Kalean galdetuz gero zein den jantzi tradizionaleen artean gure ikurra, zalantzarik gabe, ia jende guztiak txapela esango luke. Euskal Herrian zein kanpoan; izan ere, italieraz basco esaten zaio...Bitxia da, txapela Euskal Herrian XIX. mendearen erdi aldean zabaldu zelako, duela gutxi, esateko.
 
Gaur egun, txapela kirol irabazleek baino ez dute jamzten. Tira, beroarena kendu behar zaio baieztapen honi, badakit; ertzantzak, herri batzuetako udaltzainak, armadako eta guardia zibileko eliteko kideek ere erabiltzen dute. Esan, bestela, gure kaleetan egun arrunt baten zenbat txapel ikusten diren?

Horregatik, argazki hau ikusi nuenean harrituta gelditu nintzen,

oraindik ere imajinario kolektiboan txapela gure (gizonezkoen) ezaugarria delako, Ian McKellen-ek keinu bat egin nahi zigula uste dut, gaueko ekitaldi batera traje eta gorbatarekin joanda txapela janztean. Ondo jantzita. gainera.
Niri polita iruditu zitzaidan,  hemen zein ondo jaten den esatea baino orijinalagoa eta ederragoa. Bestalde, esan beharra dago, oso ondo geratzen zitzaiola, ia gizon guztiei geratzen zaien moduan: ederto. Benetan diot, oso-oso guapo egoten dira ia gizonezko guztiak.. Askotan komentatu dugu hainbat lagunek sanandresetan, Euskal Jaixan edo horrelako okasio baterako gure ingurukoak baserritar janzten direnean. Oso erakargarri egiten zaigu, egiatan!
Inoiz ikusi dituzue bilbotar peto-peto horiek domeketan traje eta gorbataz jantzita eta txapela buruan (era berezi batean jarrita) Zazpi kaleetan?  Badago gauza dotoreagorik? Ez.

Uste dut txapela erdia ahaztuta dagoen janzkia dela, berreskuratu beharko litzatekeena.Babes handia ematen du, gizonak dotore daude, erosoa da, eta edonon erabil daiteke. Prezioa ere ez da txarra. dena abantaila, zergatik ez jarri berriro ere modan? Burusoil askok eskertuko lukete!

Badakizue: txapela buruan eta ibili munduan!

Edo alardeak, hobeto esan. Alarde tradizional baztertzaileaz ez dut ezer esango, ez dute-eta berba erdirik merezi. Gaur aterki beltzen atzean daudenen gainean hitz egin nahi dut, egiten duten erridikuluaz. Euren ustez, besteok ez dugu eskubiderik iritzirik emateko, festa ez dugulako sentitzen. Eta? Isildu egingo gaituzte? Ezta gutxiagorik ere! Falta zena!

Askok eta askok begiratzen diogu Hondarribiari irailaren zortzian, nahiz eta gure herrietan jai ondo ederrak izan (Arrateko zelaiko bai floridadea!). Baina zeri? Bada, zer tontakeria asmatuko duten alarde baztertzailearen aldeko ikusleek. Denetatik ikusi dugu: Disneyren karetak (Disney!), plastiko beltza, guardasol beltzak...Aurten, iaz bezala, euritako beltzak erabili dituzte, inguruetako bazar txinatarretakoak pozarren daude! Atzo, dena den, guardasolek gurutze zuri bat zeukaten, letra batzuekin: Alarde tradizionala. Behean bideotxo bat:

Jakingo balute zein barregarri geratzen diren urtero! Eurek uste dute duintasunez jokatzen dutela eta guri lotsa baino ez digute ematen! Euritakoen atzean, ezkutatuta, kiribilduta, bizkarra emanez, ostrukarena eginez: A, ikusten ez badugu ez da gertatu! Tontoaga izan liteke jarrera? Belarrietan, baina jartzen dute guardasolik? Nik kokteletan jartzen diren sonbrillatxoak jartzea gomendatuko nieke, entzun ez ditzaten txilibituan, total irrigarri geratzeko munduaren aurrean falta zaien bakarra. Eta badakigu euskaldunondako ez dagoela barregarri edo lotsagarri gelditzea baino gauza txarragorik. Erridikulua egitea bekaturik larriena delako.

