Patxi Zubizarretaren hitzak dira hemen behean datozenak:

Gogoan dut idazle elkarteko hainbat kidek, ez oso aspaldi, hango ika-mika konpondugabeen inguruan, esan zutela euskal idazleak beldurra diola profesionalizatzeari, bere lanari diru kopuru bat jarri beharrari, eta idazle profesional gehiago behar ditugula. Ez nago ados. Eta arazoa ez da toki falta. Ez: euskal kultura normalizatzearekin batera etorriko litzateke idazleen profesionalizatzea -normalizatzea- eta, berriro diot, hemen honetan idazle profesionala izatea txantxa bat da, gustu txarrekoa kasik.

Andrés Nagel eskultore donostiarrari elkarrizketa egin zioten duela aste batzuk Diario Vascon, eta orduko ideia bat ekarriko dut blogera, kritikariei buruz esan zituen hitzekin. Uste dut ideia horrek nola edo hala osatu egiten duela atzo Gotzon Barandiaranek Berrian idatzitako artikulua.

Ikusleak zure lanaren irakurketa bat egiten duenean, gustatzen zaizu, interesatzen zaizu?

Ez, eta kritikariarena gutxiago. Kritikariaren irakurketa sekulako kakao mentala izaten da, eta gehien-gehienetan sinplekeriarik handienean geratzen dira. Kritikariak ia beti aplikatzen ditu buruan dituen aldez aurreko ideiak, eta berdin aplikatzen dizkio arrozesneari zein paellari. Kanpoko irakurketa horri ez diozu kasurik egin behar, bestela erotu egiten zara eta.

Urtzi Urrutikoetxeak elkarrizketa egin zion Ibon Sarasolari duela aste pare bat, Gararen Mugalari gehigarrian. Bide batez, eta ez naiz nekatuko hau eskatzen: noizko gehigarri horren edizio digitala, orain arte argitaratutako guztiekin? Elkarrizketak, Esti Ezkerraren artikuluak, Patxi Zubizarretaren hausnarketak, kritikak, Jimu Iturralderen azken orrikoak... gauza on larregi, ahanzturan galduta uzteko.

Hona hemen elkarrizketa hartan Ibon Sarasolak esandako gauza interesgarri batzuk, hitz berriak sortzean idazleek izan behar luketen garrantziaz:

"Nik argi eta garbi daukat, hitzak sortzeko okerrenak filologoak dira, hitzak idazleek sortu behar dituzte. Ez mahai batean bilduta, "ea hitz hau...", baizik eta idazten ari direnean, hitzak testuetan jaiotzen eta bizitzen dira, ez hiztegietan".

"Hitzen sorreran Akademiak ez du ezer pintatzen, hori idazleen lana da, idazten dutenean. Baina aukeratzerakoan ere idazleek egon behar dute. Ez idazleek bakarrik beharbada, filologoek esango dute hitzaren zuzentasunaz eta ez dakit zer, baina hitza ezin da zuzentasunaren arabera bakarrik hartu".

Eta gai hori lotzen du idazleek Euskaltzaindian duten presentzia faltarekin:

"Momentu honetan Euskaltzaindiak zerbait badin badauka faltan, idazleak ditu. Historian lehen aldiz, azken hogei urteetan ez ditu puntako idazleak (...). Gaur egun denok dakigu zein diren idazle onak, azken 10-20 urtean idazle horietako bakar bat ez dago Euskaltzaindian. Eta hori oso larria iruditzen zait. Azkenean akademia batek ezin ditu hitzak onartu alde literarioa kontuan hartu gabe, filologikoa bakarrik hartuta".

Angel Zelaieta: «Behar beste hegan ez egin izanaren sentsazioa daukat»

Bilboko Zazpi Kaleetako etxean hartu gaitu Angel Zelaietak, egongela epelean. Liburuak, koadroak, argazkiak... zukua ondo ateratako bizitza baten testigantzak apaletan. Gabriel Arestiren laguna izan zelako eta haren biografiarik osatuena idatzi duelako ezagutzen du jende gehienak, baina "Txikitok" baditu beste mila kontu ere. Liburu lodietan ez kabitzeko modukoak. Hiru ordu pasatu ditugu berarekin, eta labur geratu gara.

Mallabian (Bizkaia) jaio zinen, 1940an. Zelan gogoratzen duzu haurtzaroa?

Nire jaiotetxea nobelara eraman du Saizarbitoriak: "Hambre" da nire etxea.

"Bihotz bi. Gerrako kronikak" liburuan agertzen den Hambre bera?

Hori da. Nire jaiotetxea Eibartik gertu zegoen, berez Mallabia izan arren. Aitak pentsatu zuen ezkontzerakoan tabernatxoa ipintzea bidegurutze batean, eta etxe berria egiten hasi ziren. Garai hartan, teilatua ipintzean, montxorra emateko ohitura zegoen, baina amamak ez zien afaririk ematen lanean zebiltzan harginei, eta haiek "Hambre" izena jarri zioten etxeari.

Zelako giroa bizi zenuen?

Gerraosteko giroa jaso nuen. Aita tradizionalista zen, erregimenekoa, moderatua. Ama, berriz, abertzalea zen familiaz; baina familia zatitua zuen: bere aitaren aldetik abertzaleak ziren, baina osaba bat frankista zuen... Harexekin izan nuen lehenengo enfrentamendua; egun batean, esan zidan: "Entzun joat euskararekin-eta habilela". Eta nik: "Bai". Handik erreka bat pasatzen zen, eta erantzun zidan: "Hori, eta hor behean doan ura, berdina dituk". Eta nik bota nion: "Zeuk zeure andreari izandako kariñoa ere horrelaxe joango da!". Okerra ni!

Urteak pasatu, eta seminariora joan zinen. Zelan hartu zenuen erabaki hori?

Nire lehengusu bat, ni baino zaharxeagoa, seminariora joan zen. Entzutea zeukan listoa eta santua zela, hau da, abadetzarako moduko pertsona. Eta, haren adibideagatik, nik ere seminariora joatea erabaki nuen. Nire ume denboran, Erramu Egunean erramu sortak eramaten ziren elizara, ahalik eta dotoreenak. Gure artean konpetentzia egoten zen, ea nork zeraman sortarik ederrena. Bada, handik urteetara, baserritar batek esan zidan Erramu Egun haietako batean etxean ez zidatela ganorazko erramurik egin eta haserretu egin nintzela: "Bada abade joango naiz!" esan omen nuen. Ez naiz akordatzen baina...

Euskararekiko kontzientzia pizten al zen seminarioan?

Seminarioko ikasleengan oso bizkor sortzen zen euskara eta herri kontzientzia, eskoletan baino askoz ere gehiago. Oso konplexua izango litzateke azaltzea hori zelan egiten zen, irakasle gehienak frankistak baitziren. Derioko Seminarioan garrantzia izan zuten Don Pablo Bilbao Aristegik eta haren ingurukoek, Real Sociedad Bascongada de Amigos del País taldekoek edo. Frankista zen, Yon Etxaidek "frankista euskaltzale" deitzen zituen horietakoa. Baina seminario barruan, intelektualki indartsuenak europeistak ziren. Seminarioan, bazkalorduan, denbora-tarte batez zerbait irakurtzen zen beti. Esate baterako, ni Montserraten egona naiz, eta han Biblia irakurtzen zen tarte horretan; katalanez, baina Biblia. Bada, seminarioan, besteak beste, irakurtzen zen "Los vascos en la pesca de la ballena". Irakasle haiek europeistak ziren, oso modernoak. Pentsa: guk Godoten esperoan antzeztu genuen Derion, liburua gaztelaniaz argitaratu baino lehen.

Xabier Amurizak ederto kontatzen ditu Derioko urte haiek, "Enaz banaz" liburuan. Batera ibiliko zineten, ezta?

Bai, bai, kideak ginen: Amuriza, Abel Muniategi, Juan Mari Arregi, Imanol Olabarria, Josu Naberan, Juanjo Pujana, Jabier Fresnedo Txintxurreta... kumaldi berekoak ginen. Eta liada handia sortu zen Mixel Labegerieren diskoarekin: lan hura atera zenean, eztanda moduko bat izan zen, eta letrak multikopistaz ugaritzen eta banatzen hasi ginen. Sekulako istilua sortu zen, jazarri egin gintuzten eta Pujana eta Txintxu seminariotik bota zituzten. Baina ez ginen bloke uniboko bat. Amurizak, esate baterako, ez du inoiz oroimen gozorik agertzen Deriorekin: berak asko sufritu zuen. Egia esan, gu baino militanteagoa ere izango zen.

Zein izan zen gazteek seminariora sartu zenuten elementu berritzailea?

Euskara, euskal literatura, euskal kantak... uste dut hori izan zela indartsuena. Baina horrekin batera, giro ikonoklasta generiko bat zegoela esango nuke: uniformea kentzea, sotanarik gabe ibiltzea... indarrean zeuden bizimodu formal guztien aurkako borroka orokorra zen hura. Baina ez askoz ere gehiago.

1966an, Gurpidek abade egin zintuen.

Gaur esango nuke, bromatan, seminariotik bota egin nahi nindutela baina nik amaitu egin nahi nuela. Jon Lopategik dio fraide sartzea erraza zela, baina irtetea zaila! Nik amaitu egin nahi nuen, eta hantxe geratu nintzen. Gero, hori bai, gutako batzuk inmigrazio-guneetara bota gintuzten, zigortuta: Olabarria Trianora, Arregi Gallartara eta ni Etxebarriko San Antoniora, leku obreroetara. Ordurako marxismoa indarrean zegoen, eta gogoan dut Bruselara joan nintzela katekesi kurtso bat egitera, eta bueltan, Parisen, Marxen eta Leninen liburuak hartu eta etxera kargatuta bueltatu nintzela. Marxistak ginen, marxistak!

Inoiz aipatu duzunez, zure ideia «nazionalista arrazistengatik» bidali zintuzten Etxebarrira.

Eurek pentsatuko zuten gu oso abertzale eta euskaltzaleak ginela, eta etorkinak ezagutu behar genituela. Baina gu ordurako marxista eginda geunden eta nik ez nuen horregatik sufritu.

Desterruan gustura?

Ez dut esango plazer bat izan zenik, baina ez nuen hartu zigor jasanezin bezala. Gutxienez lanean ari nintzen. Eta euskararen kontua ere bazegoen, non eta San Antonion: bost umek egin zuten jaunartzea euskaraz auzo hartan. Pentsatzen hasi, eta konturatzen zara guk, baserritarrak izanda, euskara San Antonioraino eraman dugula, edo ikastoletara, euskararik ez zegoen lekura.

Amatiñok hauxe dio zuri buruz: "Bazuen bere inguruko hainbatek ez zuen euskal sustrairik eta, ondorioz, bazituen beste zenbaiti falta zitzaizkion patxada eta perspektiba".

