartzeko modukoa: "Komunista.com". Hala ere, hauteskundeokin daukan zerikusia txiripa hutsezkoa dela esango nuke, edo bestela igartzeko ahalmen pentsaezina dauka egileak, iaz amaitu baitzuen bere istorioa.

Gazteentzako nobela bat da "Komunista.com", emakume bitxiz osaturiko familia batean girotua, umorea eta gizarte-kritika uztartzen dituena; liburu horretaz jardun beharrean, Joan Marik kontatutako pasadizo bat ekarriko dizuet gaur ordea. Irigoienek berak ere ahaztua omen zuen, eta Inaxio Kortabarriak aipatu omen zion orain dela gutxi, garai bateko futboleko lagunek aldiro egiten dituzten bilera horietako batean.

Inaxio Mondragoetik etorri berria zen Sansera; Joan Mari ere bertan ari zen jokatzen. Ordurako ez dakit oraingo kalpar dotore horrekin ibiliko zen, baina ba omen zuen halako intelektual-aura bat, eta ingeniaritzako ikaslea zen gainera. Ba, halako batean, entrenamendua amaitu eta etxera bidean edo baxoerdi bat hartzera zihoazela, halaxe esan omen zion altzatarrak arrasatearrari: "Oye, Inaxio, ¿tú qué prefieres: amar o ser amado?"

Pentsatzekoa da nolakoa izango zen Kortabarriaren flash-a, handik urteetara gorabehera hartaz ondo asko gogoratzen zenez gero. Errealera iristeko futbolean ondo egitea ez zela nahikoa pentsatuko zuen igual, eztabaida filosofikoetan ere trebatu beharko zuela, donostiarren aurrean barregarri geratu nahi ez bazuen.

Inaxiok zer erantzun zuen ez dakit, baina egunotan irakurtzen ari naizen liburu batean horretaz diharduen pasarte polit bat aurkitu dut, euskaratu eta hona aldatu dudana. Egilea, Carson McCullers emakumezko idazle estatubatuarra (1917-1967). Liburua, "The ballad of the sad café" (Kafe-etxe tristearen -tristeko?- balada). Hona testua:

"Lehenik eta behin, maitasuna bi pertsonaren amankomuneko esperientzia da. Baina amankomuneko esperientzia izateak ez du esan nahi antzeko esperientzia denik bi alderdientzat. Maitalea dago batetik, maitea bestetik, eta nor bere aldetik dator. Sarri askotan, maitea ez da pizgarri bat baino, maitalearen bihotzean urtetan pilatu den amodioarentzat. Ez da maitalerik honetaz gutxi-asko ohartzen ez denik; sakon-sakonean,badaki maitasun bakartia dela berea. Bakardade berri eta berezi bat ezagutuko du orduan, eta ezagutza horrek sufriarazi egingo dio. Irtenbide bakarra izango du: maitasun hori bere bihotzean ahalik eta erosoen kokatzea; barne-mundu berri bat sortu beharko du, mundu indartsu, bitxi eta beregaina. Erants dezagun maitale horrek ez duela zertan izan gaztetxo bat, ezkon-eraztunerako aurrezten dabilena; izan liteke gizasemea, andrea, haurra, lur gaineko edozein pertsona.

Maitatua ere edozein itxuratakoa izan liteke. Gutxien uste den gizon edo emakumea izan liteke amodioaren akuilu. Horra, esaterako, burua galtzen hasitako aitona, orain hogei urte Cheehaw-ko kalean paseatzen ikusitako neskatxa ezezagunaz maitemindurik segitzen duena. Sermolaria egoten ahal da emagaldu batez amorostua. Maitatua izan daiteke traidorea, ergela edo perbertitua; maitaleak ikusi ere ikusten ditu haren akatsak, edonork bezala, baina bere maitasuna ez da haatik den mendrenik gutxitzen. Izakirik erdipurdikoena bihur liteke maitasunik ero eta xelebreenaren helburu, padurako lili pozoitsuak bezain ederra bailitzan. Badira gizon zintzoak, grina gaizto eta partetxarrekoak pizten dituztenak, eta badira bihotz samur eta apalak, zoro arriskutsu batengatik dardarka. Maitaleak beste inork ez du markatzen bere amodioaren nolakoa.