Gainera, iraintzen eta txistuak jotzen jarraitzen dute. Baina ez dute konturatu nahi partida galduta dutela, gero eta jende gehiago dagoela alarde parekidearen alde, eta eurak zitzak jandako antzinako errelikiak baino ez direla izango. Segituko diete Eskopetera deitzen, munduko irainik handiena balitz bezala. Badakizue, horren barruan betiko puta dago, irain originalena emakume bati botatzeko. Betikoa, eurak bezalakoa! Tradizionala.

Badaezpada, Jaizkibel konpainiak jarraitu beharko du desfilatzen uda honetan gehien jo duen taldeak babestuta; Ertzainak, hain zuzen ere (barkatu txantxa). Badaezpada. Biolentoak edonon daude :-)

Zer esan hemendik? Eskopetera izatea ez dela txarra, hobe hori euritako baten atzean egotea baino. Horregatik, animo neskak eta animo babesten dituzten gizonezkoak. Laster lortuko duzue zuen heburua! Gu ere ikusten zaituztegunean eskopetera sentitzen gara-eta

Azken hiru urteotan nabil ikusten pertsonaia berri bat Olentzeroren ondoan: Mari Domingi(n). Egia esateko, Olentzero bera ere hainbat tokitan nahiko berria da, edo berrasmatua: Negua iragartzera datorkigun ikazkina izatetik, Jesus jaio dela esatera; eta hortik Bizarzuri euskalduna izatera, umeei opariak ekartzen dizkiona.

Gure mito eta mitologia egokitzea ez dut gaizki ikusten. Txarrena da beti beste batzuen ereduetara egiten dugula. Ez ahaztu Olentzerok errepresentazio askotan dagoneneko ez duela pipa erretzen, tripa ere txikiagoa duela. Zer esanik ez bere mozkorrillo itxura, Olentzero pertsonaia garbia eta politikoki zuzena da!

Horregatik agertu da Mari Domingi(n). Lehen ez zen existitzen Olentzeroren andrarik. Bila ibili naiz Barandiaranen "Diccionario de mitología vasca"-n, ezkonduta zegoela herri bakar batean zioen, Lesakan, oker gogoratzen ez badut. Mari Domingi(n) ez da liburu horretan inon agertzen.

Baina jakina, emakume bat jarri behar da, parekidetasuna, badakizue. Faltsua, baina. Zein parekidetasun da hori? Emakume asmatu bat jarri eta zertan? Emazte laguntzaile isila baino ez da, barren! Horretarako nahiago dut ezer ez asmatzea. Gainera, -eta eibartarren posta zerrendan esan nuen moduan- euskal tradizioari segituz, Olentzero ez zen mutilzaharra izango? Horretaz aparte, politikoki zuzena izan behar beti! Itxura fisikoaz gain, ezkonduta egon behar! Ezin da homosexuala izan Olentzero? Edo misoginoa? Edo lorerik lore doan gizona? Pour quoi pas?

Tristea iruditzen zait montatu dena, eta ez dut uste andrazkoon duintasunaren alde egiten duenik. Kantu batetik ateratako izenarekin, familia tradizionalaren alde egitea. Noizko euren umeak?

Hemen Mari Domingi(n) kantua:

Horra Mari Domingi
begira horri
gurekin nahi duela
Belena etorri.

Gurekin nahi baduzu
Belena etorri
atera beharko duzu
gona zahar hori.

Hatoz, hatoz, zure bila nenbilen ni!
Hatoz, hatoz, zure bila nenbilen ni!
Hatoz, goazen adora dezagun
Belenen jaio dan haur eder hori
haur eder hori.

Uff! denporia hamen idatzi barik, eta kontatzeko gauza mordua. Trankil, dana etorriko da-eta.

Atzo Arrate eguna izan genduan. eibartar gehixenondako egunik onena egutegixan. Ez dakit ze dakan, zek erakartzen gaittuan, ze indar gauan bertan, baiña hara goiaz ahal izan ezkero, zoratuta. Bertan, nahasketia itzela da: ume eta jubilau, gazte eta heldu, pijo eta makarra....danak zelaixan bueltaka eta....dantzan!!!!! Bai, bai, ondo entzundozue; eibartar gatzbakuok, dantzan egitten dogu Arrate egunian! Ez dakittalturiangaittik dan edo zer (altura gaitza ete?) hor jarduten dogu berbenan jo eta sua.

Atzoko egualdixa, gaiñera, zoragarrixa izan zan. bero baiña arbolapian zoragarri, haizetxua zebillen eta. arraten beste enkanto bat. Horretaz aparte, esan baihar dogua, iraillan zortzixa izeten dala alkar ikusteko eguna: uda ostian lagun/ezagunekin juntatzekomomentua. Danak moreno (edo) eta guapo (edo). Pozik eta gustora. Eibartarrak be ez dirudigu, barren!