Hori esan du, e! Pozten naiz... Askotan pentsatu izan dut neuk ere hortaz. Anaitasuna aldizkaria errepasatzen dudanean, konturatzen naiz banituela kanpoko eragin batzuk: esate baterako, Mondragoen ateratzen zuten Trabajo y Unión aldizkaria. Haiek inportantzia handia ematen zioten produkzioari, ondo egindako lan ekonomikoari, lan horren ondorio sozialei... eta, noizean behin, Anaitasunan eragin hori islatzen nuen. Ikusten nuen, baita ere, burgesia handiak bere ardurak-eta agertzen zituela orduko periodikoetan, eta ardura horiek ere sartzen nituen Anaitasunan. Horren arrazoia izan daiteke nire baserriko ume denbora ez zela guztiz ohikoa izan: ni tabernakoa naiz; beti zegoen norbait inguruan, eta horrek perspektiba anitza ematen dizu, modu batean edo bestean berba egiteko talentua. Beharbada horregatik izango nuen perspektiba hori.

Soziologikoki hurbilago zaude baserri girotik, Gabriel Arestiren girotik baino.

Bai... baina, ideologikoki, Aresti nahiko ezagutu nuen eta eragin handia egin zidan. Esango nuke azken aldi honetan Euskal Herriak eman duen pertsonarik humanoena izan dela, zentzurik zabalenean. Berak ez du modu batean edo bestean jokatzen katolikoa delako edo abertzalea delako edo sozialista delako... lehenengo eta behin gizona da.

66an ezagutu zenuen, Eibarren.

Egia esan, Derion geundenean ere ezagutzen genuen, bere artikuluengatik. Itxaroten egoten ginen, ea Arestik zer idatziko zuen eta norekin sartuko zen. Sinpatia handia genion. Baina, bai, pertsonalki Eibarren ezagutu nuen, Juanito San Martinen etxean. Juanito bisitatzera joan nintzen, eta zoriak nahi izan zuen han egotea Gabriel ere. Hirurok batera afaldu genuen; eurak biak gorbatadunak ziren, eta, afaltzen geundela, diskutitzen hasi ziren, oso bero: "la ostia", "cojones" eta horrela. Sekula horrelakorik entzun gabe nengoen gorbatadun bati! Gero harreman handia izan genuen. Gertatu zen emazteak lagun egin zirela, eta horrek asko eragin zuen gure adiskidetasuna indartzeko.

Gaur konpromisoaren ispilutzat hartzen da Aresti. Uste duzu berak zeukan konpromisoa gaurko idazleen artean ere existitzen dela?

Ez dut uste. Badago zintzotasuna edo egiatasuna, hori bai. Horretan, Arestiren pareko egiten da egungo idazle bat ere. Arestik "beti paratuko naiz gizonaren alde" dioenean, egia ari da esaten, baina seguruenik hori baino sakonago doa: ez da soilik klase sozialen borrokan geratzen. Arestik egiazko gizona aipatzen zuenean, baserritar batek ondo ulertuko luke zer esan nahi zuen: zintzoa den gizona, momentua ailegatutakoan portatzen dakiena; uste dut hori zela Arestiren gizona. Ez langilea, langile gisa: langileak, langile izate hutsagatik, ez zeukan aparteko arrazoirik berarentzat. Zentzu horretan, uste dut gaurko idazleak arestiarragoak direla, neurri batean.

Zuri buruz berba egiten denean, beti agertzen zara Arestiren itzalpean. Zelan eramaten da norberak izena izan eta beti inoren izenaren azpian agertze hori?

Ezagutzen dut hori, eta nolabaiteko txirotasuna sentitzen da. Gainera, irakasle lanean ibili naizenez, horrek ordu asko kendu dizkit, eta ez dut izan indar nahikorik beste gauza batzuetan aritzeko. Kontzientzia hori badaukat: txirotasun sentsazio hori; hortxe gelditu izana, behar beste ez hegan egitea. Ez dit aparteko lotsarik ematen, baina hortxe gelditu naiz, eta tira.

1969tik 1972ra bitartean, Anaitasuna aldizkariko zuzendaria izan zinen.

Anaitasunak krisi ekonomikoa zeukan eta, gainera, ez zen gazteengana heltzen. Josu Arenazak deitu zigun, esateko indar berria eman behar zitzaiola, eta nire izena eman zuten zuzendari izateko. Imanol Berriatua zegoen, urteak zeramatzan hor. Hasi ginen bada, eta Imanolek euskara batuaren auzian sartu gintuen. Nik idazten nuen "ekarri dabe", eta argitaratzen zen "ekarri dute"... eta esaten nuen: zer da "ekarri dute"? Imanolek den-dena zuzentzen zuen. Idazteko makinarekin artikulu guztiak pasatzen zituen berriro, dena euskara batuan jartzeko. Letek zioen moduan, "euskara berritua", jokoa eginez Berriatua abizenarekin. Gero joaten zen inprentara eta berriro zuzentzen zuen dena: akatsik gabe eta batasunarekin atera nahi zuen aldizkaria. Aresti eta Mitxelenaren artikuluak ere zuzentzen zituen!

Ilusioz beteriko garaia...

Ikuspegi berria zen, portaera berria: laizismoa, feminismoa, obreroen gauzak, zinema... Buru-belarri sartu ginen, pasio handiarekin. Eztanda izan zen: jende gaztea gure alde jarri zen, bilerak egiten ziren herrietan dirua biltzeko... Inprentatik ateratzen nintzenean, 2.000 ale-edo eramaten nituen gainean, eta iruditzen zitzaidan Le Monde zela hura. Jendeak maná berria balitz bezala hartu zuen, sinesmen handiarekin.

Etsaiak ere izango zenituzten, baina.

Kontrakoek Agur aldizkaria atera zuten, oso modu bortitzean. Iruditzen zitzaien batuaren atzean beste mundu bat zegoela, mundu laikoagoa, obreristagoa, gazteagoa... Bestetik, jende askok uste zuen ETA VI.ekoak ginela, baina ospe hori izan bagenuen ere, ahalegindu ginen harremanak izaten mundu guztiarekin, hau da, euskaltzale, abertzale eta horiekin. Atxiloketa, istilu eta abarrei buruzko albiste gutxi ateratzen genuen aldizkarian, baina ez zen zentsuragatik, baizik eta zuhurtziagatik, besteak ere gainean genituen eta.

Zelan amaitu zen abentura hura?

Hiru urte egon nintzen aldizkariaren buruan: urte gutxi, baina beroak. Azken aldian frikzio batzuk izan nituen: ofizialki zuzendaria nintzen arren, fisikoki ez nengoen zuzendaritzan. Aldizkariak eskuetatik ihes egin zidan, eta gero frantziskotarrak etorri eta aldizkariaz jabetu ziren. Orduan, aldizkaria erlijiora bueltatu zen; erlijio militante berrira, baina erlijiora azken batean. 1972an, desagertu berri den Verdes liburu-dendan hasi zinen lanean. Urtebete baino ez nuen egin...

Baina urtebete inportantea: Atxaga zugana joan zen "Borobila eta puntua" antzerki-lana erakustera. Literaturaren munduan sartzeko Atxagak jo zuen lehenengo atea zu izan zinen.

Bai... zuk eta beste batzuek halako inportantzia bat ematen diozue horri, baina ni bitarteko hutsa izan nintzen, besterik ez. Hantxe nengoen, eta eman egin zidan. Gero nik lan horri buruzko informazioa publikatu nuen aldizkarian eta Gabrieli eman nion Atxagaren lana, besterik gabe.

Eta handik gutxira irakasle hasi zinen.

Bai, 73an. Julita Berrojalbizek deitu ninduen Lauron lan egiteko. Julitak ikastolen mobida sortu eta indartu zuen Bilbon gerra ostean, eta Anaitasunakoek deitu ninduten bezala deitu ninduen berak: euskaltzale fama nuen, euskaraz egin eta idazten nuen... horregatik deitu ninduen.

Hala ere, kuriosoa da, zu marxista izanda...

Bai, nik uste dut hark bazekiela zerbait. Zerbait jakin behar zuen...

Baina marxista bat EAJren ikonoa den ikastolan!

Munduan asko lez, artaburuak oskolez... Bilbon, ikastolak sortzen hasi zirenean, gurasoak bi taldetan zatitu ziren, istilurik gabe: batzuk Begoñazpira joan ziren. Hori eskola katolikoa da eta zuzendaria ere elizak aukeratzen du. Gainontzeko gurasoek kooperatiba bat egin zuten Lauron, kooperatiba autonomoa: gainetik ez dago ez eliza ez inor. Laurok fama dauka, eta soziologikoki ere jendea maila batekoa da, lehen batez ere. Orain beste ikastolen antzekoa dela esango nuke.

Oraintsu jubilatu zara. Zer eman dizu irakaskuntzak?

Unamuno eskolara zihoanean, maisuak esaten omen zien: "¡Me vais a matar!", eta Unamunok zioen: "No se daba cuenta de que nosotros le dábamos la vida". Nire kasuan ere horrela da. Ematen dizkizute burukominak ere, baina esperientzia atseginak asko. Banakaren batek baino ez du egiten euskaraz bere borondatez, baina nik ez dut aparteko kezkarik horrekin: ez badute egiten, ez naiz euren atzetik ibiliko. Eurentzat oso gogorra da euskaraz egitea eskolan, beste leku guztietan gaztelaniaz egiten badute; ez da bakarrik hizkuntza bat, sentimendu guztiak baizik.

Kontatzeko duzun guztiarekin, ez zara animatuko zerbait idaztera?

Nik zuek miresten zaituztet, narratzaileak eta poetak; niretzat oso zaila da idaztea, Arestik zioen moduan, "eskritore" moduan. Artikuluxka batzuk egiten ditut noizean behin, baina hori ez da eskritore lana... Inbitazioa eskertzen dizut, baina zaila egiten zait. Indar handia behar da. Une honetan, idaztea oso gauza serioa da: ez da soilik denbora eta jakintza behar; indarra ere behar da.

--------------

Gaur egungo kokapen politikoa

Marxismoa pixka bat ezagutu izan dut, baina ez dut uste marxista konfesionala naizenik. Ez, ez naiz. Eta, zahartu ahala, konturatzen naiz liberalak, ekonomian duten zentzuan, gaztetan baino kontu gehiagorekin hartzen ditudala orain. Pio Barojak zioen dirua egitearen goseak humanismo gehiago egin duela, humanista guztiek baino. Beste alde batetik, une honetan hurbiltasuna daukat presoekin.

Verdes

Lehen, Verdes oso handia zen: hor argitaratu ziren Lauaxeta, Lizardi... Ni hasi nintzenean, inprentak bizirik jarraitzen zuen, baina bisita-txartelak baino ez ziren egiten. Bertako seme-alabak, bai, ezagutu nituen: alaba Elorriora ezkondu zen; txakur zalea zen eta txakurrak hezten zituen. Istripu bat egon zen Picos de Europan eta berari deitu zioten, txakurrekin joan zedin. Eta helikopteroan joan eta hil egin zen emakume hori. Haren alaba Anne Igartiburu da: Anne Igartiburu Verdes.