Hori dela-eta, gehienok nahiago dugu maitale izan maitatua baino. Eta, pentsatzen jarrita, inoren maitasunaren hartzaile bihurtzea jasan ezinezkoa da jende asko eta askorentzat. Maiteak beldur eta gorroto dio maitaleari, arrazoiarekin gainera, maitaleak bere maitea biluztu egin nahi baitu uneoro. Maitaleak bilatu eta behartu egiten du bere maitearekiko harremana, nahiz eta esperientzia horrek berari ere mina besterik ekarri ez."

(EHAK-k Donostian emandako mitinera joan eta kronika literario bat-edo egiteko agindu zidaten Berria-tik. Hona emaitza, gaurko egunkarian kaleratu dena)

Bazen behin film bat, ez naiz oroitzen izenburuaz, eta haren propagandan lelo hau erabili zuten publizistek: “Amodiozko pelikula bat, non pertsonaiek ez duten behin ere ‘maite zaitut’ esaten”. Maitasun harreman egiazkoetan normala izan liteke halako berba gastaturik erabili beharrik ez izatea, baina pelikula erromantiko batean, dena hain tipiko eta topikoa izaten denez, badu bere meritua hitz horietara ez jotzeak.

Euskal Herrialdeetako Alderdi Komunistaren lehen mitin honetaz ere antzeko zerbait esan genezake: ekitaldi politiko bat, non partehartzaileek (entzule nahiz hizlari) ez duten momentu batez ere adieraziko, hitzez bederen, barruan irakiten daukaten sentimendua. Maitale zaharren artean bezala, solas beharrik ez dagoelako bihotzak badakiena esateko.

Autoa aparkatu eta, Atano III pilotalekura zihoazenen artean, elkarrizketa-txatal hau iritsi zitzaidan: “Hi, Joxe Martin, ekarri al dituk igitaia eta mailua?”. Eta koadrila osoa algaraka. Bide-bazterrak beteaz ikusten den “Orain EHAK” esloganaren ildotik aurrekoan norbaiti entzun nion bezala: “Orain komunixtak omen gaituk-eta”, eta erdi seriotan egiten diren irribarre horietakoa oparitu zidan, beste hitzik behar ez zen seinale.

Frontoira sartzeko ilara luzea, Irujo eta Olaizola II.aren arteko final bat ikusteko bezala, baina hemen ez zen apostu ez lehiarik; “todos herribatekos”, harako hark zioen moduan. Goi eta behe bete dira aulkiak, zutik ere geratu da jendea; alboko belodromoaren oroimina airean

Eserlekuetan Gipuzkoako boto-paperak, eta beste orrixka bat ere bai: Internazionalaren letra, Gabriel Arestiren bertsioan: “Zutik lurrean kondenatu” Ereserkiaren hasieratik aurrerakoa ez da oso ezaguna ere, eta nire aldameneko emakumeak ikasi nahian hasi dira. Batzuek bentajatxoa daukate, ordea; halaxe esan die ondotik pasatu den lagun batek: “Guk Arranon egin jonau bazkarixa eta ensaiau egin jonau”.

Adiskide arteko girotxoa sumatzen da. Jendea berriketa lasaian, ezagunak agurtzen Kantxako jarlekuetan goiko harmailetan baino adin handixeagoa ote dagoen iruditu zait, batez beste, baina interjenerazionala da publikoa, 20tik 60ra bitartean. Telesfororen mitinetan gazte zirenak eta haien seme-alabak; seme-alaben konpromisoak abertzaletu dituen edadekoak ere bai. Lehenengo lerroan, EHAK-ko hautagaiak; haien parean, fotografo andana, tira ahala argazkiak egiten; atzeraxeago telebista-kamera mordoa eta kazetari batzuk. Sorpresarik izango ote da?

Halako batean, txalapartariak hasi dira. Fabriketan lanera sartzeko edo irteteko ordua adierazten duen adarraren antzera, esan liteke txalaparta bihurtu dela, era guztietako ekitaldi aberkoi edo euskaltzaleetan, hasiera markatzeko eta isiltasuna eskatzeko tresna. Isildu egin gara beraz bertaratuak, entzuleari entzutea dagokiolakoan.

