Gaur egun nekez ulertu daitekeen arren, 1960ko hamarkadako euskal basamortuan ganorazko mugarriak benetan urri ziren. Euskalgintzari ekin nahi genion gazteok erdipurdika jardun izaten genuen, nondik nora jo asmatu ezinean. Eta, hondarrik gabeko itxaso hartan, Txomin Amasorrainen kriseiluak behar-beharrezko genuen argibidea eskaini zigun. Nora gindoazen ez jakitzeaz gainera, etorri ere nondik ote gentozen askorik sumatzen ez genuen ardi galduoi iparrotza erakutsi zigun Txominek.

Bai. Orain berrogeita bost urte, Txomin Amasorrainek “altoshornos”ko etxearen atea ezezik, bere maisutasunaren jakinduria, apaltasunaren eredua eta adiskidetasunaren gozotasuna ireki zizkidan zabal-zabalik. Txomin euskaltzalea, Txomin irakaslea, Txomin berri-emailea, Txomin antzerki-eragilea, Txomin apuntadorea… Non egongo ote ginen gutako hainbat gaur egun, larre motzeko Txomin orobultzagilea ezagutu izan ez bagenu!

TXOMIN AMASORRAIN 1908-1973. Denbora eta espazio baten testigantza. Bergara, 2008 

Txomin apuntadorea

Lau mila argazki eta hamar ordu inguruko pelikulen altxorra utzi zigun Amasorrainek eta horietako aukera txikia da Denbora eta espazio baten testigantza deritzan erakusketan laburbildu dena.

Denetariko argazkiak: familia, seme-alabak, lagunak, jaiak, dantza-taldeak, orduko zenbait gertakari eta istripu. Apartekoak gero orduko Bergararen berri ematen dutenak, Zubiaurre auzoa, San Antonio, Ozaeta, neska-mutikoak Deba ibaian bainatzen…  Eta argazki guztien artean nik neuk bat aukeratzekotan, “Euxebiren lan tresnak”. Nolabaiteko bodegoi bat, emaztearen titarea eta harila. Horretara, azgazkilari ona ezezik, senar maitakor, guraso prestu, lagunen lagun, berri-emaile bizkor, bere garaiaren lekuko eta artista punttu eta guztiko teknikaria.

Argazkiez gainera, erakusketan ikusi ahal dira bere argazki-makinak (Leyca?), fotometroa, hamasei milimetroko  “tomabistasa”, zine-proiektorea, filmeak elkarren ondotik lotzeko edo editatzeko tramankulu aproposa… 1960 hamarkadako top-teknologia.

Ezin aipatzeke utzi, berriz, erakusketa berean biltzen den Ernai antzerki taldearen ibilbidea (1966-1969), ezta euskal aditz-paradigmak adierazteko metro karratu inguruko taula fisikoa ere. Zail gero hitz soilez azaltzea eta ulertaraztea. Joan eta ikusi. Nonahi delarik, Txominek eskertuko dizu.

Argia joan, telefonoak moztu eta errepideak itxiez gero ezer gutxik funtzionatzen du gure gizarte ahalguztidun honetan baina are gutxiago telebista eta, zer esanik ez gero, 1983an.

Euskal Irrati Telebistari dagokionez, haur jaio berriak ziren bata zein bestea, baina irratiak, arin eta malgu asko, nola hala informazioari eusterik lortu ahal izan zuen artean, telebista astun eta geldoak  lokatzetan murgildutako elefantetzarrarenak egin zuen, noraezean geratu, ez aida eta ez ixo. Gainera, ordurako irratia pilen jabe zen eta telebista, aldiz, ezta oraindik ere.

Eusko Irratiak frogatu zuen egoera txarretan arina izateak zenbat balio duen eta tokian tokiko ahots soila grabatzea eta estudioetara bidaltzea zein erraza den. Telebista-kamerak, ordea, nekez heldu ziren urak hartutako lekuetara eta are nekezago, berriz, irudiak bildu eta berriro ere Iurretara denboraz itzuli. Irratiak entzuleekiko harremanak eta zerbitzu publikoa eskaini ahal izan zuen. Telebistak nahiko zeregin izan zuen bere burua itolarritik ateratzen.