Hain edarra izan arren, arrisku batzuk be ikusten detsadaz. alde batetik, udalan utzikerixa azpimarraku nahuiko neuke. Jai honek funtzionatzen dau jentiagaittik, bestela, udalak egitten daben esfuertzuagaittik balitza aspaldi hilda egongo litzake. Bizperako egitaraua txosneruak egitten dabe. eureri eskerrak dagoz hainbat gauza. Udalak egitaraua ez dau ikutu juandaneko hamar urtian gitxienez. Eta egindako ixa aldaketa bakarra orduan sasoian izan zan erromerixia orduz aldatzia. Bostetatik zazpiretara pasau! Tarte luuuuze bat ezer barik lagata. A! dantza solte txapelketia, baiña hori ezin da beste momentu baten jarri?

Kontuan izan bihar dogu hurrengo eguna; hau da, gaur iraillak 9, ixa danendako bihar eguna dala, eta ixa beti eskola umien lehelengo eguna. Hori dala eta, erromerixako momenturik onenian egin bihar dogu ospa. Baiña hori erromerixiori bostetan egingo balitza gehixago difrutauko geunke danok. Eta geratzia nahi dabenak geratzia daka. 

bestetik autobusena aittatu gura neuke. Pasa dan urteko akats larrixan ostian, badirudi aurten ikasi dabela udalak, baiña ez guztiz. Lau haizetara zabaldu azken autobusa 9retan zala, eta igotzeko autobusetan pegauta karteltxo bat erdera batuan azkena 8,30etan zala. Zeiñek aittu? ahaztu barik aurten igotzeko oso autobus gitxi egon dirala, eta hillaran 50 miñutu emon gendula.

Garraiuara dagokixonez, eziñ ahaztu gure lagun txapelgorri rekaudatzailliak! Alkoholemia kontrola jarritta Iturburu baiño beherago!!! zetako, dirua eta puntuak kentzeko? Alkoholemixan alde nago, baiña uste dot Goixan jarri biharko littukela, Hostalan onduan, Olabetik urtetzerakuan, edo gitxienez Krabeliñen. Bixetan dago lekua. Peligro barik. Eta ez ikastolia pasauta, ordurako zatirik txarrena eta estuena pasauta daguanian. Benetan amorragarrixa!

Aje pixka bat geratzen jata. Halandabe, atzokua gitxitxo begittandu jatan. Noizko hurrengua?

Atzo kargatu nuen mezu hau blogean, baina badirudi arazoak izan direla, eta nire sorpresarako ez da ezer agertu. Nahiko odisea izan denez artikulu hau agerraraztea(beharbada beste post batean azalduko dut), kargatzea erabaki dut. Gainera maitasun mezurik jaso ez dudanez, ez daukat ezer aldatzeko.

***********************************************************

San Balentin, maiteminduen eguna omen. Denda eta zentro komertzialetako eguna, batez ere. Gaur maiteari loreak, koloniak, bonboiak,…erregalatu behar zaizkio. Eta gauean, afari erromantikoa. Hau egin ezik, otsailaren hamalaua ez da behar den moduan ospatzen.

Telebistan iragarki kopuruak gora egin du, batez ere, lurrinena. Hainbat lore-dendatan lazo gorriak eta bihotzak nonahi. Ogia erosten dudan okindegian ere, bihotz formako pastelak egin eta marmelada gorriarekin bete dituzte. Dena da maitasuna, dena gorria…Dena negozioa. Gabonetan saldu ez dutena, orain dute aukera.

Eta denok kritikatzen: “San Balentin komertzioa baino ez da”; “ni ez naiz holako gauza baten jausiko”; “urtean 365 egun daude maitasuna adierazteko, zergatik egun konkretu hau?”; “Kontsumismoak gure sentimenduak ere komertzializatu behar ditu, edozein gauza bihurtzen du salgai”. Egia da, guztia. Baina urterik urte, dendetan kartel, bihotz, lazo gehiago ikusten ditut. Horrek esan nahi du gero eta jende gehiagok erabiltzen duela data hau maitasuna adierazteko.