Aurkezle bat igo da lehenik oholtza gorrira. Mutil gazte eta luze, beltzez jantzitako bat, egoki irakurriz jendea agurtu eta bertsolariari txanda eman diona. Gure mitinetan ezin bertsolaririk falta, baina oraingoan gorrietan gorria behar zuen: Xabier Silveira lesakarra alegia. Ezker eskua bilduta eta eztarria guztiz urratuta, doinua erdi galduta edo doinu arraro batean bota du bertso bakarra, boxeolari nokeatuaren eta ahots sakoneko kantari italiarraren arteko piura batean. Ez zuen egun onena, baina bertsoa txukuna izan da eta txaloz eskertu diogu.

Hizlarien txanda iritsi da. Aurrena Maite Aranburu, Bizkaiko zerrenda-burua. Orain arte EHAK-k esandakoa errepikatzera mugatu da: zer den beren alderdia, nola ilegalizazioen aurrean beren programa utzi eta gutxieneko demokratiko batzuk defendatzera mugatuko diren, eta nola, eskubide zibil eta politikoak aldarrikatzeaz gain, giza eskubideen urraketa guztiak salatzen dituzten. Txalo epelen ostean, zortzi dantzariren saioa, aurrena lau neska eta gero beste lau. Jendeak xeoxer gehiago nahi eta lehenengo oihuak entzun dira: “Jo ta ke, irabazi arte”.

Bigarren hizlaria, Nekane Erauskin, Gipuzkoako zerrenda-burua, gainerako hautagaiez babestua. Honek ere kontu ezagunak aletu dizkigu, paperetik irakurriz betiere; Lopezi eta Ibarretxeri kritika errespetuzkoa egin dienean berotu da pixka bat jendea, “Independentzia” oihuka. Mitinlariek beren lanean ez bezala, entzuleek ezagun zuten mitin-kontuetan adituak eta arituak zirela.

Guest Star-en bat izango ote zen zain egongo ziren asko, baina gonbidatu berezirik ez. Internazionala abestu da amaitzeko, paperaren laguntzaz, eta Eusko Gudariak ondoren, paper beharrik gabe. Hiru ordu laurden ez dira pasa, eta kanporako bidean gara denak. Hogei urte baino gehiago dira mitin batera joaten ez nintzela eta nire esperientziak ez du beraz askorik balio, baina esango nuke nekez topatuko dela horren mitin gezarik; dena dela, “maite zaitut” esan beharrik ez duen filma zen hau; esaterik ez daukana, hobeto esanda.

Kanpoan jendea, astia bazegoela-eta garagardo bat hartzera, hizketan lasaiago, huntaz eta hartaz: Estatuari gola sartu diogun ala nahita utzi duen pasatzen; zenbat postu lortuko ditugun Legebiltzarrean; Hernanin atxiloketa gehiago izan direla

Bizitzaren xelebrekeriak! Bloke sobietarra pikutara joan eta gero, ezker abertzaleak "komunista" hitzari beti ihes egin ostean, zer-eta modan jarriko zaigu orain, gobernu espainiarraren kutixi errepresiboen erruz.

Sindikalista zendu berri baten omenaldian izan nintzen orain dela aste batzuk, eta "Internazionala" kantatu genuen amaieran, euskarazko bertsioan. Nik, ordea, lehenengo lerro biak besterik ez nituen gogoratzen buruz. Gero, berriz, kantu honen kontu bitxi batzuk etorri zitzaizkidan gogora.

Ereserkiaren hitzak frantsesezkoak dira berez, Eugène Pottier-ek sortuak 1871n, Parisko Komunaren zapalketaren garaian, eta hala diote lehen ahalpaldiek eta leloak (luzeagoa da berez):

Debout les damnés de la terre !
Debout les forçats de la faim !
La raison tonne en son cratère,
C'est l'éruption de la fin.

Du passé, faisons table rase,
Foule escale, Debout ! Debout !
Le monde va changer de base !
Nous ne sommes rien, soyons tout !

C'est la lutte finale,
Groupons-nous, et demain,
L'international,
Sera le genre humain.