Gainera, uholdeek ere frogatu zuten oinarrizko azpiegiturak eta lojistikak zein garrantzi handia duten hondamendi zorian. Euskadi Irratiak, Bilboko Gran Vian kokatua eta Eusko Jaurlaritzaren eraikin ofizialaren baitan, uneoro izan zuen sistema autonomoak eragindako argindarra zein Barne Sailaren informazio zuzena. Euskal Telebistak, aldiz, urez inguratutako Iurretako egoitzan sartu-irten ezinik, irudi eta komunikazio urriko telebista zein petrala den erakutsi zuen.

Honek ez du esangura, ordea, gaur antzerako uholderik balitz ETBk beste hainbeste egingo lukeenik. Batetik, dilubio unibertsala beharko luke, egun ETB dagoen mailaraino urak heldu zitezen; eta, bestetik, mikrouhinei esker orain ez dago, orduan bezala, han-hemenkako grabazioak errepidez-errepide eraman beharrik. Nolabait esateko, Euskal Telebistak ere bere wifi partikularra du.

Pekin'2008 Michael Phelpsen eta Usain Bolten joko olinpiarrak izango dira behin betiko. Nekez ahaztuko ditugu bataren zein bestearen markak. Markak hautsi ezezik, moldeak urratu baitituzte biek. Segurutik jaioko dira berriak, bai, baina ez gero berehalakoan.

Txinarrek frogatu dute, bestalde, maisu direla ikuskizunik antolatzen. Aspaldiko kultura landua dago atzetik, teknologiarik berrienez baliatu ahal izateko ekonomia aurretik eta, bien artean, munduan beste ezein herrik jarri ezin duen altxorra: giza-uholdea. Hiru faktore hauek aldi berean elkarrekin biltzeko disziplinan datza arrakasta.

Zenbat domina, hainbat aburu

Dominen arabera, berriz, estatuen kirol-emaitzak eta euren Barne Produktu Gordina elkarren pareko edo joan dira. Izan ere, munduko hamasei estaturik aberatsenen zerrenda eta dominarik gehien lortu dituzten ordezkaritzena aurrez aurre jarriez gero, Kenia, Bielorrusia, Ukrainia eta Jamaika dira aberatsenen rankingean  agertu ez arren dominen zerrendan azaltzen diren bakarrak. Eta Kanada, Brasil eta India  baino ez dira, nahiz eta BPG handiaren jabe izan, dominarik gehien lortu dituztenen zerrendan sartu ez direnak.

Beste modu batez esanda, zerrenda bietan errepikatzen diren estatuak BPG araberako errenkadan jarriko bagenitu, honelatsu geratuko lirateke, aberatsenetik aberatsenera: USA, Japonia, Alemania, Txina, Britainia Handia, Frantzia, Italia, Espainia, Errusia, Hego Korea, Australia eta Herbehereak.

Eta, hamabi berberoriek dominen arabera, berriz: Txina, USA, Errusia, Britainia Handia, Alemania, Australia, Hego Korea, Japonia, Italia, Herbehereak, Frantzia eta Espainia.

Eta biztanle-kopuari dagokionez, azkenik, txikienetik txikienera: Herbehereak, Australia, Espainia, Hego Korea, Italia, Britainia Handia, Frantzia, Alemania, Japonia, Errusia, USA eta Txina.

Zenbaitek esango du zerrenda hauek ez dutela ezer adierazten. Askoz ere objektiboagoa litzatekeela errenta per capitaren araberako domina-zerrenda bakarra egitea. Behar bada bai, baina datu horrek ere hainbat ñabardura eskatuko luke zein estatutako kirolariak ote diren onenak erabakitzeko. Tokian tokiko arraza, klima eta sistema politikoaren arabera alegia.

Arrazaz, gauza jakina baita beltzak zuriak baino hobeak direna lasterketa azkarrean, zuriak hobeak diren bezalaxe igeriketan edo txirrindularitzan. Edota asiarrek lehenago irabaziko dutela gimnasian boxeoan baino.

Klimaz, Pekingo zerrenden lehen postuetan agertu ez diren zenbait estatu aberatsetako (Suedia, Noruega, Finlandia, Austria…)  kirolariak nagusi izaten dira-eta Neguko Joko Olinpikoetan, Jamaikakoak nekez agertu ohi diren bezalaxe.

Eta, azkenik, egoera politikoaz, estatu bakoitzeko biztanleriaren konpetiziozko kirol-maila neurtzeko beharrezko baitira sistema demokratikoa, gutxieneko beharrizanak bete ahal izatea eta aukera-askatasuna.