Abadetza uzteko arrazoiak

Zergatik utzi nuen? Ez dakit serioski hartu ote nuen ere... Hots, hartuta ere, Sacerdos in aeternum hartu nuen, eta ezin izan dut utzi... Kuestioa da Maribel Zamakona ezagutu nuela, ezagutu ninduela... Izugarria, zu! Laikotasunera itzuli nintzen; Aita Santuaren onespenarekin ezkondu, eta Ahoztar eta Amagoia seme-alabak izan ditugu.

Etorkinak

Saiatu naiz laizismoaren alde eta duda orokor baten alde lan egiten. Askok nitaz duten oroitzapena da euskalduna nintzela, euskara eta euskal literatura maite nituela... baina, ezkondu nintzenean, emaztearen etxean Avilako familia bat zegoen ostatu hartuta, eta horixe da nire beste aldeetako bat: etorkinekin harremana izan dudala eta oraindik ere badudala. Beti izan dut gogotxoa erdaldun jendearen artean ere agertzeko, euren artean borrokatzeko.

Nortasun agiria

Angel Zelaieta Gisasola 1940an jaio zen, Mallabian (Bizkaia). Derioko Seminariotik pasatu eta, 1966an, abade egin zen. Filologia eta Teologia ikasketak egin zituen, eta oraintsu arte irakasle aritu da Lauro ikastolan. Lehenago, Anaitasuna aldizkariko zuzendari eta Verdes liburu-dendako behargina ere izan zen, eta zenbait saiakera idatzi zituen. Berak idatzia da Arestiren biografiarik osatuena, Gabriel Aresti. Biografia (Susa, 2000). Azken aldian, armarrietako latinezko esaldiak ikertzen ari da.

Blog honetan eta Xabierrenean nahikoa lore bota dizkiogu Jose Mari Goenaga zinegile ordiziarraren "Sintonía" laburmetraiari, ondo merezita gainera.

Aurrekoan, elkarrizketa egin zioten Berrian, eta hortik ataltxo bat aukeratu dut, interesgarria iruditu zait eta. Sarritan galdetu izan da zer den euskal zinema, edo, beste modu batez esanda eta zinemaren esparrutik irtenda, kultur produkzioan zeri jar dakiokeen eusko labelaren etiketa eta zeri ezin zaion jarri.

Bada, Goenagak argi dauka, zinemari dagokionean:

"Zinema-sormen bakoitza gauza askoren isla da, eta gure lanetan bizipenen arrastoa geratzen da. Hortaz, gure-gurea den ingurunearen isla ere badago. Euskal zinema hemen ekoizten den guztia da nire ustez. Hemen gertatzen dena erakusten ez duen zuzendari baten lana ere hemengoa da, Euskal Herrian ekoiztua bada betiere, erakutsi nahi ez izate hori ere zerbaiten isla baita. Batzuetan euskaraz sortzen da, eta besteetan beste hizkuntzatan, baina hori ere hemengo errealitate baten isla da".

Elkarrizketa honen jatorrizko bertsioa, bizkaieraz, Bizkaie! aldizkarian dago.

Hirugarren liburua argitaratu berri duzu, "Vredaman". Izen jostalariak gustatzen zaizkizu, itxura batean liburuaren edukiarekin zerikusi handirik ez dutenak. Zelan aukeratzen dituzu izenburuok?

Izenburuak sortzeko ez daukat sistemarik. Batzuetan modu batera datoz eta beste batzuetan beste batera. Gura baduzu, esango dizut zelan etorri zitzaidan hau. "Vredaman" izena izen biren nahasketatik dator. Aspaldi neukan ume batek kontatutako istorio bat (nobela, ipuina... ez nekien) idazteko asmoa eta horren gaineko gogoeta egiten nenbilela hasi nintzen irakurtzen William Faulknerren "Hilzorian nagoen bitartean" izeneko nobela. "Vardaman" izeneko ume batek kontatzen zuen nobelaren zati bat. Hori izan zen lehenengo pausoa. Bestetik, Labayrun, Arte Eder Museorako itzulpen batzuk egiten hasi eta pintore nederlandar batekin egin nuen topo: Vredeman de Brie izeneko batekin. Egia esan, bi ziren: aita-semeak. Semeak bizitza osoan ez zuen koadro orijinalik egin, aitak eginikoak kopiatu zituen. Hori izan zan nire izenburuaren bigarren pausoa. Izen biak nahastu eta Vredaman lortu nuen. Liburua irakurtzen dauenak ikusiko du dagoen erlazioa.

Baina Vredaman izena zure aurreko liburuetan ere agertzen da, ezta? Hari moduko bat sortzen ari zara irakurlearentzat. Zure liburu guztiekin obra bakar handi bat osatzeko asmoarekin edo?

Bai, egia da. Aurreko liburuan, Van't Hoffen ilean, idazle bat asmatu nuen (egia esan, aurretik existitzen zen, nire ipuinen batean eta SPrako tranbian ere agertzen da): E. H. Beregor. XX. mende hasierako idazlea zen, surrealista goitik behera, bai idazkeran, bai bizimoduan. Haren hirugarren nobela deitzen zen Vredaman. Eta Van't Hoffen ilean kontatzen dut zelan baten batek lapurtu zion, idazten zegoela, Vredaman nobela horretako pasarte bat. E. H. Beregor ernegatu egin zen eta esan zuen ez zuela berriro idatziko pasarte hori, zegoen lekuan zegoela, huraxe zela liburuaren partea eta ez zuela, inondik inora ere, berridatziko. Horrela atera zuen Beregorrek liburua: zuriune batekin lapurtutako pasartearen lekuan. Neuk ere Vredaman hau hutsune batekin atera dut. Baina kuriosoena da, Van't Hoffen ilean ikerlari batek topatu zuela azkenean pasarte hori. Eta irakurle aspertu batek hango pasartea nire hirugarren nobela honetako hutsunean ipintzen badu, konturatuko da modu ezin egokiagoan sartzen dela.

Jolasean zabiltza orduan, geratu barik. Hori da zuretzat idaztea?

Besteak beste, bai. Baina hori baino gehiago ere izan daiteke. Edo hori baino gutxiago. Idazten disfrutatzea da kontua. Eta irakurleak disfrutatzeko idaztea. Olgetan disfrutatzen badut, olgetan egingo dut. Heriotzaz berba egiten disfrutatzen badut, horren gainean egingo dut... Formula gutxi literaturan.

Ointxe atara dozu liburuaren gakoetako bat: heriotza. Zure tonua atsegina da, goxoa, baina gaia latza. Zelan uztartu duzu estiloa atsegin hori eta heriotzaren gaia, ume baten ikuspuntutik gainera?

Hain zuzen ere, hori zen lortu gura nuena: kontraposizioa. Alde batetik, umearen estilo gozoa, koloretsua eta, bestetik, heriotzaren larria. Batzuk, nobela bati eta literaturari osotasunean begiratzeko gaitasun handirik ez dutenak (edo eduki gura ez dutenak: askozaz ohikoagoa eta askozaz gaiztoagoa) umearen jario atseginean geldituko dira, harago joan barik, eta esango dute, beharbada, gauza ederrak baino ez ditudala agertzen, horren atzean dagoenari erreparatu baino lehenago. Batzuetan irakurleen herrenak egiten du kritika.

Eta zuk, gozatu egin dozu heriotzaren gainean idazterakoan? Eta zergatik heriotzaren gaia?

Gai hori gai bat da beste batzuen artean. Baina beste gai batzuk ere agertzen dira: familia, gaixotasuna, erabakgiak, artea... Gai askoren gainean egiten da berba liburuan. Eta, jakina, guztiekin gozatu dut apur bat. Gozatu dut aspertzeraino batzuetan. Heriotzarekin, baina, ezin gara aspertu, sekula ez dugulako dena jakingo.

Gaur arte, hauxe da zure libururik autobiografikoena, pertsonalena esango nuke. Autobiografia hori puntu baterainokoa izango da, baina, edozein dela ere puntu hori, ez dizu beldurrik emon biluzten hasteak?

Puntu batzuk autobiografikoak dira, bai. Lehenago ere esan dut, baina: %7 baino gehiago ez. Niretzat, hala eta guzti ere, hori ez da biluztea. Eta biluztea bada, ez dut pentsatzen arropa azpian gauza interesgarririk dagoenik. Esan gura dut nik kontatu ditudan gauza autobiografikoak munduko edozein pertsonak dituela bere haurtzaroan (arropa kentzen dugunean ere, denok dugu antzeko biluzia). Kontua da zelan kontatu dudan, zelan nahastu dudan gezurrekin, zer dagoen horren atzetik, zelan tratatu dudan memoria... ideien arkitektura moduko bat dago horren atzean.

Zentzu horretan, ideien arkitektura horretan, ze alde dago zure aurreko liburuetatik azken nobela honetara?

Alde asko eta berdintasun nahiko. Berdintasuna, azken batean egilea bera delako. Aldea, azken batean egilea bederatzi urte zaharragoa delako. Eta aldatzeko gogoa daukalako. Hemen ahotsak agertzen dira asko eta diferenteak. Istorioak artezak dira, ez bihurriak. Orain igerileku baten barrutik ikusten ditut gauzak, ez epeletan.

Egingo dugu berba aurrerago nobelaren koraltasun horri buruz. Bitartean, argitu egidazu azken hori, mesedez: zer esan gura duzu? orain arte kotoi artean egon zarela eta orain busti egiten zarela?

Ez, ez da hori. Eta ez da argitzen erraza. Esan gura nuen ikuspegia aldatzen ibili naizela. Gauzak ez dira berdin ikusten farola baten gainetik, edo igerileku baten barrutik, edo inprimagailu erraldoi baten tinta-lekutik... Ikuspegia aldatzen denean (tenporala, espaziala, psikikoa...), mundua aldatzen dela iruditzen zait. Hortaz, ikuspegi asko badituzu, mundu asko dauzkazu eskura.

Eta, hain zuzen ere, esan dugun moduan liburu hau korala denez, zuk ikuspuntu eta istorio ugari kontatu dituzu; lau, oker ez banago. Ondo konpondu zara ahots bakoitzari bere tonua eta ikuspuntu pertsonala ematerakoan? Zelanbait desberdindu gura izan dituzu pertsonaia horiek, ala esan daiteke batasun bat osatzen dutela denek?

Niretzat sano diferenteak dira ahots guztiak. Ahalegin handia egin dut horretan gainera. Beharbada, irakurle bat baino gehiago ez da ohartuko; izan ere, desberdintasunak detaile txikiak baino ez dira askotan. Detaile garrantzitsuak halan eta guzti ere. Bakoitzak bere munduaren partea kontatzen du, denak mundu berean bizi diren arren.