Handik zenbait urtetara, 1888an, Pierre Degeyter delako batek ipini zion musika. Nonbait irakurri nuenez, sindikatu sozialista baten musika-bandakoa zen Degeyter hau, eta sukar iraultzailez musikatuko zuen poema borrokalari hori. Urteen joanean, ordea, kantua Europako sozialista guztien abesti kuttun bihurtu zenean, aurrena, eta Sobiet Batasunaren ereserki ofizial, hurrena, hortik dirutxo bat ere etor zitekeela-eta, istilu gaitzak izan omen ziren Pierre Degeyter-en eta kantuaren egiletza beretzat hartzen zuen beste baten artean. Nork zuen arrazoia, ezin jakin, baina istorioa ez da oso ereduzkoa gizon-emakumezkoen anaitasunean sinetsi nahi duenarentzat.

Azen ontzeko, egunotan irakurri dut egunkariren batean, pelikula batean aktorea "Internazionala" txistuka kantari agertzen dela-eta, Degeyter-en eskubideen ordezkariek ez dakit zenbat diru eskatu dietela produktoreei, ordainetan. Dabiltzala kontuz Euskal Herrialdeetako Alderdi Komunistakoak, Conde Pumpidorena baino demanda gogorragoa etor dakieke eta.

Kantuaren euskal itzulpenari dagokionez, bertsio bat baino gehiago ibili zen garai batean (talde komunistak ugari zirenean, hain zuzen), baina Gabriel Arestirena uste dut dela finko antxean geratu dena. Hona testua, garaiko bitxikeria linguistikoak eta guzti.

Zutik lurrean kondenatu
Zaren lagile tristea!
Nekez ginen elkarganatu,
Indazu albiristea!

Gertatuak ez du ardura.
Jende esklabua jaiki!
Aldeketak datoz mundura.
Nor den herriak badaki.

Oro gudura, ala!
Bihar izan dadin
Internazionala
Pertsonaren adin.

(Ostiela aldizkaritik artikulu bat eskatu zidaten beren hurrengo alerako. Gaia: galtzaileak, edo horrelako zerbait. Bidali nien lantxo bat, baina berandu. Dotrina-kutsu gehiegizkoarekin atera zaidala uste dut baina, horra).

Genero beltzeko hamaika pelikulatan ikusia duzu: amaieran, badakigu ustelkeria guztien atzean dagoena jaun txit ahaltsu eta diruduna dela, aurpegira esan ere esan dio egiaren atzetik ibili den morroiak (ikertzaile pribatuak), baina ez dago zereginik, poliziak, politikoak eta epaileak ongi kontrolatuak eta goxatuak baitauzka putasemeak; kontua gehiago izorratzeko, gainera, neska ederra ere, ikertzailearekin txolinkerietan ibili dena, kapoaren abaroan geratuko da. Honen jauregi ikusgarritik alde egiten ari dela, jefearen zakur hankabikoen begirada eta lauhankadunen usnapean, gure mutila, momentu batez gelditu, atzera begiratu eta, letagina erakusten duen irribarrearekin, pixa egingo du jaun txit nazkagarriaren pistinan.

Justizia poetikoa deitzen zaio ez gizakion ez jainkoen justiziak ase ezin gaituztenean egindako mendeku estetiko horri. Polita izena, poesia eta justizia gauza edertzat dauzkanarentzat. Ezertarako balio al du ordea justizia poetikoak? Askotan izan dut irudipena, porrotaren edergailu eta galtzailearen kontsolagarri funtzionatzen duela delako baliabide horrek.

Aurrekoarekin lotuta, zenbat aldiz entzun ote dugu, film, abesti nahiz nobela amerikarretan, "galtzaile/irabazle" dikotomia? Winner/loser ingelesez. Eta entzutearen poderioz, gure buimuinean txertatu ere bai. Bi modutan gainera. Modu arrunta, ipuin amerikar horiek transmititzen diguten bizi-ikuskera geureganatzea litzateke: haien balioak geure egitea, haien eskemekin funtzionatzea, haien ikuspegitik begiratzea gauzei eta pertsonei. Mundu honetan irabazle izan beharra dago, boterea eskuratu, dirua irabazi, eta estatusaren seinale diren zer guztiak: kotxea, etxea, emazte/senar ponpoxoa eta abar. Ez dut jarraituko, pelikula ezagutzen duzue-eta.

