Lagun batek esan dit lagun batek esan diola

Urteak baditu garai bi, asmo berrietarako aproposak: urtearen hasiera bata, iraila bestea. Irailean kioskoak bildumaz betetzen dira, jendearen asmo ona faszikuluka eraikitzen da, eta telebistek aurpegi berria erakusten dute. Tira, batzuek ez dute sekula erakusten aurpegi berririk: betiko aurpegi gogorrarekin jarraitzen dute, irailetik irailera eta buelta morena.

Iaz, gure telebista publikoak "Galanta dator" esan zigun, eta ez zuten gezurrik esan: ETB1 katearen iazko balantzea galanta izan da, dardarka hasteko modukoa. Eta aurten, iraila heldu eta ze lelorekin harrituko gintuzten zain geundela, gure bizitzetan "Gatza eta piperra" jarriko dutela agindu digute, eta gogoratu naiz uztailean eztabaida izan nuela kate horretako aurkezle batekin, Euskal Herrian eta euskaraz eskaini beharko litzatekeen telebista ereduari buruz.

Iazkoa galanta izan zela esateko arrazoietako bat gabonetan Harry Potterren pelikula dontsua euskaraz eta gaztelaniaz une berean eman izana da. Gero entzun dut horren atzean eskubide kontu batzuk egon zirela, ezin zirela pelikula haren bi bertsioak eman, ez bazen une berean. ETBko arduradunek bi bertsioak batera ematea erabakitzen dutenean, ze ikuslerenganako begirunea dute? Dudarik gabe, publiko erdaldunarenganakoa: datuek argi diotenean gero eta ume gehiago matrikulatzen dela D ereduan, eta badirudienean A ereduari teleberri bi geratzen zaizkiola, ETBko buru-argiren bati (nori zehazki? Zergatik ez du dagoeneko dimititu, lotsaren lotsaz?) bururatzen zaio umeentzako pelikula bat euskaraz eta gaztelaniaz ematea une berean. Euskal Herriko ume gehienak euskaraz mintzatzeko gai direnean, ETBk begirunea die gai ez diren horiei. Eta, jakina, gaztelaniazko bertsioa ikusi zuen mundu guztiak, euskarazko eta gaztelaniazko bikoizketen arteko lehian euskarak ez duelako zereginik. Horretarako erremedioa argi asko eman zuen Urtzi Urrutikoetxeak aldizkari honen 1.974. zenbakian: erremedioa azpitituluak dira, baina ETBko arduradunak itsu eta gor daude kontu horretan.

Urtea era galantean hasi ostean, beraz, ETB1en miseriek aurrera jarraitu zuten, zerrenda amaiezinean. ETBren miseriarik handienetakoa da ez duela lortu ETB1ekin hazi ginen umeak, behin heldu bihurtuta, ETB1era lotzea. Argi esan beharko da ETB1ek programazio ona daukala umeentzat, ondo bikoiztutako marrazki bizidunekin eta euskara egokian. Baina hortik aurrera, ume horiek heldu bihurtzen direnean, aukera ez da sekula ETB1 izango, ezpada beste kateren bat, tartean ETB2. Euskara txakurren eta umeen hizkuntza dela ondo erakusten du, beraz, ETB1ek.

Uztaileko eztabaida hartan, telebistako aurkezlea eta ni bat gentozen gauza batean: euskaraz egiten diren saioak, oro har, ez direla erakargarriak. Ez gentozen bat hori konpontzeko moduetan: bere ustez, euskara kontu serioekin erlazionatzen da, eta euskarazko saioetan umorea sartu behar da, gatza eta piperra gehitu behar da. Basetxea edo Sorginen Laratza bezalako saioak behar direla esan zidan, kontuan izan gabe saio horietan, askotan, gehiago entzuten dela gaztelania euskara baino. Ezin bat etorri berarekin: ETB1ek dituen saiorik onenak, nire ustez, saio serioak dira: Sautrela, Teknopolis, Hitzetik Hortzera, Beste Gu, EiTB Kultura, Wazemank (kalitatezko umorea egiten dute, beraz saio serioa da), esate baterako.

Euskarak, telebistan zein kalean, kalitatea behar du lehenengo eta behin: kalitatezko saioak egin behar dira, eta, kalitatearen premisatik abiatuta, saio horietakoren baten ardatza umorea bada, umore hori kalitatezkoa izango da.