Umeak eta zaharrak dira oraingo protagonista nagusiak. Zaharrekin lehengo liburuetan ere ibili zara, baina umea lehenengoz sartu duzu protagonista nagusi gisa. Munduaren gaineko antzeko ikuspuntuak emoten dituzte?

Niretzat guztiz diferentea da ume baten ikuspegitik ala zahar baten ikuspegitik idaztea. Arrazoia anatomikoa da: umea izan naiz eta zaharra ez. Zaharrak erretratatzeko begiak zabaltzen ditut eta harritzen nauena papereratzen dut. Umeak idazteko, ostera, memoria zabaltzen dut (beste begi klase bat). Hortaz, ez dakit antzeko ikuspuntuak dituzten, batena seguru ezagutzen dudalako eta bestearena dantzan dabilelako nire inguruan.

Zaharrekin daukazun mirespena zure liburu guztietan agertzen da.

Ez nuke esango mirespena denik. Nik errealitateko elementu bat ikusten dudanean, atoan sailkatzen dut: literaturarako ona / literaturarako eskasa. Futbola, esate baterako, nire literaturarako eskasa iruditzen zait. Horrek ez du esan gura futbolari buruz ezin denik literatura handia idatzi. Kasuak badaude, gainera. Baina nire literaturarako ez du balio. Zahar batzuen izateko modua, berba egiteko modua, burua dandarrez ibilteko modua... nire literaturarako ona iruditzen zait. Horregatik agertzen dira askotan: protagonista ez badira, laguntzaile, liburu honetan legez.

Umearen protagonismoa dela-eta, zaharren presentzia handia dela-eta, liburu hau ahozko hizkeratik oso hur dago. Iruditzen zaizu ahozko hizkerak, bizkaierakoak zein beste edozeinek, ekarpenen bat egiten diola batuari eta, oro har, literaturari?

Ez dago zalantzarik. Literaturan bide bat da (askoren artean) eta euskara batuan bide bakarra.

Ahozko hizkera da, orduan, euskara batuaren bide bakarra?

Jakina. Euskara batua oinarria da eta hizkuntza aberatsa eraikitzeko tresna bakarra da euskalkia. Tresna itzela gainera.

Kontuan izanda "SPrako tranbia" liburuarekin eman zenuen jauzia, presioa zelan eramaten da, presiorik badago?

Edonork edozer publikatzen duela, presioa sentitu behar du. Esan gura dut literatur obra ona egin gura bada, listoia altu ipini behar dela. Beti. Ezagun ala ezezagun izan. Ni hasi nintzenean, halantxe hasi nintzen, munduko libururik onena publikatu nahian (orduan, teorian, ez neukan presiorik). Ez dakit lortu nuen. Seguru asko ez. Baina listoia lekurik altuenean neukan. Orain gauza bera. Kontua da ezin dela gehiago igo.

Baina ezin dela igo diozunean, horrek ez du esan gura ezin denik hobetu, ezta? Pentsatzen dut zuk igarriko duzula, beharbada, idazle moduan hobetzen zoazela, ala?

Jakina, hobetu bai. Gauza bat da espero duzuna (listoia) eta beste bat lortzen duzuna (jauzia). Olinpiadetako erretrasmisioak ikusi ditugunok badakigu listoia askotan jausten dela. Hori listoi hori lurretik jaso eta jaso egon behar dugu egunero. Ez dakit idazle moduan ikasten nabilen. Gauza batzuk ikasi ditut. Gauza txikerrak. Apurka-apurka. Hori kanpotik ikusten da hobeto barrutik baino.

Luzerako dugu, orduan, Unai Elorriaga. Eta martxa handian zabiltza. Gainera, ez duzu atsedenik hartu behar, antza: teilatu batean kokatutako nobela bat idazteko asmoa omen duzu...

Bueno, lehenengo Vredaman itzuli behar dut. Gero bertako lau istorioetatik bat, umearena hain zuzen ere, umeentzako publikatu gura dut, irudiekin eta. Gero enkarguzko lanen bat egingo dut beharbada. Eta, hori guztia egin eta gero, Jauna lagun, hasiko naiz hurrengo nobela idazten, uda pasatuta. Hortaz, atsedena beste modu batera hartuko dut, gauza asko eginda. Bitartean, nobela hori biribiltzen ahaleginduko naiz, buruan. Baina bai, teilatu batean gertatuko da nobela. Hiru lagun batuko dira teilatu batean. Apurka-apurka jende gehiago bilduko da teilatura. Estazio bateko etxeko teilatua izango da...

Eako etxeko atea zein Bilboko estudiokoa adeitasun berberarekin zabaltzen du Erramun Landak, gure gaurko pinturan derrigorrezko erreferentzia den artista honek. Gorte kalean dauka estudioa: kanpoan, errealitate gogorra, prostitutak; barruan, estudioan, Landaren pintura ere krudela da. Baina margolariak umore bikaina dauka, eta hitz-jario inteligentea. Bere pintura ukapen hutsa da: beltzez pintatutako paperetik abiatzen da formak sortzeko, eta, pintatu ahala, ukatu ahala, bere burua eraikitzen du.

Ez naiz aditua pinturan, baina zure pintura ederra bezain gogorra iruditzen zait.

Irudiak gogorrak izatea interesgarria iruditzen zait: bigunegiak irteten zaizkidanean mesfidantzaz begiratzen diet. Kanpotik ikusita oso gogorrak dira, baina niretzat beharrezkoak dira, gogortasunak esnatu egiten baitu egiaren zati bat. Denbora neraman hau egiten, baina, egun batean, pintura honen gaineko kontzientzia hartu nuen, konturatzean kalean ez zegoela nire pinturan zegoena. Ez da beste errealitate baten errepikapena: errealitate bakarra bertan ematen da.

Errealitate iluna, hala ere.

Baina nik botika bat hartu dut nire pinturarekin ez sufritzeko. Une batean, amildegi sentsitibo batean sartu nintzen, eta geroztik hor nago. Amildegi hori babesik gabeko errealitate bat da.

Zer da amildegi sentsitiboan sartzea?

Gauza zoragarria da, apustu handia eta, era berean, bakardade handia. Dena esnatzen da inguruan. Amildegi sentsitiboan sartzean, ez da bizitzako arlo bakarra ukitzen, baizik eta guztiak. Ni beti bizi izan naiz amildegi horretan, baina orain kontzienteagoa naiz.

Amildegiaren aurrean zer egin behar da: pauso bat aurrera ala pauso bat atzera?

Amildegi aurrera heldu bazara eta amildegia ikusten baduzu, asko lortu duzu. Amildegia ezagutzea eta aukera hori dagoela jakitea izugarria da. Eta nik uste dut, zalantzarik gabe, pausoa beti aurrera eman behar dela kasu horretan.

Zuloan jausteko arriskuarekin?

Amildegian jausteak izan ditzake arriskuak, arrisku psikologikoa adibidez. Eta arrisku hori izugarria da. Baina gauero egoten gara leku horretan, ametsetan esate baterako. Desoreka psikologiko horretan, esan nahi dut. Arrisku guztiekin jausi behar da amildegian: atzera egitea erosotasun intelektual eta sentsitiboan geratzea da.

Ze exijentzia maila eskatzen dizu pinturak?

Pinturak dena exijitzen du, ez dizu uzten partzialtasunean egoten. Sormen arloan, eta sormena diodanean sormen puruari buruz ari naiz, ez gaur eguneko sormen kuantitatiboan, bada, sormen arloan exijentzia absolutua da, eta exijentziak berak exijitu egiten dizu, tiratu egiten zaitu.

Literatura irakurtzean ere, zure exijentzia hori asetzeko erabiltzen omen dituzu liburuak.

Azken sei hilabeteetan idatzita aurkitu ditut azken 25 urteotan izan ditudan bizipenak. Nik oso urrun sentitzen nituen arloetan, gainera: teologian edo poesia mistikoan, adibidez.

Baina ez duzu zure burua irakurletzat.

Ez naiz irakurlea: testuak estudiatu egiten ditut. Hamabi urte egon naiz Louis Aragonen Habitaciones liburuari lotuta, eta oso bizipen interesgarriak ekarri dizkit. Ez dakit zenbat aldiz irakurri dudan, baina ez dut behin ere liburu berbera irakurri. Lehenago, Rayuela liburuarekin, identifikazioa sentitu nuen pertsonaiekin: 1983 edo 1984 inguruan izan zen, egunez lo egin eta gauez marrazten nuen garaian.

Hori egiten zenuen?

Bai. Animikoki oso lurralde gorabeheratsuetara eramaten zaitu horrek, baina espiritu gorabeheratsu hori neure egin dut. Gorabeheratsua dela diot, baina horrek ez du esan nahi azaleko bizitza dudanik: buru-belarri sartu naiz arlo honetan, guztiz inplikatu naiz fisikoki, sentsitiboki, pertsonalki... bizitza antolatu dut honen inguruan. Eta arlo honen barruan gorabeherak daude, baina soilik honen barruan. Niretzat sekulako ahalegina da obra modu honetan sortzea, baina lortzen dudanean, beti da lehenago lortu ez dudan zerbait.

Beti bilakaeran, beraz: ilustratzaile aritu zinen, Aizu! aldizkariaren sortzaileetako bat izan zinen, ETBn ere lanean...

ETBn, tamalez! Ipini letra handiz "tamalez", kar-kar... Eta gero, baita ere, arazoak izan ditut kultur munduarekin, ulertu ezinak... Ez dakit noraino kultur mundua kaltegarria edo onuragarria den pinturarentzat, ez dakit. Arte mundua bera, saltsa hori, ez da sormenerako lagungarriena.

Eta, hala ere, saltsa hori gabe zaila da arte munduan aritzea...

Zaila, zaila... errealitatea horrelakoa da. Gertatzen dena da errealitatearen aurrean jarrera edo sentipen batzuk ditudala. Ez dut esaten hori alda dezakedanik edo hori egingo dudanik, ez dut energia gehiegi gastatuko horretan. Esan dizut zertan gastatuko ditudan energiak: lanean. Aurkitu dudan bidea hori da: zaurian ahalik eta barruen sartu. Eta zauririk ez badago, saiatu egiten.

Zure buruari min egin arte?

Nire buruak alde batetik sufritu egiten du, baina bestetik bere nortasuna aurkitzen du. Aspaldi da nire planteamenduak min egiten diola nire buruari, baina, bestetik, planteamendu honek nire burua ulertzeko balio dit. Berandu deskubritu nuen desberdina nintzela, lagun bati amesgaiztoak kontatzen hasi nintzenean. Harrituta geratu zen, eta orduan hasi nintzen nire burua urruntasun apur batekin ikusten. Urte luzez nire buruarekin lar inplikatuta egon naiz, baina une batean argazkitik mugitu naiz, eta urruntasun horrek lagundu egin dit.