Baina estereotipo horrek beste modu batean ere eragiten digu. "Irabazlearekiko" nazkaz, "galtzailearekiko" idolatrazio-prozesu bat gertatu da gure artean. Ezkerreko jendearengan eta sistemarekin kritiko izan nahi duten guztiengan, oro har. Hollywood-ek winner-a bultzatzen badu, guk orduan loser-a goraipatuko dugu. Zenbat film, abesti eta liburutan ez ote dugun ikusi porrotaren lilura hori, putaseme irabazlearen kontrapuntu jator eta etiko gisa?

Ez daukat gaiari buruzko teoria biribildurik, baina bai irudipena (berriz ere), galtzailearekiko mirespen hori irabazlearen koroatzea bezain maitea eta berezkoa duela gure sistema politiko-ekonomikoak. Txanponaren bi aldeak baitira, aurkia eta ifrentzua. Galtzaile papera onartzen duenak, irabazlea gorrotatuta ere, onartu egiten du hura dela irabazlea, eta, horrenbestez, legitimatu egiten du nor bere lekuan utzi duen lasterketa.

Posible ote da karrera horri uko egitea? Ez dakit. Baina badakit nik ez dudala ez winner ez loser izan nahi, ez dudala pixa bertan egiteko igerilekurik nahi, eta jauntxoaren pistinan egiteak ere ez didala berealdiko pozik ematen. Beste zerbait bilatu nahi nuke bizitzan, eta beste zerbait bilatzen duen jendea topatu.

Julen Gabiria Bilboko Zazpi Kaleetan egiten ari den osteran Barrenkalera iritsi den ez dakit baina, neuk joko dut gaur bertara. Alde batean Erribera kalea, izen bereko merkatuaren ondoan; bestean, Santiago plazatik hurrean, Bidebarrieta eta Posta kaleak gurutzatu eta estuago bihurtzen da; tartean, 12. zenbakian, Berria-ren konpartsak irekitako kulturgunea: Abante.

Abante kulturgunean izan ginen aurrekoan Asel Luzarragaren "Karonte" eleberria aurkezten: giro jatorra, bi dozena entzuletik gora, eta berbaldi serioen ostean, montxorra. Montxorra edo monjorra esaten zaio Bizkaiko partean, egiten ari den etxe bati teilatua emandakoan langileei eskaintzen zaien otorduari. Liburua amaitutakoan ere ondoren naturala beharko luke, euskaldunen artean behintzat, lagunartean jan-edanaz ospatzea. Zuzeneko musika ere izan genuen, horrez gainera: idazle ez ezik musikaria ere bada Luzarraga, Punkamiñe rock taldeko kantaria, eta grabatzen ari diren diskoko abesti zenbait eskaini zituzten, unplugged: "Sistemaren garaipena", "Ibilaldi erdaldun", "Punkamiñe", eta japonieraz kantaturiko beste bat.

Gaur ez nabil liburuaren propaganda egiten ordea: Bilbo eta euskal idazleen arteko harremanaz egin nahi nituzke berba bi. XVII. mendean Mikoletak "Modo breve de aprender la lengua vizcaina" idatzi zuenetik ezin esan gure hiriburu erreala euskal letren biltokia izan denik. Kirikiñok bildu zuen taldetxoa "Euzkadi" egunkariaren euskal orrialderako, eta Azkuek ere Erribera kalean jarri zuen Euskaltzaindiaren egoitza, baina botxoa gehiago izan zen Bizkaiko herrietatik etorritakoen behartoki, gogoko bizileku eta erreferentziazko hiri baino.

Beste gauza askotan bezala, Gabriel Arestik ekarri zuen aldaketa, eta gaur egun ezinezkoa da, niretzat behintzat, Bilboko hainbat txokotatik ibiltzea Gabrielen poemak gogora ekarri gabe. Baina Aresti erraldoi bakartia izan zen: ez bakarrik ibili gura zuelako, inguru egokirik topatzen ez zuelako baizik. Argitaratzeko, eztabaidatzeko, proiektu berriak sortzeko, Donostia aldean aurkitu zituen batez ere lagunak.