ETBko arduradunei, baina, ez dakit askorik ardura zaien euskara. Gatza eta piperra proposatzen digute, konturatu barik euskarak zauri handi bat duela, konturatu barik zaurietara ez dela gatzik bota behar.

(Zaldi Eroari lapurtua, baimenik eskatu gabe baina mirespen osoz)

Asteazken honetan, 20:00etan, Aritz Gorrotxategi izango dugu Santutxun, "Kearen truke" (Alberdania) nobelari buruz berbetan. Modu horretan, hasiera ematen diogu Asapala Elkarteak sustatutako Irakurlearen Tartea ekimenaren laugarren ikasturteari.

Alberdaniaren webgunean honela azaltzen dituzte liburuaren nondik-norakoak:

"Noraino iristeko gai da maitale bat maite duen horren peskizan? Are, maite den hori pertsona bat ez baina gauza bat denean. Liburu zahar bat esaterako, inork inoiz ikusi ez duen liburu bat. Arraza aparteko bat osatzen dute liburu zaharren maitaleek. Inor gutxi arduratuko litzateke hirian agure baten heriotzagatik, bestela. Inor gutxi, agure horrek sekretu ilun bat gordeko ez balu.

Sekretu hori argitzen saiatzen da Samuel Elizalde ikertzaile ohia. Elizalde tipo garratza da, ezkorra. Duela gutxi utzi dio erretzeari eta nostalgia zipitzik gabe begiratzen dio inguruari. Inguruak ere sarritan itzultzen dio begirada hotz hori. Ustelkeriaz zipriztindutako hiri honetan, besteak zauritzeko gaitasunak mugiarazten du jendea. Ke artean aienatu edota itzal bihurtzeraino".

Badakizue: egilearekin lau berba egiteko aukera paregabea eta Bilbo inguruan literaturaz gozatzeko modu ezin hobea.

Ordua: 20:00
Lekua: AEKren euskaltegia, Txurdinagan
Kalea: Arbidea 21

Galdu barik heltzeko mapa eta argibideak:

(Hurbildu mapa + teklari emanez, edo urrundu - teklarekin. Egin klik txintxeten gainean, Irakurlearen Tartera heltzeko jarraitu behar duzun ibilbidea ikusteko)

Metroz joanez gero, irten Santutxun, Zabalbideko irteeratik. Kalean gora egin, errepide nagusira heldu arte. Errepidea zeharkatu (goian, zebrabidea; behean, lurpeko pasagunea), eskailera batzuk igo eta Txurdinagan agertuko zarete. Lehenengo kalea eskumatarantz hartu, aldats behera. Hantxe bertan dago, parke baten ondoan, AEKren euskaltegia.

Titularra ez da nirea, ezpada gaur gauean ezagutu dudan Araolazatar batena : beste urtebeterako satisfazioa. Horrela zen, ezta Maialen?

Izan ere, titular bila ibili naiz gaur Ruperrek eman duen kontzertuaren ostean, inkesta bat eginez Bilboko Kafe Antzokian bildutako jendearen artean. Ez bainintzen gai neure kabuz titular bat aurkitzeko. Ez da erraza, abeslariak bost aldiz irten behar izan duenean bisak kantatzera.

Itzela izan da, baina horrek ez du ondo laburbiltzen hangoa. Hasi, oñatiarra abesti berri batekin hasi da, bera bakarrik eszenarioan. Antzoki osoa isil-isilik hari entzuten: euli baten hegaldia ere entzungo litzateke, handik pasatu eta isiltasuna apurtzera ausartuko balitz. Hortxe ikusi da ondoen Patxi Lurrak zergatik deitzen zion tenplua Kafe Antzokiari: denak isilik geundelako Jaungoikoari entzuten.

Hori izan da abesti berri bakarra: hortik aurrera, festibala. Bata bestearen atzean, gozamena. Abesti zaharrak, berriagoak, denak Ruperren azalpenekin eta pentsatzeko gonbita egiten zuten esaldi biribilekin.

Guztira, ordu biko kontzertua. Tartean, "Hautsi da anphora" lehenengo diskoko abesti bi: "Fas fatum" eta "Bertso berriak" (sekula ez diot gaur arte abesti hori entzun kontzertuetan). Sorpresa ere eman digu, Eñaut Etxamendiren abesti zahar bat jotzean, eta, amaitzeko, biribiltzeko, kirioak dantzan jartzeko, "Berandu dabiltza" himnoa. Esan bezala, bost bis ordu biko emanaldian. Itzel.

