Izan eta Esan

*Durangoko azoka.- Jorge Gimenez Alberdaniako editore eta Euskal Editoreen Elkarteko presidenteari “zer pentsatua” eman zion atzoko jende urritasunak. (…) Jende asko etortzen denean, gehiago saltzen da, hori matematikoa da. (…) Egilea bertan egoteak irakurle asko erakartzen duela gauza ziurra da, eta are gehiago egilea Bernardo Atxaga denean*. Berria, 05-12-11

Durangoko azokan ibiltzeak sortu zidan inpresioa bi gezurrez osatuta dago: zelako herri handian bizi garen! Zenbat euskalduni pizten dizkien interesa liburuek! Lehenengoa objetiboki da gezurra: seiehun mila hiztuneko hizkuntza bat gara, gutxi. Baina horren beste jende pasiloetan, horren beste lagun postuetara iritxi nahian, eta, kasualitatea, horren ezagun gutxirekin egin nuen topo, ezen iruditu zitzaidan euskaldunak asko ginela, horren beste elkarrekiko arrotz ere izatera ailegatu gintezkeela. Bigarrena ere gezurra da, hots, euskaldunak gure ondoan bizi diren hiztun espainiarren edo frantsezen antzerakoak garelako: liburuetan interesa, tira, batzuk besterik ez, normala bestalde. Gertatzen da hizkuntza txiki eta diglosiko bateko hiztun izateak egoera bitxi samarretara garamatzala sarritan. Esan daigun argi: euskarazko liburu gutxi irakurtzen ditugu. Galdetu liburudenda eta liburutegi publikoetan. Ez zait, baina, harrigarria iruditzen. Jendeak nahiago du futbola ikusi, korrika egin, txikiteoan ibili. Normala. Euskal Herrian bizi diren seiehun mila espainolezko hiztunek zenbat irakurtzen dute gazteleraz? Antzerako-parecidotik urruti ez. Baina feria, feria da. Joan beharrekoa, egon garela esan beharrekoa, eta, zer arraio, ondo pasatzen da. Horregaitik bada ere, merezi du feriak. Eta joaten denak erosten badu, ba egin du gastua, eta horrezaz gain, irakurriko balu, orduan borobil. Irakurri eta ez irakurtzearen arteko muga Atxaga standean egon ala ez baldin bada, zerbaitek huts egin du ordea. Alegia, hizkuntza normaletako teleberrietan Harry Potteren azken liburuaren argitalpena albiste da, beraz gure hizkuntza txikiak Durango behar du.

Lehenengo Gabonak aurten amama Carmen ez dagoela. Kontatzen zituen gauzetatik, hemengo pasartetxeo hau asko gustatzen zait, kasualitatezko pasarte bat baino, miraria ematen duelako. Interneten, jasota gera dadin.

Larogeigarren hamarkadaren hasieran argentinar batzuk ibili ziren Antzuola eta Bergara aldean arbaso bila. Antzuolako Arrieta familiaren berri nahi zuten. Ez zuten familiko inor topatu, baina alde egin zutenean, Carmen Jauregi Insaustik (nire ezkon-amamak) bilaketa honen berri izan zuen eta argentinarrei idatzi egin zien, bere gizon Joxe Larrañaga Arrieta zenaren osaba bat Argentinara joana zelako mende hasieran, eta bazitekeelako haren ondorengoak izatea.

Horrela hasi zuen harremana Argentinako Arrieta Antzuolarren ondorengoekin. Postaz hasitakoari jarraitzeko, 1985 urtean, hirurogeitamar urte inguru eta primerako osasuna zuela, Carmen Buenos Airesa joan zen, senideak ezagutzera. Senideak lagun eginda, denboralditxo bat geratu zen Buenos Airesen.

Egun batean, Buenos Airesen bakarrik paseatzen zebilela, semaforodun zebrabide bat pasatzera joan zen. Ez zen konturatu semaforoa gorri zeukala, eta ibiltzen hasi orduko, atzera salto egin behar izan zuen, abiadan zetorren kotxe batek harrapa ez zezan. Saltoa egiterakoan oihu egin zuen :

-Ai ama!

Bidea pasatzeko zain zeuden pertsonen artetik emakume bat gerturatu zitzaion:

-Usted ha dicho ai ama! Usted será vasca? (Ez dago argi usted ala vos esan zion)

-Sí, soy de Gipuzkoa.

-De Gipuzkoa, de qué pueblo?

-De Bergara.

Buenos Airesko emakumeak orduan:

-Yo también soy de Bergara.