Letren saltsaren erdigune Pott bandari esker bihurtu zela esan liteke, 70eko hamarkadaren amaiera aldean. Hala ere, ez da ahaztu behar taldea desegin ondoren bihurtu zela ezagun eta ia mitiko, eta ordurako sakabanatuta zebiltzala bertako kideak

Laurogeiko hamarkadan izan zen Bilbo aldeko idazleak proiektu baten inguruan elkartzeko asmorik, hala nola "Ttu-ttua" aldizkaria, baina nik esango nuke orain lortu dela egiazki multzo zabal eta sendo bat.

Aurkezpen horretan bertan ziren, egileaz gainera, Urtzi Urrutikoetxea, Julen Gabiria, Lutxo Egia, Goizalde Landabaso eta Iñaki Mendizabal; horiez gain burura datozkit Igor Estankona, Juanra Madariaga, Unai Elorriaga, Gotzon Barandiaran (barka nazatela ahazten ditudanek)... Hogeita hamarrak pasatuxe dituzten idazleak, heldutasunera iristen ari direnak, nor bere estilo, ideia eta kontaktuekin, talde literarioa inola ere osatu ez arren beste hainbat lekutan sumatzen ez den jatortasun eta eskuzabaltasuna dutenak. Belaunaldi-kontuetan sartu barik, une honetan, hurbiltasun geografiko eta kronologikoagatik, euskal literaturan dabilen egile-sorta interesgarri eta emankorrena.

Eskerrak ez genuen bilbainadarik kantatu; bestela...

Joseba Zulaika (Itziar, 1948) bere garaiari aurreraturiko idazlea izan dugu, dudarik gabe. Gaur, edonork onartuko dizu, komunikabideetan saltzeko moduko irudia daukan artista behar da: guapoa ez bada, nortasun nabarmenaren jabe gutxienez. Zulaika berez beste sasoi bateko idazlea dugu, testu serioa baloratzen omen zenekoa, eta, bere garaian, haren txima harroak, haren jarrera desinhibitu eta hizketa lotsagabeak fribolitatetzat-edo hartzen ziren eta gaztetxoaren bihurrikeria moduan barkatzen.

Bada gauza bat, hala ere, Zulaikari beti eskertu izan diodana: antropologia-testuak interesgarri bihurtu izana, berez helburu akademikoa zuten liburuak nobela baten bizitasunaz jantzi izana. Polemikaren lustrea bilatzea aurpegiratuko dio baten batek, beharbada, baina eztabaida unibertsitarioa goiko tenplutik beheko plazara ekartzea beti iruditu izan zait txalogarria.

Alde horretatik, "Violencia vasca. Metáfora y sacramento" egilearen tesi izan zena, euskal gatazka armatuaz inoiz idatzi den testurik eder eta sujerikorrenetako bat da oraindik ere, eta era berean dira kilikagarri ehizari, Guggenheim museoari eta beste hainbat gairi buruz idatzi dituenak. Behin baino gehiagotan izan dut sentipena idazleak tranpa txikiak egiten dituela: tesia formulatzen duela bere baitan hasteko, eta hura berrestera datozen datuen bila abiatzen dela gero, errealitatea apur bat behartuz hala behar izanez gero. Zientzialari guztiek egiten duten gauza bera omen da ordea, eta grazia gutxiagorekin gainera.

Bertsolaritzari buruzko kontuak dauzkat gaur aipagai. Orain dela hogei bat urte hautsak harrotu zituen Zulaikak "Bertsolariaren jokoa eta jolasa" liburuxka argitaratu zuenean Baroja etxean: bertsoak jolasa behar zuela eta lehiaketa arautua arrotza zitzaiola defendatzen zuen, hitz gutxitan, saiakera horretan, eta bazterrak nahastu zituen Bertsolari Elkarte sortu berria Txapelketa Nagusia antolatzen zebilenean.

Testu hori aspaldi zegoen galdua, eta erreskatatu egin du Bertsolari argitaletxeak (izen bereko aldizkariaren liburu-sailak); benetako sorpresa, baina, ez da testu hori, horrekin batera atera duten bestea baino: "Bertsolariak eta idazleak: aita-semearen arteko kondaira zaharra", Renoko Unibertsitatean 2003an ingelesez emandako hitzaldia, liburu honetarako Aiora Jakak euskaratu duena.