Ikusleen artean ere, aurpegi ezagunak han eta hemen: Lutxo Egia, Juanra Madariaga, Josu Goikoetxea, Anje Duhalde, Josu Martinez, santa Ines Intxausti, san Fermin Etxegoien edo Maite Rementeria, gogoratzen ditudan gutxien artean (goizaldeko lau eta erdietan ari naiz kronika hau idazten: ezin zaie gehiago eskatu neurona koitadu hauei).

Gero titular bila hasi naiz. Galdetu diot Etiami, baina ez dit erantzun, lotsabakoak (erraz barkatu diot, hala ere). Galdetu diot Josu Martinezi, baina ez diot ulertu, gñrfñprf. Galdetu diot mundu guztiari, eta, azkenean, Maialenek esan dit beste urtebeterako satisfazioa geratu zaiola barruan. Bai, arrazoi zuen: urtebete itxaron beharko dugu (udazkenetik udazkenera, ohi bezala) oñatiarrak berriro jo arte Kafe Antzokian, baina tarte hori ondo justifikatuta dago.

Itxarongo dugu, oroitzapena mastekatuko dugu bitartean. Kalera irteten ari nintzenean aspaldiko lagun batek esan didan moduan, "urtebete ensegida pasatzen da eta".

Giza miserien aurrean ezin da miserable jokatu, baina beti gertatzen da miseria hori bizi ez duenaren aldetik ematen dela jokamolderik miserableena, beti.

Atzo Julio Ibarrarenak ez zuen izenik izan. Ohituta gaude bere iritzietara, eta, behin azaldu nuen moduan, bengantza atzeratuz entzuten ditut esaten dituen astakeria batzuk, Jose María Callejaren itzala oraindik gainetik kendu ezinda banu bezala.

Atzo gertatu zena, baina, iritzitik harago joan zen (Josu Martinezek esan zuen moduan, "alkimia moraletik haratago"), eta iritzia barik albistea eman zuen: gezurra zena baina, egia izanda ere, hobeto geratuko litzatekeena ezer esan gabe.

Aintzane Garai neska gaztea hilda aurkitu zutela eta, berriemaileek albiste osoa eman ostean, Julio Ibarrak ere bere aportazioa egin behar izan zuen: "se da la trágica circunstancia de que, al parecer, las madres de Aintzane Garai y Laura Orue son primas".

Sentsazio txar batekin geratu nintzen: ze ekarpen egiten dio xehetasun horrek albisteari, ez bada aipatutako familia bi horien mina handitzea? Ze beharrizan kaka mugitzeko, "al parecer" sendo horren babespean?

Gauean, Radio Euskadin, esan zuten familia bien arteko senidetasunari buruz bolo-bolo zabaldu zen informazioa faltsua zela.

Kazetaria ez den honentzat ere, erraza dirudi albiste hori egia den konfirmatzea: telefono dei pare batekin, atoan jakingo duzu ama horiek lehengusinak diren. Baina Julio Ibarrak ez zuen horrelakorik egin: kondaira urbanoa berehala sortu zen, zurrumurrua bere belarrietaraino heldu zen, eta, ezer konfirmatu barik, albiste bihurtu zuen FOAF hori.

Honi, gehitu Anjel Lertxundik gaur idatzi duen artikulua, eta Julio Ibarraren atzoko show lotsagarria konpleto izango duzue. Seriotasuna eskatzea, une honetan gutxi da: errespetua, edozeren aurretik.

Subkontzientearen trikimailu horietako batean, hara zer argitaratu duen Garak gaur, Arrate Egaaren Kixmi elurpean liburu berriari buruzko albistean :

"Bi hilabete lehenago hasi da Durangoko txapa luzea liburu aurkezpenei dagokienez, eta atzo Elkarrek bi liburu batean aurkeztu behar izan zituen".

Hasieran pentsatu dut Josu Martinez Makarrovskia berriro hasi dela Garan lanean, udan bekadun egon ostean, eta makarrada bat egin duela beste behin ere.

Baina ez, oker txiki bat baino ez: txanpa behar zuen lekuan, kazetariari txapa irten zaio, konturatuta kultura ataletako kazetariei hurrengo bi hilabeteetan gainera etorriko zaien lana, entzun beharko dituzten azalpen beti antzekoak, egin beharko dituzten galdera beti berdinak, eta hori bi hilabetez, askotan kanaperik gabe.