Nik ere uste dut San Balentin edo San Polikarpo, berdin-berdin dela horretarako. Baina nork egongo lioke uko maitasun oparitxo bati? Nik ez, behintzat. Kritikatu egiten dut egunarena, baina pozik jasoko nituzke admiradore baten loreak, adibidez. Dena den —eta badakidanez gaur premiarik edukiko ez dudala—, nire lore-poto guztiak beteta daude, atzo loreak erosi nituen-eta: tulipan gorri-gorriak, etxea indarrez eta pasioz betetzen didatenak. Nik oparitu neure buruari, por que yo lo valgo!

Francoren diktadurapean, beste hainbat gauzaren artean, Aratusteak debekatu zituzten, jai askeak zirelako, jendeak inhibizioak alde batera laga eta zena, izan nahi zuena, izaten ahalegintzen zelako. Ez zegoen ez jainkorik, ez elizarik egun horietan libertadea kenduko zienik.

Trantsizioan Inauteriak legeztatu, eta atzera ere, Karnabalek garrantzi ikaragarria izan zuten, jairik zoroena eta ederrena. Denbora pasa ahala, indarra galtzen joan ziren, eta jende askok koko janzteri uko egin zion, ume kontua zen aitzakiarekin. Edozein gauza ume arlora mugatzen denean, malo! txorakeria eta inuzentekeritzat hartzen delako, nagusiok inportanteegiak omen garelako, serioegiak, aspergarriegiak…

Eta orain azkena! Tenerifen epailek batek Inauterietako gaueko desfilea debekatu du. Zergatik, eta zarata gehiegi egiten duelako! Falta zena! Hain gara modernoak, eta “cool”-ak —hau da, guai, “in”— dena zabarra, kategoria gabekoa iruditzen zaie; euren kaleei prestigioa kentzen diena (kalea esan dut, horien etxeak ez baitaude auzoetan, faborez!)

Hori bai, ez dira kexatzen obretako konpresorerekin, trafikoaren eta obren zaratarekin ere ez. Eta kexatzen badira, ez dago epailerik horiek guztiak debekatuko dituenik. Gure onerako omen direlako: garapenerako, hobetzeko. Hori bai, urtean asteburu bakar bateko dibertsioak debekua merezi du, ikaragarri molestatzen du-eta. Baina zerk molestatzen die, zaratak ala herritarrak dibertitzeak? Hor dago koska!

Otsailak badauka zer edo zer magikoa. Laburragoa izateaz gain, jai eta ospakizunez beteta dago. Otsailaren bian Kandelaria, purifikazio eguna; otsailaren hiruan San Blas, opil eta gozo eguna; otsailaren lauan Santa Ageda bezpera, kantu eta emetasunaren eguna.

Nafarroako hainbat tokitan hasi dira Aratusteak, Ituren eta Zubietan kasu. Zuberoan ere Maskarada sasoia abian da. Inauteri tradizionalak atera dituzte euren apaingarri eta mozorro. Hartza esnatzen hasi da.

Inauteri urbano batzuk ere laster izango dira: Kaldereroak eta Inude eta artzainak.

Zerbait gertatzen ari da. Aldaketa sasoia, udaberri gogoa eta airea ibili beharko litzateke –aldaketa klimatikoak gure ohiturak ere zentzu bako bihurtuko ditu-. Badator udaberria, laster da gure ateetan joka. Laster loratuko dira mimosa arbolak, loratzen diren lehengoetakoak.

Eibarko peorak (atariak) sanblas usainez betetzen hasi dira, kaleak ere beste usain bat dauka. Badira hamabost bat egun ogiak ere sanblas ikutua daukana. Um! Biharko dana prest!

Nik egin ditut, oraindik ez ditut probatu ordea. Zuria pegatu zait! Oso frustrantea izaten da zuriak ganoraz ez irtetea. Baina harrapatu dut, azkenean!

Gaur eibar.org-ko afarira eramango ditut. Espero dut euren kritikak onberak izatea. Ahizpak probatu du, eta gustuz oso ona omen dago. Ikusi behar!

Atzo San Andres eguna izan zan, Eibarko patroia. Baziran urte batzuk egun hau disfrutatzen ez nebala, ixa beti Eibartik kanpora bihar egiñ izan dot-eta. Gaiñera, askotan bizperia eta egunan artian erabagi bihar izan dodanez –eta beti gabak irabazi dabenez– gitxittan ibili naiz egun honetan.

Hau da atzo arrapataka idatzittako kronikatxua, asko pentsau barik.