Urrundu egingo zinen, baina, pintura hau egitean zeure burua etengabe irudikatzen ari zara, ezta?

Baina nire burua irudikatzen baino, nire burua eraikitzen ari naizela esango nuke. Kuriosoa egiten zait esaten didazunean ametsak errepresentatzen ditudala. Ez, inondik ere ez: pintatzen dudanean, orduantxe sortzen da pintatutakoa. Errealitate hori orduan esnatzen da. Hemen badago beste "estrategia" bat modu ez-kontzientean etorri dena urteen poderioz: ikusi pinturen tamainak. Gero eta txikiagoak dira. Materiala ere paper hutsa da orain. Koloreetan ere, erretorika negatiboan, honaino heldu naiz. Ez dut ekipaje handirik nahi, ez dut zamarik nahi.

Hori da Denbora ez da distantzia erakusketari buruzko laburmetraian diozuna: airea behar duzula.

Eta nork ez? Kar-kar... Airea erreferentziak dira, gauza berberei buruzko ikuspegi ezberdinak. Ideien airea eta erreferenteen airea etenik gabe aurkitu behar dugu: ez bilatu, baizik eta aurkitu. Poema erreferentzialak behar ditugu, mundu honetan lehenago ibili direnen poemak. Airea behar dut, baina aspaldi hildakoen liburuetan baino ez dut aurkitzen. Liburu horietan airea gordeta dago, San Juan de la Cruzen poemetan esate baterako.

Laburmetraian zure margoen errealismo psikologikoa ere aipatzen da.

Horrekin esan nahi nuen hauxe dela gure egoera psikologikoaren ikuspegi erreala, mozorrorik gabekoa. Denbora luzez, pentsatu izan dut irribarreak ez zeukala zentzurik, teatralizazio handia zela. Kanpora begira sortutako zerbait zela iruditzen zitzaidan, eta benetakoagoak zirela ukitu dramatikoagoa duten obrak. Oraingo obra hortik ulertu behar da.

Bakardadea ere sumatzen da lanotan...

Hau bakardadearen gaineko analisi handi bat da. Egunerokotasunak urrundu egiten gaitu barne-bizitza txikiena izateko aukeratik. Bere garaian hortik babesteko beharra izan nuen, eta urrundu, eta bakartiago geratu. Orain ez dut sufritzen bakardadean. Benetako erreferentea aurkitzean, bakardadea izango da zure kidea: sortze prozesu osoan, bakardadea zure ondoan dago jezarrita, eta bakardadeak bakarrik lagunduko zaitu. Nire obran ametsak, barne-bidaiak, malenkonia, oroimena... agertzen dira, eta horrekin bizi ahal izateko besteengandik urrundu beharra daukat.

Amesgaiztoak bai, baina ametsik baduzu zure obran?

Orain barre egiten dut nire ametsak gogoratzean: ze amets arraroak! Garai batean beti izaten nituen berberak: kanposantu erraldoiak, hilkutxak sutan... Ean elizaren inguruan bizi ginen, elizan akolitoa nintzen eta ehorzketetara eramaten ninduten... Horiek denak sinboloak dira, eta badakizu sinboloetan ez duela errealitatearen logikak funtzionatzen, irudien araudiak baizik. Eta irudiak polisemikoak dira, zentzu asko dituzte, ez dute esanahi lineal edo literalik.

Haurtzaroa aipatu duzu, eta, obra hau ikusita, garai hori zuretzat garrantzitsua dela dirudi.

Haurtzaroak eta nire amuma Marikospak pisu handia dute, bai. Baina nire adinera helduta, dudan traiektoriarekin, hori transgreditu nahian nabil. Nire Obabatik, Eatik, imajinario horretatik ihes egin nahian nabil. Lanean, amildegian, zaurian atzamarra sartzen laguntzen ez didan guztia zama da niretzat. Orduan, orain arte errealismo magikoak balio izan badit, momentu batetik aurrera ez dit balio. Eta errealismo magiko horretako pertsonaiek ere horixe esaten didate: nire amumak sakatu egiten nau bide propioa egitera.

Zerk eraman zintuen pintatzera?

Oso zaila da... igoal galdera zuzena da "zerk eraman zaitu beste gauzak abandonatzera, pinturaren alde?". Pinturak aukera ematen dit... egia esango dizut: kaskarkeriatik ihes egiteko.

Errealitatea eta zure burua gainditzeko modua izan daiteke?

Beste arrazoi handietako bat izan daiteke besteengandik maitatua eta preziatua izateko. Hasiera batean bai.

Lehen trazu arinagoak egiten zenituen, baina landu dituzun gaiak gogorrak izan dira beti. Esate baterako, Atxagarekin batera egindako Frontera permeable erakusketako irudiak aintzat hartzen baditugu.

Erakusketa hartan, gauzarik gordinenez modurik goxoenean hitz egin daitekeela ikusten zen. Kontraesan horretan dagoen marruskadura oso interesgarria da. Hala ere, nire estiloa ez da gauza bilatua. Nik ez den hori bilatzen dut; beraz, oso zaila da jakitea zer ari naizen bilatzen, kar-kar-kar...

Eliminazioz bilatzen duzu, beraz? Ez den horretara heldu arte?

Ez dut teknika bat aukeratzen teknika hori hor dagoelako, baizik eta beste teknikak bazterrean utzi ditudalako. Eta teknika bat baztertzen ez badut, horren arrazoia da prozedura horrekin ez nagoela aseta, eta berarekin jarraitu behar dudala.

Dena deuseztatzea da nahi duzuna...

Bai, deuseztatu da hitza. Ezinbestekoa da errealitate guztiak, dialektika posible guztiak akabatzea, errealitate eta dialektika berriak sortzen dira eta. Sormenerako bidea hori da, ez dago besterik.

Eta zure gaurko pinturan hori argi ikusten da: beltzetik abiatzen zara margoa sortzeko.

Bai, baina ez da komeni ideia horiei buruz modu pragmatiko edo dogmatikoan hitz egitea, ze, zorionez, prozedura urrundu egiten da arrazionalismotik. Gaur egungo mentalitateak ez-arrazionala dena ere koadrikulatu egiten du, baina uste dugunean artea edo poesia lotuta dugula, artea beste nonbaiten sortzen da. Hori da duen abantaila. Ez dut nahi baliabide kulturalik eta teknizismorik: nire ortuan letxuga bat landatu eta berez sortzeko moduko lur onik zegoen ikusteko apustua egin nuen, abonurik erabili gabe. Oso apustu serioa izan zen eta onik atera nintzen. Artea zer den ikasi behar izan dut, gero artea zer den ahazteko eta teknika primitiboetara jotzeko. Teknika guztiak ikasi, gero honelako marrak egiteko! Kar-kar...

Ematen du pintura hau biluztea dela. Zuk janztea dela esango didazu baina...

Niretzat sortzea da. Ez banitu pintura hauek egingo, ez nintzateke ni izango.

Baina zure izaera eta zure pintura ez datoz bat: beltzez pintatzen duzu baina zu ez zara beltza.

Gauza bat da kanpotik zelan ikusten zaidan. Nik ez daukat adostasun handirik nire gorputzarekin, eta nire burua ezagutzen ari naiz. Akaso hau guztia gazteagoa nintzenean egin nezakeen, baina asko kostatu zait honaino heltzea. Beharbada hori da pintura ulertzeko klabeetako bat: nahiko analfabetoak garela gure barne-mundua ezagutzeko unean.

Pertsonaia zatikatuak egiten dituzu, marra luzeekin, erdi lainotan...

Besorik gabeko figurak edo buru solteak irteten zaizkit, baina ez da bilatutako zerbait. Nire ezezko erretorikan, koloreak baztertu eta beltzarekin geratu nintzen. Forma aldetik, sakonera zerbait teatrala iruditu zitzaidan, irribarrearen kontuaren antzera. Orain, nire formak bertikalak dira soilik. Konposaketa oso sinplea da: hondoa eta figura. Formatua, berriz, beti horizontala. Elementu gutxiegi dira, baina honaino heltzeko balio izan didate.

Papera beltzez pintatu ostean, begira geratzen zara. Zer ikusten duzu kontenplazio horretan?

Hori da nire prozedura: dena beltzez pintatu eta begira geratzea. Eta nire buruak, edo argi izpi batek, edo kasualitate batek... elementu figuratiboak sortzen ditu. Lehenengo aurpegiak ikusten dira, baina ez diet kasurik egiten. Gero espero gabeko formaren bat agertzen da, oso gutxitan figura oso bat. Elementu bat agertzen zait eta, horrekin lanean hasita, beste elementu batera heltzen naiz. Ez dut aurretik ikusten eszena osoa.

Kasualitatea aipatu duzu. Ze leku dauka zure lanean?

Argi izpiarena izan daiteke kasualitatea, baina hemen, lanean, ez dago ezer kasuala: irudi bat sortzen da, egun horietan beste asko egin ditudalako. Beraz, zentzu horretan ez da kasuala. Kanpotik apur bat isolatuta egon beharra daukat, eta horrela, errealitatearen pertzepzioa aldatu egiten da guztiz: bakarrik geratu beltzez pintatutako irudi baten aurrean, musika jakin batekin... denboraren pertzepzioa aldatu egiten da. Hainbeste aldatzen da, denbora izateari ere uzten baitio, beste gauza bat izateko: denbora hori ezin da logikaren baremoarekin neurtu, baizik eta, beharbada, bizipen eta oroimenen baremoarekin.

--------------------------------------------------------------------------------

Telebista

«Intelektualki dugun gaitasuna liluragarria da, baina ez dugu erabiltzen. Hor daude izugarrizko tresna teknologikoak, ordenagailu itzelak... baina ez diegu inolako erabilpen sortzailerik ematen. Bost urtez egon nintzen telebistan goi mailako teknologiarekin irudiak egiten, baina produkzio horrek ez zuen batere merezi. Telebista aukera ikaragarria da kulturalki, eta, horregatik, egiten duen mina handiagoa da, kontuan hartuta zer komunika dezakeen eta zer komunikatzen duen».

Erretrakzio estetika

«Pintatzean, progresio baten barruan egon naiz, baina, bat-batean, zerbaitek min egin eta atzera egin dut, hortxe geratuta. Une horretan, soberan neukan guztia bota dut, eta lau gauzarekin geratu naiz. Hori da erretrakzio estetika: norabide progresiboa daraman prozedura bat, bat-batean gelditu eta apur bat atzera egiten duena. Karakolen adarren antzera, ukitzen dituzunean».

Molde kulturalak

«Kultur arloan gauzak aurrera ateratzeko dauden aukerak muga moduan ikusten ditut, aukera moduan baino: erakusketa bat egitea edo liburu bat argitaratzea oso konplexua da, eta horrek mugatu egiten du gure produkzioa. Niri kultur arloko ikuspegien arteko dialogoa interesatzen zait, eta uste dut badela sasoia finkatutako molde kulturaletatik aparte beste bide batzuk sortzeko».