Amama Carmen begira geratu zitzaion bere edade inguruko emakume hari, eta halako batean bota zion:

-Tú eres Isabel la de Zurraderokua.

Emakumea harri eta zur:

-Sí, cómo lo ha sabido?

Amama Carmenek azaldu zion bera Carmen Monzongua zela, Isabel ez zen oso ondo gogoratzen. Carmen bai, gogoratzen zen Isabel gaztetan joan zela Argentinara, eta berrogeitamar urte baino gehiago izango zirela ikusten ez zuela.

Orduan Carmenek karteran zeraman jaunartzeko argazkia erakutsi zion Isabeli. Han agertzen zen Carmen neska koskorra, gurutze bat eskuan zeukala, jaunartzeko soinekoarekin. Isabeli adierazi zion gurutze hura berea, Isabelena, zela, erretratua ateratzera joan zenean, Isabel zegoela aurretik, eta argazkilariari iruditu zitzaiola argazkiak hobe emango zuela Isabelen gurutzearekin, horrexegaitik eskatu ziola lagatzeko.

Isabel ez zen akordatzen. Baina haren etxera joan ziren, Buenos Airesen bertan, eta jaunartze argazkia atera. Hantxe zegoen Isabel neskatila, jaunartzeko soinekoarekin eta gurutzearekin. Carmenen argazkian agertzen zen gurutze berbera.

Zurraderokua baserria ez da jadanik esistitzen Bergaran. Bai hura egon zen tokian Zurradero kalea.

Bizitza kasualitate bat da.

Lagun batekin kafea hartzen, esan dit blogak txakurrak bezalakoak direla. Jendeak ez daki oso ondo txakur bat erosterakoan edo etxera ekartzerakoan zertarako behar duen txakurra. Uste du txakurrak gustatzen zaizkiola, pentsatzen du txakur batekin gustora ibiliko dela. Baina zehatz-mehatz galdetuta zertarako nahi duen, ez du jakiten, oro har, zer erantzun.

Hori bai, behin txakurra etxean, ondo zaindu behar da. Ondo elikatu, albaitaria, paseora atera... Eta behin txakurrarekin ohituta, jabeak ez daki nola bizi zitekeen lehen txakur barik. Ez du bere bizitza txakur barik imajinatzen. Eta nahiz eta utilidade handirik izan ez, bere bizitza diferentea da txakurra duenetik. Ez hobea, ez txarragoa, desberdina. Txakurra kenduta, hutsune itzela norberaren bizitzan.

Nire lagun honen irudipenerako, horrelakoxea da bloga. Zertarako oso ondo jakin ez, baina behin blogaren jabe, bat behartuta dago zaintzera eta elikatzera. Eta behin blogera ohituta, ez du bere bizitza blogik gabe pentsatzen.

Konturatu nintzen gero roilo guzti honek helburu bakarra zuela: bloga ez omen dut behar bezala elikatzen, bota zidan. Alegia, txakur-jabe eskasa naizela. Bloga baldin badut, hobeto zaindu behar dudala, hau da, idatzi, eguneratu, bazka eman.

Alperrik nire argudioak: denbora, ideiak eta ordenagailua parean, hiru planeten konfluentzia ez dela eguneroko gauza. Aitzakia hutsak, zioztan honez gero hain laguntzat ez nuen lagunak, ez zidan ba erantzukizuna aipatu? Izan lagunak!

Gabonen atarian beraz, jakiteke oso ondo blogean Argiñano edo Stajanov izan behar dudan, hona hemen konpromisoa:

Jainkoa lekuko, zin dagit nire blogak sekula gehiago ez duela goserik pasako. (Ideiak) lapurtu behar baditut ere, (testuak) fusilatu behar baditut ere, (balizko irakurleak) engainatu behar baditut ere, Jainkoa lekuko, zin dagit nire blogak sekula gehiago ez duela goserik izango.

Konforme, lagun-ohi?

Denborak ez dira horren beste aldatu. Edo bai. Ez dakit.

Blog batean idazten dut, ordenagailu bitartez interneten zabaltzen den testu batean. Nire amamak ez zuen horrelakorik egiten. Bale, hori aldaketa da.

Egun hauetan sortu zaizkidan bi arazotxo aipatuko ditut blogean. Hauetan denborak ez dira aldatu. Amaren amak ere, Carmen Torrecilla Riojak, hamaika aldiz egingo zeban topo bi zertzeladotxookin. Berarendako baina, seguru zertzelada. Niretako arazotxo. Horra hor aldaketa.