Egualdixa, primerakua; hotz baiña eguzkixa. Basarrittar jantzitta juan naiz lagunan etxera, hantxe lau mosketeruok (Beñat, Larraitz, Eli eta laurok) atondu dittuguz gure erropok. Hango paiñelua, pololua, gerrikua! Luzaruan ibili gara, gantxuak, katekorratzak eta orratzak ipiñi eta kendu atzera be jartzeko.

Askondako mozorrua izan leike, koko janzteko erropia; baiña mokor, ipurdi eta girgil guztiak agerixago lagatzen badittu be, “mesa kamilla” baten moduan, ni ikaragarri gustora ibiltzen naiz holan. Buruko paiñeluak be ez detsa estanpiari laguntzen, talo arpegixa geratzen jaku-eta. Halan da be, ni pozik.

Halako baten, urten dogu guapo-guapo. Tira, Larraitzek zuzendu destanez “guapos y guapas”.

Untzagara jeitsi eta talua txorixuaki. Makaleko illaria zeguan aek-ko talo-postuan! Bertan geguazela, hasi da Dantzara Plazara ekitaldixa. Momentuan desagertu jakuz talua eta txorixua. Gure txikixak jan deskuez, oso-osorik, guk haginkada bakarra emon ostian.

Dantza eta dantza. Zenbat disfrutau. Sarrixago egin biharko geunke holako zeozer. Gustora benetan. Lagunekin berba egin, dantzan ibili, zoragarri. Hori bai, ixa danak neskak giñan. Gutxi batzuk mutillak. Ume guztiak, neskak. Amak kejau egin dira, euren mutikuak ez dabelako dantzarik egitten, baiña eredu maskulinorik ez badake, zelan animauko dira, ba? Mutillak jakingo balebe ze erakargarrixak diran dantzan dabizenian…ni iñoiz enamorau izan naiz, benetan, dantzarin batekin plazan ikusi ostian…Hori jakin ezkero, dantza-taldiak mutillez beteko litzakez!

Hori bai, eguerdikuakin dana amaittu da. Arratsaldian, ezer be ez. Ez dau deretxorik! Jaixa egun guztirako izan biharko litzake. Udalak ez dau ezer egitten hori suspertzeko. Jaixa amatatzen doia, eta holan jarraittu ezkero, jai popularrak juango jakuz.

Baiña arratsaldian lanera. Kostau jata, baiña hain ondo ibili naizenez, eguna doblia pentsau jata. Danak holakuak balitzaz!

Dantzan egitea gauza liberatzaileenetakoa da. Batzuendako kirola egietea liberatzailea da, baina dantza, niretzat liberatzaileagoa. Ariketa egiteaz gain, burua, gorputza eta arima sintonia berean jarri eta bat egiten dute. Barruan dagoena adierazteko eta askatzeko. Unerik onena da, ez da ezer behar, musika besterik ez. Zorionatasun osoa. Baina askatzailea den guztiarekin gertatzen den moduan, errepresioa ere existitzen da. Ez dute jasaten pertsona oreka horretan egotea, bere barruarekin hain konektatua, hain pertsona eta hain norbanako.

Lehen Elizak erreprimitzen zuen, lizuna zelakoan, eta orain hainbat ikuslek. Aspaldi, zapatu gauetan tabernetan dantza egiten zenean (irten da atzera ere Amama Kipuleta) nire burua askotan erreprimitu dut dantzatzerakoan: hainbat mugimendu ezin ziren egin oso fama txarra ematen zutelako -gehiago jakin izan banu, dekubrikuko nuen fama hori ona zela gauza askotarako-. Ingurukoak, isilean, erreprimitzen.

Orain ere dantza-errepresore mota bi daude: dantzari-profesional-orojakileak eta dantzarako-inutil-kritikatzaileak. Dantzari-profesional-orojakileak irribarre kondeszendientea du, berak dantzan disfrutatu beharrean begira dago: dantzan dabiltzanak ezjakin-infantilak dira, eta gainera ze txarto egiten duten!

Dantzarako-inutil-kritikatzaileak nahikoa dauka garagardoari eusken. Lotsatia da, eta lotsa hori harrotasunez kamuflatzen du. Dantzariondako kritikak, oihuak eta barreak baino ez dauka. Bere inpotentzia dantzariei botatzen die.

Baina eurek galtzen dute, beti. Gai ez direlako dena ahaztu eta disfrutazteko, barruko energia askatzeko. Erreprimitzen segituko dute, baina jarraituko dugu dantzan irribarrez