Aita-semeen lan horretan, bere aita gogoratzen du Zulaikak: Uztapideren adiskidea, lagun arteko bertsolaria, etxeko sukaldean bertso-paperak eta Auspoako liburuetakoak kantatu ohi zituena. Maitasunez beteriko erretratua egiten du itziartarrak, baina hortik abiatuta ikerketa antropologiko bat ere bai: ahozko kulturaren eta letra idatziaren kulturaren arteko desberdintasunak, bakoitzaren inplikazio eta ondorioak, kulturaren transmisiorako estrategiak...

Josebak bere burua gaur egun gurasotzat ikusi eta aitarekin konparatzen ditueneko pasarteak dira hunkigarrienak; beste zati batzuek lehortasun akademikoaren usaina dute, baina batekoz beste gustura irakurtzen den liburua da "Bertsolaritzaz bi saio" izenekoa.

"Editore lanak" izenpean hainbat idazki atera ditut hemen, argitaratu izan ditudan idazleekiko elkarrizketak batez ere. Nire editore-lanak badu beste alderdi bat, ordea, inoiz agerira ateratzen ez dena: kaleratzen ez diren liburuez ari naiz.

"Entre copas" filmeko protagonista, Miles (Paul Giamattik bikain antzeztua), idazlea da. Hala esaten du berak inguruan: idazlea dela, nobela bat amaitu duela, agente batek itxaropenak eman dizkiola... baina oraindik ez du lortu bere obrarik argitaratzea. Eta ni, pelikula ikusten ari nintzela, une batez Milesekin identifikatzeari utzi eta gizajoari belarrian pixa egiten dion putasemea sentitu nintzen.

Liburu bat idazteko lana hartzen duenak egundoko zama hartzen du bizkar gainean, emaitza edozein dela ere. Eta obrarik txarrenaren egileak ere ilusio guztia jarri du idazlan horretan, bere ordu libre gehienak pasa ditu hura ontzen eta biribiltzen urte erdian edo urte bian. Eta gero hor etorriko zaizu editore harroputz eta kalamidade bat, zure lanak pitorik ez duela balio esatera.

Gaitz erdi gainera, atzera botatzen ditugun lanak argi eta garbi txarrak badira. Askotan ez baitira garbi ikusten mugak. Hau kaxkarra da baina badu bere zera. Horrek ideia politak ditu baina hizkera txarra, edo alderantziz. Kontua da norbaitek egin behar duela bahe-lana, irakurleak ere ez baitu edozer irakurri nahi, eta editoreari tokatzen zaiola gaiztoarena egitea. Hagina atera behar duen dentistaren moduan, lana zintzo eta azkar betetzen ahalegintzen naiz behintzat, zain egon eta gero ezezkoa jasotzea krudelagoa delakoan.

Hala ere, neuk aukeratutako lana da; beraz, ezin hasiko naiz lantua jotzen, edo paparretik dominak zintzilikatzen.

Denok dakigu ipar amerikarrek menderatzen dutela zinema-industria, eta mundu osoko aretoetan ez dela Hollywoodeko estudioetako emaitzak besterik eskaintzen; egia da halaber, super produkzio garesti horietatik aparte, tarteka iristen dela gugana produkzio estatubatuar independienteren bat: besteen aldean txikiago eta apalagoak, baina gidoi on batean oinarrituak, ideiaz eta sentimenduz ongi hornituak. Horietako bat da "Entre copas" (Sideways), larunbat gauean Joan Paulo II.a hil berria zela entzun nuenean ikustera joan nintzen filma.

Planteamendua xinplea da: berrogeita piko urtera iritsi diren bi gizon, lagun zaharrak direnak, astebete pasatzera doaz elkarrekin, haietako bat ezkontzekoa dela-eta despedida moduan. Bietako bat, Miles intelektual eta ardoetan aditua, zapuztuta eta frustratuta bizi da: emazteak utzi egin zuen duela pare bat urte eta oraindik ez du ahaztu, bere irakasle-lanak ez du asetzen, eta idazle sentitzen bada ere argitaletxeek ez diote bere obrarik onartzen. Bestea, Jack aktore ezkongaia, zokor-mazo hutsa eta andrezale itsua da, baina osterantzean jator samarra.