Tira: kazetariek jasan beharko duten txaparen truke, ea irakurleok gozatzeko aukera dugun udazken honetako uztarekin. Ahoa urtzen hasteko, irakurri atzo Pipik Berrian argitaratu zuen artikulua, Durangorako datozen liburuen aurrerapenarekin.

Gustavo Martin Garzo idazle espainiarraren El lenguaje de las fuentes liburuan, Maria haurdun utzi zuen aingerua agertzen zaio Jose zaharrari. Ez da irudi goxoa, ordea: ez liburuan azaltzen den aingeruarena (izaki kupidagabe eta krudelak baitira Martín Garzoren ikuspuntutik), ezta Joserena ere (beste edozein gizon zaharren antzekoa baita Jose hau, oroitzapenez betea eta barkatzeko asmorik gabekoa).

Gure egunerokotasunean, sarritan aipatzen da aingeruen sexua, ez ordea aingeruen ahotsa. "El lenguaje de las fuentes" irakurri ostean, seguru nengoen ahots gogorrak izango zirena, metalikoak.

Bart jakin dut ezetz, aingeruen ahotsa neskarena dela, inon estorburik egiten ez duena eta, aitzitik, beste behin ere entzuteko irrikaz uzten zaituena. Atzo entzun genuen ahots hori, Bilboko Kafe Antzokian, eta Mireia Otzerinjauregi eibartarrarena da. Itxi begiak eta aingeru bat entzungo duzu, ez dago beste ezer entzuterik.

Gero, jakina, Jabier Muguruzaren ahots beroa dago, eta bere akordeoia, zer esanik ez. Eta, jakina, Angel Unzuren gitarra multikolorea dago, kapaz dena jazzaren mundua edo bossa-novaren mundua edo folkaren mundua edo musiken munduan dauden mundu guztiak helarazteko entzuleari.

Eta hor, albo batean, aingeru bat: eskuan kolorez betetako paleta dauka, ahotsean pintzela. Gitarraren, ahotsaren eta akordeoiaren pasarterik ederrenak azpimarratzen ditu pintzel horrekin, eta entzuleen gainetik pasatzen da ezarian, hotzikara batean.

Zer da idazle unibertsal bat? Zer egin behar da horretarako? Esate baterako, Azkunaren laguna izan? Izan ere, dirudienez, horrek puntu asko ematen ditu unibertsaltasuna lortzeko orduan, ikusi bestela aurrekoan aurkitu nuen testua, Bilboko pertsonaia ilustreei buruz:

Simón Bolivar (1783-1830), político
Diego López de Haro (Siglo XIII), fundador de Bilbao
María Díaz de Haro (Siglo XIII), fundadora de Bilbao
Rafael Moreno Aranzadi (Pichichi) (1892-1922), futbolista
Leonardo Torres Quevedo (1852-1936), ingeniero e inventor
Miguel de Unamuno (1864-1936), escritor universal
Blas de Otero (1916-1980), poeta
Ricardo Bastida (1879-1953), arquitecto
José Domingo Mazarredo (1745-1812), almirante y científico
Juan Crisóstomo Arriaga (1806-1826), músico
Casilda Iturrizar (1886-1900), benefactora
Enrique Areilza, (1860-1926), médico
Eduardo Victoria de Lecea (1835-1907), Alcalde y Senador
Gabriel Aresti (1933-1975), poeta

Zerrendak eztabaida bat baino gehiagorako eman dezake, baina nire zalantza beste alde batetik doa: noiz hartu ditzakegu idazleak unibertsaltzat? eta zergatik, ze irizpideren arabera? Eta, edozelan ere, ez ote dira askoz ere unibertsalagoak idazle horien obrak, idazleak baino?

Hogeita bat urte baino ez daukaz eta daborduko sendo agertu jaku euskal letren panoraman. Uxue Alberdi elgoibartarrak Igartza Beka irabazi dau "Aulki bat elurretan" proiektuagaz, 2007ko udabarrian argitaratuko dan ipuin-liburuagaz.

Igartza Beka irabazi dozu, eta zeu zara irabazlerik gazteena, 21 urtegaz. Hain gaztea izanda, erantzukizunaren pisua sentiduten dozu gainean?

Pentsetan dot ilusinoak irabazten deutsala pisuari. Urte honetan idazten disfrutetan ahaleginduko naz, eta ahalik eta ondoen egiten. Inor ez dezepzionetea espero dot!