Nortasun agiria

Erramun Landa Bizkaiko kostaldeko Ea herrian jaio zen, 1958an. 80ko hamarkadan liburuak ilustratzen egin zuen lan, Aizu! aldizkariaren sortzaileetako bat izan zen eta ETBn ere aritu zen, diseinu grafikoan. Gaur egun, irakaslea da EHUko Arte Ederretako Fakultatean. Egin dituen erakusketa ugarien artean azkena Denbora ez da distantzia izenekoa izan da, Edorta Jimenezekin batera prestatua. Azaroaren 15etik aurrera Bilboko Henao kaleko Lumbreras Galerian ikusi ahal izango da bere erakusketa berria.

Iñaki Esparza, Angel Larrea eta Gotzon Aurrekoetxea irakasleek "Arratiako idazle aitzindarien antologia" liburu interesgarria argitaratu dabe Arratiako Zertu Kultur Elkartearen eskutik. Bertan, ezagunak ziran idazle batzuekaz batera, gaur arte ezezagunak ziran idazle asko atara ditue ilunpetik, argazkiakaz eta dokumentu osogarriakaz lagunduta. Aitatutako lehenengo bi egileakaz egin dogu berba.

Zelan sortu zan "Arratiako idazle aitzindarien antologia" liburua egiteko ideia?

2004an, "Arratiako euskal idazle aitzindariak (in memoriam)" liburua argitaratu genduan, eta horren ideia Arratian egindako kongresu batetik sortu zan. Jardunaldi horreen gaia zan zelan garatu hizkuntza gitxituak mendi inguruko eskoletan. Irakasle eta ikaslez osotutako talde bat sortu zan, eta pentsau genduan Arratian euskerearen alde egin daben idazle, bertsolari, irakasle eta abarrak omendutea, euren gaineko lan bat eginda. Bagenkian klasiko batzuk topauko genduzala, baina laster konturatu ginan gehiago zirala. Lehenengo liburu horretan 34 idazle bildu genduzan, ez danak derrigorrez kalidade literario handikoak, baina bai euren garaiko gizonak, danak be euskereari, etnografiari eta arbasoei prestigioa emoteko orduan garrantzitsuak izan ziranak.

Eta aurrera jarraitzen animau zinien orduan?

Gotzon Aurrekoetxeak animau ginduzan jarraitzeko, eta lehengo liburuko 34 hareetatik 28 aukeratu ostean, hiru idazle gehiago topau genduzan, guztira 31. Gu biok historialariak gara, eta artxiboko beharra egin dogu batez be. Gotzon filologoa da, eta alkarregaz behar egitea ona izan da, modu honetako proiektuek diziplina desbardinen arteko hartu-emonak eskatzen dabez eta.

Zeren arabera erabagi dozue ze idazle dan aitzindaria eta zein ez?

Markoa idazle aitzindariak ziran, eta horreen barruan sartu ditugu XVI. mendetik 1920ra arte jaiotako idazleak. Kronologiari begiratuta, lehenengoa Pedro de Madariaga (1537-1590) dimoztarra da, eta azkenak, barriz, oindino bizirik dagozan Faustino Etxebarria, Basilio Pujana, Lino Ayesta eta Iñaki Goikoetxea. Baina idazleen fenomenoa XIX. mendean hasi zan zabaltzen, bertsolaritzak gora egiteagaz batera. Foruak galdu ziranean, identifikazinoa sortu eta identidadea sendotu egin zan, eta, gero, Sabino Aranaren eragina be itzela izan zan: esplosino kulturala sartu zan euskal letretan, proporzino eta intensidade ikaragarriagaz. Gerra zibilak, baina, desgrazia ekarri eban, eta hor ebagi egin zan idazleen tradizinoa. Idazleen konzentrazino handiena 1915-1935 tartean emon zan, eta idazle horreek ez ziran bakarrik eleizgizonak: laikoak be asko ziran.

Andrarik ez, baina.

Ez, andrarik ez dogu topau. Emakumeak transmisoreak izan dira betidanik, kontalariak. Arratia landa eremua da, eta holakoetan, etxea izan da beti emakumearen lekua, umeakaz arduratzen eta euskerea transmitiduten. Euskerearen unibersidadea izan da emakumea, eta horregaitik salbau da euskerea: andrak analfabetoak ziralako eta ez ziralako eskolan ibili sano berandura arte.

Idazle asko aztertu dituzue eta ikertzaile askok hartu dabe parte. Zelan koordinau dozue lana?

Hasikeran dudak geunkazan, Arratian 30 filologo topauko ete genduzan. Gero, begira hasi eta 40 egozala ikusi genduan. Eurakaz telefonoz kontaktau, eta sano harrera ona euki genduan, guztira 36 kolaboradore topau genduzan eta. Koordinazinoa lan gatxa izan da, batez be epeak beteteko orduan. Gu biok zuzendaritza teknikoagaz arduratu gara: materiala emon deutsegu kolaboradoreei, bibliografia topau dogu eta markoak finkatu ditugu. Gotzon Aurrekoetxeak arlo administratiboa eta lanen eboluzinoa eroan dau. Eta kolaboradoreek antzeko pausoak segidu ditue euren lanetan: idazlearen gaineko sarrerea, obrearen aurkezpena, testu aukeratuak eta bibliografia. Gainera, filologo horreetako batzuk engantxau egin dira aztertu dituen idazleakaz, eta oin horreen gaineko lan mardulagoak egiteko asmoagaz dagoz.

Ze ezaugarri ikusten dira idazleongan?

XX. mendeko idazle guztiak abertzaleak dira. Euskerearen alde egiten dabe eta erlijinoak be pisu handia dauka eurakan. Gerra aurrekoak idealistak ziran, eta Euskadi nazino barri, euskaldun eta fededuna eregi gura eben. Errepublikaren garaian, idazleak puztu-edo egin ziran, eta euren estiloa be erradikalagoa bihurtu zan. Abadeen artean be bardin, ezaugarri horreek mantendu ziran.

Ze genero lantzen zituen?

Danak, nobelea izan ezik. Gai erlijiosoak, bertsolaritza, biografia, kazetaritza, antzerkia, ipuinak, poesia... danerik, nobelea kenduta. Nobelea kanpotarren kontu lez hartzen zan, herejia lez. Ez zan baloreko genero literario lez ikusten, baztertuta egon zan-ta denpora luzean.

Aurrera begira, badago asmorik Bizkaiko beste eskualderen bateko idazle aintzindariakaz esperientzia hau errepikatzeko?

Hau Euskal Herri osoan egin beharko litzateke: guk Arratian 30 idazletik gora topau baditugu, Euskal Herrian 600 egongo dira. Horretarako, lana behe-behetik hasita egin behar da, talde handiakaz eta diziplinen arteko hartu-emona bultzatuta. Beste eskualde batzuetatik be eskatu deuskue hauxe bera han egiteko, baina guk ezin dogu: geure lana daukagu eta holako proiektuak egiteko denporea geure aisialditik ateraten gabilz, dirua galtzen eta hemeroteketan dioptriak ixten. Baina egin beharko litzateke: Arratian 12.000 biztanle gara, Durangaldean 50.000 edo. Idazleen proporzinoa be holantxe joango da, eta hori ikertu egin behar da, ze, esate baterako, guk topautako idazle batzuk euskal literaturako beste asko baino hobeak dira. Bizkaian holako beste hamar lan egin beharko litzatekez.

Ze eragin euki dezake liburu honek Arratian?

Gure gogoa da irakasleek hezkuntzan erabili dagiela. Horretarako, gaiak egokitu egin behar dira, eta, esate baterako, eskolan emigrazinoaren gaia lantzen badabilz, idazle honeetakoren batek gai horren gainean idatzitako bertsoak leidu leikiez. Euskal Filologiako ikasleentzat be sano erabilgarria da.

Eta aurrerantzean ze asmo daukazue?

Gure lehenengo liburuaren edizino laburtu bat gaztelaniaz argitaratuko dogu laster, BBKren eskutik. Gero, herriz herriko erakusketa bat egin gura dogu Arratiako hamar herritan, aitatu ditugun idazleen liburuak eta argazkiak erakusteko. Eta, urrunagora begira, fundazino edo alkarte bat sortu gura dogu Arratian, bertoko gaien gaineko ikerlanak bultzatzeko: monografiak, tesiak... beti be, filologo, historialari edo goi mailako formakuntzea daukienei zuzenduta.

Egun batean belaontzian sartu eta Afrikarantz abiatu zen, bera bakarrik. Horregatik eta belaontzia hondoratu zitzaiolako, Jose Pablo Arriaga ezagun egin zen. Baina bidaia hura abentura hutsa baino gehiago izan zen, eta orain, zazpi hilabete haietan bere burua aurkituta, egurrez egindako eskulturetan isurtzen du barruan duena. Egurrez betetako biltegi handi batean elkartu ginen, zuraren usaina inguruan, solasaldi pausatuan, belaontzien erritmoan.

Altzari denda bat duzu baina eskulturak dira zure pasioa. Arotza ala eskultorea zara?

Orain eskultorea. Altzarigintzan ibili izan naiz beti lanean: aitona hasi zen, gero aitak jarraitu zuen eta orain ni nago. Altzari bereziak egiten ditut, kutxak-eta, euskal herriko tradizioa jarraitu nahian. Sinbologiaz beteriko altzariak dira, eta, horiek ikusita, argi geratzen da garai bateko euskaldunen sinismena naturan oinarritzen zela. Denborarekin, euskaldunak kutxa eta altzari horien kopiak egiten joan ziren, eta, modu horretan, sinismenaren errepresentazio hori artisautza bihurtu zen.

Ez artea, beraz.

Oso argi bereiztu behar da artisautza eta artea ez direla gauza bera: artista da lehenengo kutxa hura egin zuena, lehenengo elementuak sartu zituena. Besteak, kutxa bat bestearen atzetik egiten dutenak, ofizioa dutenak, horiek artisauak dira.

Eta zu kinka horretan zaude, artisautzaren eta artearen erdian.

Guk, batez ere, artisautzan egin dugu lan, baina horrek ez nau betetzen. Nik beti azaldu nahi izan dut altzarien bitartez zer sinisten dudan pertsona moduan, ez lauburu edo ilargiak eginez, ez: nik ere baditut nire sinismenak, eta sinisten dut pertsona guztiak berdinak garela, naturak eta izakiek oreka bat izan behar dutela, gauza gutxirekin bizi daitekeela... Eta sinisten ditudan balore horiek nire piezetan islatzen dira. Batzuetan, beharbada, ez dira pieza politak izango estetikoki, baina nire asmoa barruan dudana ateratzea da. Eta, hain zuzen ere, hortik joan zen iaz egin nuen bidaia.

Bidaia aipatuta, galdera bera: bidaiaria ala abenturazalea zara?