Horra ba, bikote heterogeneo bat abenturazko bidaian, zineman aurrekari ugari eta onak dituen eredua (narratiban oro har esan beharko, Kixoteren mendeurrenean gaudenez gero). Kaliforniako ardo-lurretan ibiliko dira biak, mahasti eta bodega artean, ardoak probatzen, miresten eta erosten. Horretara mugatzen da Miles koitaduaren plana; Jack guapoak, ordea, larrujotze bat behar du ezkondu aurretik, eta lagunari ere bilatu nahi dio txortaldi on bat, horrek depresiotik ateratzen lagunduko diolakoan.

Egundokoa izan gabe, film txukun eta polita Alexander Paynek idatzi eta zuzendutakoa, tarteka mikaztasun dexentekoa hartzen duen komedia, hainbat gai proposatzen dituena gogoetarako: gizonezkoen 40ko krisia, gizon-emakumeen izaera eta behar diferenteak sentimenduen aurrean eta abar. Kontu horiek denak aski jorratuak daude ordea, eta ez dut horietaz aritu nahi; beste zerbaitez jarduteko hizpidea ematen dit pelikulak, baina horrek (barkatu teknika publizitarioa) hurrengoan izan beharko du.

Beldurra gauza serioa da, gure herrian jende askok nozitzen duena, arrazoi askorengatik, eta ez nuke hartaz txantxarik egin nahi.

Hala ere, gaur beste beldur txikiago batez jardun behar dut. Idazleek aspalditik dute beldurra gai literariotzat hartzeko ohitura. Gonzalo Bertzeokoak Don Bildur izeneko pertsonaia sortu zuen, gero Atxagak berrartu zuena; XIX. mendean, berriz, bizirik lurperatutakoaren gaia behin eta berriro erabili zuten idazle erromantikoek, Allan Poe denen buru zela.

Idazlearen beraren beldurra beste bat da ordea. Ospea, dirua edo oihartzuna lortzea esperantza izan liteke, amets hutsa gehienetan, eta horiek gabe geratzea ez da berez beldurgarri. Ofizioari dagokion berezko beldurra norbere lanak guztiz galtzea da, eta hori aski beldur berria da, teknologia berriek sortu edo gutxienez areagotua.

Garai batean posible zen idazleak bere lanaren eskuizkribu bakarra edukitzea eta hori, inork kopiatu eta inprimatu aurretik, suak edo urak betiko suntsitzea. Posible ez ezik gertatu ere gertatuko zen inoiz edo behin. Jendea ordenagailuz idazten hasi zenetik, baina, biderkatu egin zen egindako lana galtzeko beldurra, baita egiazko galerak ere: halakori ordenagailua bat-batean itzali eta arratsalde horretan idatzitako guztia galdu zitzaiola; beste hari disko gogorra hondatu eta urteetako lana pikutara... Teknikariek beti emango zizuten errezeta: tarteka "save" sakatzea, segurtasun-kopiak egitea... hala ere, ezin beldurra guztiz uxatu.

Paranoiko samarrak ote garen pentsa dezake norbaitek. Ez zait iruditzen. Idazlan bat galtzea ez baita horretan emandako orduak alferrik izan direla sentitze hutsa; askoz gehiago da: zure sorkari izan den obra guztiz desagertzen bada, zure existentziaren zati handi bat lapurtu balizute bezala sentitzen zara, eta zure hitz, esaldi, argudio horiek non dauden galdetzen diozu gauari, isiltasunari, ezerezari...

Ordenagailuak hobetu egin dira, dudarik gabe, eta askoz gutxiago entzuten dira horrelako istorioak. Dena dela, beldur berriak ere sortzen dira. Adibidez, blogetan idazten duenak, bere lana hor gelditzen eta geldituko delako sentipena du, baina sentipena irudipen eta irudipena liluramen bihur litezke. Horra zer gertatu zaion Katixa Agirre idazle gasteiztarrari: bere blog bien ardura zeukan enpresa lorrindu egin da bat-batean, eta bertako lanak betiko linbo batean desagertu.

Eskerrak Katixa Agirre idazle kementsua den eta txoko berri bat sortu duen: katixe.blogspot.com