Maisuak bazekien nonbait Debako klaustroan abuztuko ostegunetan bildu ohi den jende-motaren berri eta aldez aurretik programa laburtu du, ondoren hainbat “propina” eskaintzeko denborarik izateko. Era berean programa ofizialean Chopin eta Debussyren errepertoriorik ezagunena aukeratu ez duen arren, gero propinetan espektakuloa eskaintzen  saiatu da nabarmen. Besteak beste, aipagarri ezker esku hutsez jo duen Scriabinen Nocturnoa.  Jendea guztura, urbitsetan, etengabe txalotzen eta artista, berriz, pozarren ezin bestean.

Hala ere, zenbaitek besterik itxaro arren, Achúcarrok ez du gaurkoan euskal doinurik jotzen amaitu. Juanjo Araolazari sinetsiko badiogu, Bilboko maisuak urtetan amaitu izan ditu bere nazioarteko kontzertu guztiak edo gehienak –Dallastik Pekina-- Aita Donostiaren Oinazez konposizio ezagunaz. Nonbait gaur ez du ez oinazerik ez bere bururik etxetik kanpo sumatu.

Zer gerta ere, pozgarri izan behar du gero 76 urtekin lanean jarraitu ahal izateak --arin, biziki eta buruz, batere partiturarik gabe--, norberari gehien gustatzen zaiona egiten eta jendearen harrera ezin hobeaz, gainera. Zorionak.

Nere Aranberri Furones gureak hamar hilabete bete zituen Debako Arrantzale Egunean eta, ezin bestean, bere ama debarrak arrantzale edo jantzi zuen, tokian tokiko tradizioak holaxe eskatzen baitu. Aittitta ere ahalegintxoak eginda, nahiz eta debar petoa ez izan.

Horra ba aittitta, adurra dariola, lore artean. Atzekaldean, urteak joan eta urteak etorri gero eta mardulagoa den buganbilla. Eta aurrez aurrez, berriz, gure Nere poxpolina, hamar hilabete ederren jabe.

Ezin esan gero Aranberrinekoa ez denik. Tira, nik uste.

Dominique Vissé kantatzeko jaiotako mutila da batere zalantzarik gabe. Estilo guztietako hainbat abeslariri ez bezala, paristar honi kantatzen diharduela garbi asko nabaritzen zaio disfrutatzen ari dela; urbitsetan kantatzen duela; berari gehien gustatzen zaiona egiten duela; bera, besterik gabe ere, espektakulo hutsa dela. Horretara, chapeau beraz. Beste gauza bat da, berriz, ordu t´erdiko jarrialdia ez ote den gehiegitxo –nahiz eta Zabalaga baserriaren zutabe ederren artean izan--  XV. eta XVI. mendeetako Errenazimenduko polifonia frantsesaren brankari aurre egiteko.

Ensemble Clément Janequin taldeak merezi beharreko sari, ospe eta kritika on guztiak bereganatu ditu musika barrokoaren baitan 1978an sortu zenetik hona, sekulako arrakasta du Frantzian ezezik merkatu anglosaxoian zein japoniarrean ere, eta bere diskografiak ez du ia-ia amaierarik. Dominique Vissé talde-sortzaile, zuzendari eta kontratenorea, berriz, munduko artista lirikorik handienetakoa. Hortik aurrera, gainontzeko guztiak huskeriak besterik ez dira edo dirateke.

Nere aldetik, Visséren beraren “artistatasunaz” aparte, hiru zertzelada azpimarratu nahi ditut hemen. Batetik, Eric Bellock laud eta gitarrajolearen maisutasuna; besteak beste, berak jaso zuen txalorik gehien. Nonbait bertan bildu ziren ehun inguru laguni hurbilago edo ulergarriago gertatu zitzaion beronen musika hutsaren soinua, gainerako boston kantagintza landuarena baino.

Bestetik, orain dela bostehun urteko kanten letrak. Nabarmen gero, ipurdiek, titiek, bularrek, ohe-kontuek, sasi-maitaleek eta adardunek ordu asko betetzen zutela garai hartako frantsesen artean. Le chant des oyseaux kasu, hainbeste uso, usapal, urretxindor, zozo, okil eta oskilasoren artean, atzenean kuku lapurra nagusi.