Hain beste blog, internet eta teknologia berri, eta geruza moderno honen azpian apurtxo bat urratuz gero, barruan daramadan antigoaleko emakumea baino ez da azaleratzen.

Ikus bestela nire arazotxoak: ospelak atera zaizkit hatzamarretan eta umeari zorriak burutik ezin kenduta nabil.

Gerra osteko erretratu zuri-beltza ematen dut, amari kasu eginda, bi ajeok erasotzen nabilenean.

Ospelen kontra, berakatza igurtzi.

Zorrien kontra, ozpina eta orratzi estua eta toaila zuria.

Luistxo ondo dabil dionean blogariak ez direla elitista modernoak. Ikusten denez, edozer eta edozein antigoailak du tokia blogetan.

Oierrek, hiru urte, ondo ikasi du berbetan. Esaldiak osorik esaten ditu, erlatiboak, lehenaldiak... ondo dabil. Bergarako euskeran hitz egiten du, baina badihardu ikasten baita ere telebistako eta ipuinetako euskara desberdintzen. Ez deskuidatu, adibidez, Txanogorritxurenari amama esaten. Bereak amama, ipuinekoa, amona.

Gazteleraz orain hasi da, pelikuletako indioen moduan. Ausarta da berbetarako ere, eta ateratzen zaiona zapla! botatzen du.

Bart gauean amamak deitu zuen telefonoz, euskeraz ez dakien amamak. Esan nion Oierri ipintzeko, zerbait esateko amamari. Momentu horretan jolasean zebilen anaiarekin, piratetan edo, manta bat kapa moduan ipinita eta egurrezko goilara ezpata zuela. Ez zegoen telefonoan denborarik galtzeko, eta garbi adierazi zuen:

• No quiere! Está burrukando!

Eta egurrezko goilara astintzen segitu zuen.

Joan zen ostiralean, eguerdian, ertzainek kotxe batean zihoazen hiru mutil atxilotu zituzten Elgoibarren. Kotxea susmagarri iruditu, gelditu arazi eta, antza, motxila susmagarri batzuk topatu zizkieten. Motxilak CD eta DVDz beteta omen zihoazten eta hiru gazteen narrua ikatza baino beltzagoa zen. Senegaldarrak ziren. Izenak, Maodo, Amar eta Gora.

Jabetza intelektualaren aurkako delitu bat egotzita, Eibarko Ertzaindegian pasa zuten bariku arratsaldea eta gaua, eta zapatu goizean epailearen aurrean deklaratu ondoren, epaileak libre utzi zituen, euren kontra prozedura penal bat ireki ondoren.

Gazteleraz ondo moldatzen ez zirenez (ez dago ezer aipatu beharrik ertzainetan eta epaitegietan esistitzen ez den beste hizkuntza horri buruz) itzultzailea eskatu zuten. Etorri zen itzultzailea, Chiek, gazte Senegaldar-Markinaratua. Esplikatu zuen hitzez hitz Senegalen hizkuntza ofiziala frantsesa eta hizkuntza nazionala wolofea (ez dakit ondo idatzia dagoen) direla. Atxilotuekin wolofez mintzatu zen. Gazteleraz ondo egiten zuen. Berezkoak zeuzkan berbetarako erreztasuna eta grazia.

Lau mutil Senegaldarrek ederto agertzen zuten etorkinek deserrian izan ditzaketen egoera ezberdinak:

• Chiekek bost urte daramazki Markinan. Paperak dauzka, lana dauka. Beraz duintasuna eta askatasuna. Badaki gazteleraz, euskara ikasten dihardu. Bere ibilkerak, keinuek eta irribarreak lasai dabilela adierazten dute.
• Maodok eta Amarek urte bete pasatxo daramate Euskal Herrian. Oraintsu eskuratu dituzte paperak. Hasi dira gazteleraz nolabait moldatzen. Gizarteak onartzen eta aldi berean zigortzen duen salmenta batean dihardutenez, aldeetara mesfidati begiratzen dute edonon. Lasaitasunik ez.
• Gorak hilabete darama Euskal Herrian. Ez dauka paperik, ez daki gazteleraz. Bere begirakuneak izua baino ez du adierazten. Ez du esan nahi zelan iritxi den. Ez duintasunik, ez askatasunik. Beldurra eta mesfidantza baino ez bere arpegian.