Ezagutzen ez zaituenentzat, nor da Uxue Alberdi? Nondik dator eta zer egin dau oin arte?

Nor nazen esaten ez naz atrebiduten, beste norbaitentzat itxiko dot definizinoa. Nondik natorren? Elgoibartarra naz baina Bilbon bizi naz ikasle pisuan, kazetaritza ikasten nabil-ta Leioan. Azken urtea Suedian pasau dot Erasmus bekeagaz. Oin arte, bertso-paperak eta ipuin laburrak idatzi ditut batez be, eta Suediak emon deust gehiago idazteko denporea, gogoa eta lasaitasuna.

Bertso munduan zabilz, ipuin lehiaketa mordoa irabazi dozu, eskutitzak idazten trebea zara, irratian bizi-bizi mobiduten zara... Non zabilz gustoren?

Egia esan, danetan. Ezingo neuke aukeratu, eta hori dauka ona: ez dagola aukeratu beharrik. Literatura eta bertsoa nire afizino handienak dira. Ikaragarri disfrutetan dot Santutxuko bertso eskolan edo edozein lekutan bertsoaren inguruan sortzen dan lagun-giroan. Ipuinak, irratiko lana… horreek be jolas baten modukoak dira niretzat, esan gura dot ahalik eta gehien disfrutetan saiatzen nazela, eta disfrutetako egiten ditudala.

Zer emoten deutsu literatureak?

Gozamena. Berbetan iminita, gauza txikiak handi bihurtu daitekez eta handiak txikitu; laburrak luzatu eta luzeak laburtu. Beste batzuen ezinegonak irakurtea eta berbek papelean osotzen dituen marrazkiak deskubridutearen plazer estetikoa bera asko dira niretzat. Literatureak, beste arteek lez, ostantzean iges egiten daben gauzak atrapetan dituela esango neuke.

Zer emon gurako zeunskio zuk literatureari?

Puf! Ez daukat halango helburu handirik! Konformetan naz idaztean ondo pasetan badot eta nonori berben bidez zeozer sentiarazoten badeutsat.

Zein da zure asmoa "Aulki bat elurretan" proiektuagaz?

Ahal bada, ipuin bilduma polit bat sortzea. Helburu handiena hori da niretzat: zeozer polita eta gozagarria sortzea. Gozamen horren atzean gorde gura neukez beste helburu danak: Suediako gizartearen ispilu txikiak eskaintzea, gaur eguneko kontraesanen bat aireratzea, atentzinoa emon deustien paisajeak eta arpegiak konpartidutea…

Arin begituta, emoten dau soziologia literarioa egitera zoazela, suediarren erretratua edo. Euskal irakurleei bitxia egingo jake igual, ez gagoz ohituta...

Ez dot pentsetan. Ipuin batzuk lotura estua daukie dinozun suediarren erretratu horregaz, baina beste asko Euskal Herrian bertan jazo leitekezan istorioak dira. Suedian bizi izan danak detektauko dau, seguruenik, soziologia literario hori, baina euskaldunentzat beste marko baten kokatutako ipuinak izango dirala iruditzen jat, beste barik.

Begitandu jat Dogma mobimenduko zinemaren eragina dagoala ipuinotan. Lortu dozun hoztasun erakargarri horretan, beharbada.

Suedian hoztasuna lortzea ez da gatxa izan… Ez dakit, ez neuke jakingo esaten, baina egia da ipuin asko geratu dirala eskuko kamara bategaz grabetan ibiliko banintz lez: denpora-salto handirik egin barik, kanpoko musikarik eta elementu artifizialik gehitu barik, esentzia atrapau guran… holan dabilz istorio asko; baina ez dot modu konzientean egin.

Ze elementu literario eskaintzen dau Suediaren moduko herrialde hotz eta "perfektu" batek? Hango ze miseria eta ze handitasun aprobetxauko dituzu libururako?

Hotza, indibidualismoa, isiltasuna, elurra, lasaitasuna… Suediaren xarma eta gatx guztiak elementu berberetan dagozala begitantzen jat, beste leku guztietan lez. Alde batetik, ‘perfekzino’ horri barre egin deutsat, baina saiatu naz Suediak transmitiduten dauen lasaitasuna eta poesia be testuetan islatzen.

Momentu honetan, idazketearen ze fasetan zagoz?

Betiko mantendu gura dodan fasean: ikasten. Asko falta jat irakurteko eta idazteko: ia dana. Momentu honetan intuizinoz idazten dot gehienbat.