Nik ez dakit horiek desberdintzen. Ni naiz... badakizu herriko kuxkuxeroak zelan izaten diren? Balkoian egoten direnak inguruan zer gertatzen den jakin nahian? Bada, balkoian egon beharrean, nik bidaiatu egiten dut, munduko balkoian egoten naiz mundu osoko herrietan zelan bizi diren ikusten: munduko kuxkuxeroa naiz. Horrela ikasten dut nik.

Eta zer ikusten da balkoi horretatik?

Batez ere, jasotzen dugun informazio guztia ez dela egia, bereiztu egin behar dela informazioa. Kongon lapurreta egin bazidaten ere, nik, hona bueltatzean, ezin dut hori bakarrik kontatu Kongori buruz, zabalduko nukeen informazioa partziala izango litzateke eta. Ni zabal-zabalik joan naiz eta eurek pozik hartzen ninduten, leku batzuetan ez zutelako inoiz zuririk ikusi eta, bestetik, bazekitelako Afrikatik kanpora fama txarra dutela. Eta nik esaten nien: “bai, fama txarra duzue, baina nik benetan ikusi dut zelakoak zareten, eta hori da zabalduko dudan irudia”, eta harro geratzen ziren, oso pozik.

Izan ere, zure bidaiatzeko moduak errealitatea gertuagotik ikusteko aukera ematen zuen.

Bai, hori bilatu nahi nuen. Eta tristea da esatea, baina belaontzia hondoratu zitzaidanean sekulako askatasuna lortu nuen. Gogorra da hori horrela esatea, baina horrela sentitu nuen.

Itsasoko bakardadeak eta bela handi horrek ez zizuten askatasunik eman, beraz? Gehiago lotu zintuzten?

Bai. Belaontziak ematen duen askatasuna ez da osoa: ardura asko ematen ditu. Pentsatzen duzu haizea gogortu egingo dela, zerbait gertatuko dela, zarata arraroak entzuten dituzu, akatsak igartzen dituzu... batez ere konturatzen zarenean belaontzia ez dela guztiz egokia mota horretako bidaia baterako. Portuan ere ezin duzu belaontzia bakarrik laga, zerbait lapurtuko dizutelako. Askatasun falta osoa duzu. Beti zaude faktore ugariren menpe: mareak, jendea, haizea... beti ardurak. Oso momentu politak ematen dizkizu, baina gehiena ardurak izaten dira.

Belaontzia ez zela guztiz egokia esan duzu...

Ez zegoen prestatuta horrelako bidaia bat egiteko. Gaur egun, daukadan esperientziarekin, ez nuke berriro antzeko belaontzi batekin bidaiatuko, baina bai bidaiatuko nuke besteren batekin. Eta badut asmoa zerbait egiteko, gainera.

Aurrekoan, zure aitak esan zidan poztu egin zela naufragatu zenuenean.

A, bai, e? Nire ama, behintzat, asko poztu zen. Eta Markinan ere, jende gehiena poztu egin zen, arazo asko izan nituelako belaontziarekin eta ikusten zutelako ez zela barku egokia horretarako.

Zein izan zen, zehazki, bidaiaren ibilbidea?

2004ko uztailaren 31n irten nintzen Lekeitiotik. Portugal eta Kanarien artean hasi ziren arazoak: lehenengo, pilotu automatikoa apurtu zitzaidan. Pilotua lema eramaten duen tresna da; beraz, hiru egun pasatu nituen lo egin barik, eta azkenean, nekeagatik, ahotsak ere entzuten hasi nintzen. Itsasoa oso gogor zegoen eta, azkenean, nekearen nekeaz, belaontziari bere kasa joaten utzi behar izan nion, belak kenduta, olatuek kaskoa astintzen zuten bitartean. Lema apurtu egin zitzaidan, baina ordezko bat neukan eta harekin heldu nintzen Kanarietara.

Ederto hasi zinen, bada!

Baina txarrena gero etorri zen: Kanarietan dena konpondu ostean, Cabo Verderantz abiatu nintzen. Neskalagunarekin han elkartzeko asmoa neukan, baina bigarren egunean lema apurtu egin zen; bigarrena jarri eta hura ere apurtu, itsasoaren indarrarekin. Orduan, Hegoaldera joan barik, Ekialdera joan nintzen, Mauritaniara. Baina lema beste bi aldiz apurtu zitzaidan, eta kostaldetik 1.000 kilometrora nengoenez, belaontzian egin behar izan nituen lema berriak. Motorra ere hondatuta neukan, ura sartzen zitzaidan, irratitik inork ez zidan erantzuten...

Bizia arriskuan ikusi zenuen?

Ez, ze jatekoa soberan neukan eta banekien, kasurik txarrenean ere, hilabete baten buruan barkuren bat pasatuko zela handik. Ur nahikoa neukan, arrantza egiteko tresnak ere bai, eta pazientzia ere soberan. Txarrena lema zen: berria egiten nuen, uretan sartu eta, handik ordu batzuetara, apurtu egiten zitzaidan. Eta lemak egiteko materialik ere ez neukan: sukaldeko mahaia erabili nuen, eta azkenean sarrerako atea ere bai. Harekin heldu nintzen Mauritaniara.

Eta neskalaguna Cabo Verden zain?

Bera Cabo Verdera joan zen eta, jakina, ni ez nintzen agertu eta nire berri ere ez zeukan. Mauritaniara heltzean egin ahal izan nuen berba berarekin, zortzi egun geroago, eta esan nion Senegalera joateko. Ni ere harantz abiatu nintzen, baina berriz ere lemarekin arazoak izan ostean, Dakarreko portura heltzeko 500 metro falta zirenean, haizea indartu egin zen eta belaontzia kontrolatu ezinik geratu nintzen. Ondorioz, haitzen kontra joan nintzen. Arrantzale bat ikusi nuen haitzetatik etortzen eta, ahal bezala, gauza garrantzitsuak barkutik ateratzen hasi nintzen: GPSa, ordenagailua, dirua, dokumentazioa... nik ateratako denak lapurtu zizkidan. Gero beste arrantzale batzuen laguntza izan nuen, eta hurrengo egunean jai bat egin nuen eurekin, eskerrak emateko. Afrikan egin nuen lehenengo eskultura orduantxe egin nuen, belaontziaren zati batekin. Neskalagunarekin ere, orduan elkartu nintzen.

Eta belaontzia hondoratu arren, erabaki zenuen bidaian aurrera egin behar zenuela, eta lurretik jarraitu zenuen.

Senegalen ia hilabete egon ostean, bidaian aurrera jarraitu nuen, orain ere bakarrik: Mali, Burkina-Faso, Benin, Nigeria, Kamerun, Txad, Errepublika Zentroafrikarra, Kongo Frantziarra, Kongo Belgikarra, Zambia, Namibia, Hegoafrika... guztira hamabost herrialde bisitatu nituen. Orduan ikusi nuen benetan zelan bizi den jendea. Barkuarekin ezin duzu lagunik egin, baina kamioi baten gainean eta kakahuete zakuen artean zoazenean, 500 kilometro egiteko bost edo sei egun behar dituzunean... eurak ere konturatzen dira ez zarela hain desberdina, eta ulertzen duzu jendea zelan bizi den. Belaontzian ez nuke horretarako aukerarik izango, inondik ere.

Elkarrizketaren hasieran esan duzu bidaia hau barruan zenuena ateratzeko asmoarekin egin zenuela, gero hori eskulturgintzan aplikatzeko.

Urteak neramatzan lanean, eta eskultura asko ere egin nituen enkarguz, baina zerbait sakonagoa egin nahi nuen, esperientzia bat izan munduan. Afrikara joan nahi nuen, ze Afrikan, gurekin konparatuta, 300, 500 edo 1.000 urtez atzeratuta bizi dira, eta bizitzaren elementu basiko horiek aurkitu nahi nituen, hangoak zelan bizi ziren naturak eskaintzen dienarekin. Gainera, bakarrik sentitu nahi nuen, eta horregatik erabaki nuen belaontziarekin joatea: naturaren indarra erabilita, zehaztu gabeko puntu batera heltzea.

Pertsona gisa dituzun muturrak aztertu nahian edo?

Bai: muturra topatu nahian nabil, benetan zelako pertsona naizen jakiteko. Eta gero, nire lana egiten dudanean, sakontasunez azaldu ahal izateko zer den gogoak eskatzen didana. Pertsonen arteko berdintasuna sentitu nahi nuen, eta sentitu dut.

Eta natura eta gizakiaren arteko oreka hori, aurkitu duzu?

Guztiz. Orain eskulturak egitera bueltatu naiz: eskultura sakonak dira, eta egiten dudanak esanahi bat dauka. Esperientzia hartu dut eta badakit zer esan nahi dudan, sufritu egin dudalako. Nire lanak pisu handiagoa dauka orain.

Artea egiteko sufritu egin behar da?

Ez da premiazkoa sufritzea. Gozatuta ere, lortu dezakezu zure lanak pisu berbera izatea. Baina nik behar nuen bidaia hau, nire burua modu horretan deskubritzeko. Gertatzen dena da hona etorri eta betiko errutinara bueltatzen zarela, eta hala izan behar du gainera, ze gure eguneroko bizimodu hau ere biziraupena da: hemen ere aurrera atera behar da.

Orduan, han ikasitakoak hemen bizirauteko ere balio du?

Bai: gardentasuna lortu dut denbora honetan, eta nire lanarekin ez dut inor engainatzen. Beharbada ez zaizu lan hori gustatuko, baina esan nahi dudana ez dut ezkutatzen. Afrikan hiru eskultura egin nituen: lehenengoa, naufragioko hondarrekin; bigarrena, hildako umetxo bati eskainia; eta hirugarrena, Kongon, hango zuhaitzek sortzen duten metafora gisako batean oinarrituta.

Ze metafora?

Hemen zuhaitzek besarkatzen dute lurra sustraiekin, baina sustraiak ez dira ikusten, ezkutuan daude. Han, ordea, lurrak besarkatzen du zuhaitza: termiten habiek, lurretik irtenda, mendixkak egiten dituzte zuhaitzen inguruan. Besarkada hori ikusi egiten da, hemen ez bezala. Hemen dena da itxura, eta hori gure kulturan sartuta dugun zerbait da.

Natura ere ez da hemen han bezala bizitzen.

Natura ahaztuta dugu hemen. Han eguneroko kontua da, eurak direlako naturaren parte.

Egurra erabiltzen duzu eskulturetan. Elementu bizia da hori; zure eskulturak ere bai?