Domeka gauean Euskadi Irratian Dani Arizala mutil Senegaldar-Lekeitiartu batekin berbetan zebilela harrapatu nuen (izenera ez nintzen iritxi). Erreza egin zitzaidan Lekeitioko euskaran polito zebilen elkarrizketatuari arpegia ipintzea. Sukaldea jasotzen nuen bitartean, poztu egin nintzen duintasuna, askatasuna, berbeta eta adarra jotzeko gogoa zeuzkan mutil haren hitzak entzuten.

“Kontu Publikoen Euskal Epaitegiak berriro ere zartakoa eman dio Gipuzkoako Diputazioari, 2003 urtean Real Sociedad taldeari 9 milioi euroko dirulaguntza ematea erabaki zuelako (…). Ondorioztatzen du dirulaguntzei dagokien arautegia betetzen ez duela, eta kontsignatutako aurrekontu gabe eta arauaren kontrako prozedura bidez eman zela”. El Pais, 05-11-12.

Albiste batzuk hauts alerik txikiena harrotu gabe argitaratzen dira. Gipuzkoako erakunde gorenak mila eta bostehun milioi pezeta eman zizkion orduan Astiazaranen menpe zegoen enpresa pribatuari. Bi urte beranduago talde berak dirulaguntza halako hiruko zuloa dauka, eta hilabete batzuk beranduago, Kontu Publikoen Epaitegiak “irregultartasunak” antzematen ditu dirulaguntza-emate erabakian. Ura joanda, presa egin, esaten diote horri nire herrian. Kontuen Epaitegiak ebatzi du, baina ez du konturik eskatu. Ez berak, ez beste inork, guk dakigula. Gastatutakoak gastatuta, bueltak amari?

Kontutan izanda zenbat euro atera den Gipuzkoako zergapeko bakoitzaren patrikatik konturik bariko “irregultartasun” hau ordaintzeko, baten batek, sikiera, emango al digu azalpenik? Konturik ez, erantzukizunik ez. Garbi asko adierazi du Clemente guruak: “futbolean iraganak ez dauka ia baliorik”. Ahor klabea. Joanak joan, 2003 urtea iragana da, guztiok ortzemuga berrira begira. Reala guztiona, Gipuzkoa-arena da.

Arrazoia zuen abade hark gaur egun ateorik ez egoteaz kexu zenean. Batzuk behintzat, hankabaloia dute Jainko. Pekatu gutxiko erlijioa. Dena zilegi, dena aurrera. Lastima gipuzkoarrondako apostasiarako aukera barikoa izatea. Saiatu bestela hurrengo zerga deklarazioan dirulaguntza irregular bat eskuratzen. Eta gero iraganak ia baliorik ez duela erantsi. Zergapekoen zorren zuloaren zorabioan zaramatzakete.

Joan zen ostiralean Iñigo Lamarka Arartekoak hitzaldi bat eman zuen Bergaran UNEDeko ikasturte hasierako ekitaldian.

Jende dexente elkartu ginen Udaletxeko aretoan hura entzuteko. Zenbait agintari eta politiko (beraiek desberdintasun hori egin zuten, nire ondoan eserita zegoenari “pero si es lo mismo” atera zitzaion), titulua jaso behar zuten zenbait ikasle, irakasleren batzuk eta herriko jende soltea.

Lamarkaren hitzaldiak, herriaren defendatzaileen figura eta egitekoari buruzkoak, zenbait gogoeta sortu zizkidan:

1. Formaren aldetik: ordu erdi inguruko diskurtso guztiz irakurria, pasarte batzuk gazteleraz, beste batzuk euskaraz. Testua irakurtzeko pentsatuta zegoen, aldizkari batean argitaratzeko idatzi bat izango balitz bezala, erabat idatzizko forma eta egitura zeukan. Begitantzen zait komunikazioaren, zappingaren, publizitatearen, irudiaren aroan, ezin zaiola irakurritako diskurtso tradizionalari eutsi. Nire iritziz, diskurtso horren mamiaren %75 airen galdu zen, ez zen entzuleengana iritxi. Komunikazioaren aldetik, gogora ekarri zidan Anjel Lertxundik sermoien inguruan idatzitakoa.
2. Edukiaren aldetik: Diskurtsoaren testuaren irakurketa lasaiak behar bada galdu nituen zehaztasun mordoek besterik erakutsiko lidaketen arren, entzun nuenaren komentario bat egitera ausartzen naiz:

• Lamarkaren tesia zen herriaren defendatzailearen figura demokraziari kalitatea emateko sortua dela, giza eskubideak berma daitezela zaintzen baitu, eta beraz Arartekoaren zeregina horixe dela, berme horren jagole izatea.

Hala ere, Arartekoa Legebiltzarreko komisionatu independiente dela kontutan izanda, eta horrela azpimarratu zuen behin baino gehiagotan, faltan bota nuen Administrazioarekiko kritika bat.

Alegia, Arartekoaren lana bai da giza eskubideak berma daitezela zaintzea, baina baita ere herritarra Administrazioaren agintekeriatik eta boterekeriatik defendatzea, eta zentzu honetan Administrazioaren jardunarekiko kritika bat faltan bota nuen. Bazirudien bermatu nahi diren eskubideen urraketa ez dakit zein ente abstraktori eskatu behar zitzaiola.

Era berean falta bota nuen kontrol legal eta judizialaren funtzionamendu hobe bati buruzko iruzkin bat, nahiz eta ulertzen dudan behar bada ordu erdiko diskurtso batean ez zegoela halako uretan sartzerik, eta baita ere Arartekoaren erabakien lotesletasunik ezaren ondorioei buruzko iruzkin bat.

• Bermatu beharra dagoen eskubideen zerrenda bat egin zuen, eta atentzioa eman zidan bi aldiz gutxienez aipatu zituela transexualen eskubideak. Ondo derizkiot transexuelek sentitzen duten sexura egokitzeko eskubidea izatea, eta badakit zein bandera darabilen Arartekoak, badakit banderak beharrezkoak direla maiz.

Baina iruditzen zait baita ere eskubide kontuetan badagoela gradazio bat, eta ez zitzaidan iruditu, adibidez, horren beste azpimarratu zuenik langileek lanean duten bizitza-eskubidea, horren beste aldiz urratua.

Iturriren blogean irakurri dut nerbioso zegoela, bere lehen iloba jaio delako, Oier. Zorionak Iturri!

Oier, gure umea bezala.

Duela aste bi nebak eta biok Donostian topo egin genuen bere ezagun batekin, haurdun batekin, Elena hura ere. Aurkeztu ondoren, galdetu zidan ia zer moduz nire umea, Oier, bazekiela bere gaixotasunarena. Itxura denez, jaiotzear zeukan mutikoari Oier izena ipintzeko asmotan zebilen, eta interneten bilaketa bat egin zuen Oier izenarekin. Horrela jakin zuen gure Oierren berri.

Bere arpegia ikusita, galdetu nion txantxetan, “eta, orain ipini behar diozuen izena zein da, Koldo edo?” “Ez dakit Koldo”, esan zidan, “baina Oier deskartatu egin dugu”.

Ni jaio nintzenean abestiak eta pelikulek zeukaten eragina izena jartzerakoan. Garai batean berriz, telebistako sugetzarrek. Oraingo jaioberriak ostera, internetkumeak ere badira.

Esperientzia polita eduki dut aste honetan eta aurrekoan: Debabarreneko Esperientzia Eskolan zuzenbideko klaseak eman ditut, hiru goizez. Hogeitalau ikasle, hogeita bi emakume eta gizon bi. Gazteenak, ni baino hogei urte gehiago. Hasierako bi klaseetako gaiak neuk aukeratu nituen, zuzenbidearen sarrera bat eta oinordekotzak. Hirugarren klasekoak, beraiek: jabetza horizontal. Gerturako sudurreko anteojoak jantzita zituztela, adi-adi entzuten zuten, apunteak hartzen zituzten eta ulertzen ez zutena galdetu egiten zuten. Patxadan, lotsabako, umoretsu. Kafealdian beraiekin berbetan, kontatu zidaten pozik zegozela klaseekin. Gai ezberdinak lantzen dituzte. Neurearen bezperan “genero”ko klasea eduki zutela. Emakumeen eta gizonen rolak jorratu zituztela.

Esan zidaten nola “genero”ko lehen klasean bakoitzak adierazi behar zuela “emakumea” hitza entzuterakoan zer zetorkion burura. Itxura denez, gehien atera ziren hitzak “sacrificio” eta “abnegación” izan ziren. Harridura arpegia ipini nuen, seguru, ze segituan argitu zidaten: zu beste belaunaldi batekoa zara.

Bai, beste belaunaldi batekoa naiz:

• berrogeitamapiku urterekin auskalo klaseetara joateko moduan egongo naizen
• ikusiko dugu orduan zer dugun edade horretara iristen diren baby-boomeko belaunaldikoontzat
• “emakume” hitza aipatzerakoan bururatzen zaizkidan bi mila hitz eskatuta ere, sekula ez nituzke zerrendan sartuko sakrifizio eta pairamen berbok.