Nik egurrarekin egiten dut lan, baina edozein material erabil dezaket. Biziak esanahia dauka, eta gustatzen zait egurrari duen garrantzia ateratzea. Zaila da ulertzea zer esan nahi dudan: egur batek bere tentsioa dauka, baina nik tailu bat egiten badut, apurtu egiten dut egurrak berez duen ezaugarri hori. Orduan, batzuetan, tentsioa erakusten dut, nik ezertxo ere egin gabe. Beste batzuetan, elementu neutro bat erabiltzen dut, teilak adibidez. Teilak pertsonen moduan ikusten ditut nik: badirudi teila guztiak berdinak direla, baina ura nondik pasatu den arabera, teilak marka desberdinak izango ditu, edo apurtu egingo da, edo ihes egin nahi izango du... Teilak inoiz ez dira amaitzen: etxeko teilatua apurtu arren, teila beti erabiliko da zerbaitetarako, bideak egiteko edo hormak sendotzeko. Eta hori da nik pertsonekin ere ikusten dudana: nire ustez, teilak eta pertsonak beti daude bizirik.

Eskultura bat egitean, zer bilatzen duzu egurraren barruan?

Batzuetan, egurra zelakoa den ikusten dudanean, ezin dut ezer egin, den moduan asko esaten du eta. Sentitzen dut justifikatu egin behar dudala eskultura bat dela, baina ezin izaten dut: egurrak berak esaten dit nik esan nahiko nukeena. Besteetan, aldiz, nik ateratzen diot indarra, eta egurrak esaten dit zer egin, nondik jo.

Artearen zirkuituan mugitzen zara?

Duela hamabi urte erakusketak egin nituen Londres, Glasgow eta Edinburgon. Euskal Herrian, azaroan egingo dut lehenengo erakusketa, Markinan, Arriaga altzari-dendan. Erakusketa hori aurrerapausoa izango da eskultore gisa egin dudan bidean: orain artekoa etapa bat izan da, pasatu egin dut eta orain nire sormenean sakondu nahi dut, nire komunikatzeko gaitasunean. Idazten oso baldarra naiz, baina poeta sentitzen naiz eskulturekin ari naizenean. Literaturan dudan ahultasuna gauza fisiko batera eramaten dut.

Aitortzeko moduko eraginen bat igartzen duzu zure lanean?

Eraginak, seguruenik, denetarikoak izango ditut. Afrikara joateko beste arrazoietako bat zen ez nuela inongo eraginik nahi: jendearen bizimodutik eta nire sentipenetatik jaso nahi nuen eragina. Edozelan ere, Euskal Herrian oso eragin handiak izan ditugu: Oteiza, Chillida, Ibarrola, Anda... Hemen artista asko dago, baina apustu gutxi egiten da gazteekin. Ni altzarietatik diru apur bat ari naiz ateratzen, gero eskulturak egiteko; baina laguntzarik ez da inondik ikusten. Artista gazte batek etorkizunean arrakasta badu, zer gertatuko da? Nori emango dizkio eskerrak? Arrakasta lortu ostean berarengana hurbildu eta laguntzak ematea alferrik da: orain egin behar da apustua: ez nirekin, baizik eta edozein pertsona sortzailerekin.

-------------------------------------------------------------------------------

Zorpetuta

Eskoziara joan nintzenean, senide batek eman zidan hiru urteko ikasketa haiek ordaintzeko dirua, eta oraindik ordaintzen ari naiz, apurka-apurka. Orain, nire apustua Afrikako bidaia izan da, nire bizitzako masterra. Ez naiz joan oporretan: nire eskulturaren inguruan egin dudan masterra da. Inbertsio handia izan da, baina inori ez diot azalpenik eman behar: horren beharra nuen, artista sentitzen naizelako eta barruan nuen guztia azaleratu nahi nuelako.

Aulkiak

Afrikatik aulki sorta bat ekarri nuen, nire ustez aulkiek asko esaten dutelako herriei buruz. Afrikarrek ez dute beste altzaririk, aulkiak bakarrik. Txikiak dira, sutan duten lapikoaren ondoan jartzeko. Aulkiei begiratuta, jakin dezakezu ze teknika erabiltzen duten egurra lantzeko, eta, ondorioz, zelakoa den euren kultura. Aulkiak dira munduko edozein kulturaren adierazleetako bat.

Familiako tradizioa

Nire aitonak sen komertzialagoa zuen: egiten zituen altzariek ez zuten aparteko sentsibilitaterik, saltzeko egiten zituen, hori baitzen bere bizitzeko era. Nire aitaren konposizioek, ordea, ukitu artistikoa dute, eta nik ere sentsibilitate bera jaso dut. Baina sentsibilitate hori ez da oso ona poltsikorako. Produkziorako mentalitatea izanez gero, produktua merkatu egiten duzu, baina eskulturak nire bizitzaren zatiak dira. Eta hori ordaindu egin behar da.

Euskal Herriko azken kasamenteroaren iloba

Nire aitona, Enrique Arriaga, arotza zen, baina ezagunagoa da kasamenteroa izan zelako. Lagun bati laguntzearren hasi zen horretan, baina ospea lortu eta jende gehiago etortzen hasi zitzaion. Ez zuen zerbitzu horregatik zuzenean kobratzen: bikote bat ezkontzea lortzen bazuen, arreorako altzariak berak egiten zizkien, hori zen baldintza eta hori zen kobratzen ziena. Barberua ere bazen, eta herriko neskak ilea garçon eran moztera joaten zitzaizkionez, asko ikasi zuen nesken gustuei buruz."

-------------------------------------------------------------------------------

NORTASUN AGIRIA

Jose Pablo Arriaga 1969ko abenduaren 2an jaio zen Markinan. Aitona, Enrique Arriaga “Kurutzebarri”, Euskal Herriko azken kasamenteroa izateaz gain, arotza zen, eta haren tradizioari jarraitu zioten Jose Mari semeak eta Jose Pablo ilobak. Edinburgon Arte Ederretako masterra egin eta Bartzelonan ebanista handi batekin lanean egon ostean, Markinan ari da orain, bere dendan eta tailerrean. Iaz zazpi hilabeteko bidaia egin zuen Afrikatik, bere eskulturen ildo berriak aurkitu nahian.

Hogeita bat urte baino ez daukaz eta daborduko sendo agertu jaku euskal letren panoraman. Uxue Alberdi elgoibartarrak Igartza Beka irabazi dau "Aulki bat elurretan" proiektuagaz, 2007ko udabarrian argitaratuko dan ipuin-liburuagaz.

Igartza Beka irabazi dozu, eta zeu zara irabazlerik gazteena, 21 urtegaz. Hain gaztea izanda, erantzukizunaren pisua sentiduten dozu gainean?

Pentsetan dot ilusinoak irabazten deutsala pisuari. Urte honetan idazten disfrutetan ahaleginduko naz, eta ahalik eta ondoen egiten. Inor ez dezepzionetea espero dot!

Ezagutzen ez zaituenentzat, nor da Uxue Alberdi? Nondik dator eta zer egin dau oin arte?

Nor nazen esaten ez naz atrebiduten, beste norbaitentzat itxiko dot definizinoa. Nondik natorren? Elgoibartarra naz baina Bilbon bizi naz ikasle pisuan, kazetaritza ikasten nabil-ta Leioan. Azken urtea Suedian pasau dot Erasmus bekeagaz. Oin arte, bertso-paperak eta ipuin laburrak idatzi ditut batez be, eta Suediak emon deust gehiago idazteko denporea, gogoa eta lasaitasuna.

Bertso munduan zabilz, ipuin lehiaketa mordoa irabazi dozu, eskutitzak idazten trebea zara, irratian bizi-bizi mobiduten zara... Non zabilz gustoren?

Egia esan, danetan. Ezingo neuke aukeratu, eta hori dauka ona: ez dagola aukeratu beharrik. Literatura eta bertsoa nire afizino handienak dira. Ikaragarri disfrutetan dot Santutxuko bertso eskolan edo edozein lekutan bertsoaren inguruan sortzen dan lagun-giroan. Ipuinak, irratiko lana… horreek be jolas baten modukoak dira niretzat, esan gura dot ahalik eta gehien disfrutetan saiatzen nazela, eta disfrutetako egiten ditudala.

Zer emoten deutsu literatureak?

Gozamena. Berbetan iminita, gauza txikiak handi bihurtu daitekez eta handiak txikitu; laburrak luzatu eta luzeak laburtu. Beste batzuen ezinegonak irakurtea eta berbek papelean osotzen dituen marrazkiak deskubridutearen plazer estetikoa bera asko dira niretzat. Literatureak, beste arteek lez, ostantzean iges egiten daben gauzak atrapetan dituela esango neuke.

Zer emon gurako zeunskio zuk literatureari?

Puf! Ez daukat halango helburu handirik! Konformetan naz idaztean ondo pasetan badot eta nonori berben bidez zeozer sentiarazoten badeutsat.

Zein da zure asmoa "Aulki bat elurretan" proiektuagaz?

Ahal bada, ipuin bilduma polit bat sortzea. Helburu handiena hori da niretzat: zeozer polita eta gozagarria sortzea. Gozamen horren atzean gorde gura neukez beste helburu danak: Suediako gizartearen ispilu txikiak eskaintzea, gaur eguneko kontraesanen bat aireratzea, atentzinoa emon deustien paisajeak eta arpegiak konpartidutea…

Arin begituta, emoten dau soziologia literarioa egitera zoazela, suediarren erretratua edo. Euskal irakurleei bitxia egingo jake igual, ez gagoz ohituta...

Ez dot pentsetan. Ipuin batzuk lotura estua daukie dinozun suediarren erretratu horregaz, baina beste asko Euskal Herrian bertan jazo leitekezan istorioak dira. Suedian bizi izan danak detektauko dau, seguruenik, soziologia literario hori, baina euskaldunentzat beste marko baten kokatutako ipuinak izango dirala iruditzen jat, beste barik.

Begitandu jat Dogma mobimenduko zinemaren eragina dagoala ipuinotan. Lortu dozun hoztasun erakargarri horretan, beharbada.

Suedian hoztasuna lortzea ez da gatxa izan… Ez dakit, ez neuke jakingo esaten, baina egia da ipuin asko geratu dirala eskuko kamara bategaz grabetan ibiliko banintz lez: denpora-salto handirik egin barik, kanpoko musikarik eta elementu artifizialik gehitu barik, esentzia atrapau guran… holan dabilz istorio asko; baina ez dot modu konzientean egin.

Ze elementu literario eskaintzen dau Suediaren moduko herrialde hotz eta "perfektu" batek? Hango ze miseria eta ze handitasun aprobetxauko dituzu libururako?

Hotza, indibidualismoa, isiltasuna, elurra, lasaitasuna… Suediaren xarma eta gatx guztiak elementu berberetan dagozala begitantzen jat, beste leku guztietan lez. Alde batetik, ‘perfekzino’ horri barre egin deutsat, baina saiatu naz Suediak transmitiduten dauen lasaitasuna eta poesia be testuetan islatzen.

Momentu honetan, idazketearen ze fasetan zagoz?

Betiko mantendu gura dodan fasean: ikasten. Asko falta jat irakurteko eta idazteko: ia dana. Momentu honetan intuizinoz idazten dot gehienbat.