Amaitzeko, ez dakit zergatik baina, hainbeste doinu barroko antzerakoren artean, neri ezberdinen egin zitzaizkidan kantak ez ziren frantses-frantsesak izan, okzitanieraz (?) kantatutakoak baino: Laute joun jou m´en anabi, de Tholosze à Montréjau, recontre Guiüo Gillette, a la porte d´un cazau… Afalostean lagunartean kantatzeko modukoa.

Hamabost egun barruko programak itxura ona du. Ez gero azken ordurarte sarrerarik hartzeke geratu, beti daude-eta ehun lagun arraro errepertoriorik arraroenari ere jaramon egiteko prest.

 Dominique Vissé eta Ensemble Clément Janequin taldea

Orain hurrengo Euskal Herriko ingururik ederrenetakoa zein ote edo, nolabaiteko lehiaketa eratu berri da Euskal Telebistan. Ez dut nik irabazlearen meriturik ukatuko baina, zer gerta ere, ez dut benetan uste Pikote baserriko behiek egunero ikusten dutena baino ederragoa izan zitekeenik. Ez behintzat bakanagoa.

Deban edo Zumaian autoa non utzi ez dagoen artean, Algorritik Elorriagara bitartean dozena erdi bat lagun besterik ez dut ikusi, ordubeteko ibialdian zehar. Hala ere, olagarroek nahi baino gehiago segurutik. Bat bera ere ikusi ez dudan arren, izkirak, karramarro iledunak, eskarrak (?), eta denetariko marraskiloak ugari. Itsasflora ere, mardul asko. Botak ezik goitik behera biluztu ostean algatan bainatu naiz, metro t´erdiko harri-geruza bertikalen artean. Irigoienen kamara falta, nonbait, aittitta potro-jorran harrapatzeko.

Normalean errekak itsasoaren beraren mailan itsasoratu ohi diren arren, inguru honetan badira bizpahiru salbuespen nabarmen. Olatuek hainbat mila urte lehenago jan dute itsaslabarra, menditik behera datozen errekatxoek ubidea sakondu baino eta, ondorioz, ur-jauzi txikiak sortzen dira han-hemenka hondartza gainean.

Buelta, berriz, maldan gora Elorriagatik zehar. Aldapa dezentea, baina merezi du. Itsaslabarraren gainetik azaltzen den panoramak ez du preziorik. Edozein modutan, hau guztiau ezagun samarragoa da, bertatik bertara pasatzen baita itsasaldeko Santiago bidea. Sei erromesekin egin dut topo. Katalanak bi, oinez, agur. Beste bi bizikleta gainean, bata Portugaleko ikurrin eta guzti, muito obrigado. Bosgarrena frantsesa, c’est magnifique! Eta seigarrena, berriz, azpeitiarra, zu telebistakoa, ezta?

Algorritik Algorrira --Ardantza baserritik Ardantza baserrira hobeto esan--, patxadaz, bainu eta guzti, hiru ordu.

  Sakoneta

 Etenbako flyscha

 Algorri

Erarik errazena asmatu behar hori arlo bitan nabarmentzen da batez ere. Batetik, a- hizkiaren aldeko postura nabarmena eta, bestetik, elebitasunaren bidegurutzean beti ere hitzik errazenaren aukera. Errazago nonbait “Ako” edo “apopo”, “Urko” eta hipototamo” baino; “aua”, “ura” baino eta “no”, “ez” baino.

Hona besteak beste, munduan barrena konpontzeko oraingoz erabiltzen dituen laurogei inguru hitzak:

Aditzak

Hartu. Apurtu. Api (jaiki). Aupa (jaso). Etori (etorri). Kantzi (jantzi). Kendu. Ñan (jan). Sato (salto egin). Txalo (txalotu).

Jan-edanak

Aua (ura). Araiña (arraina). Koko (txokolatea). Ogia. Txitxia (okela). Buur (yogurra). Tita (galleta).

Senideak

Aita/aitato. Ama. Aittitta. Amama.

Lagunak

Abie (Xabier). Ako (Urko). Ate (Ander). Ane. Ana. Bon (Ibon). Burre (Idurre). Iane (tia Ane). On (Jon). Malen. Mami (Mikeldi). Nai (Unai). Nene (Irene).

Animaliak

Apopo (hipopotamoa). Ata (artza). Araiña (arraina). Buaubuau (txakurra). Mia (katua). Pipi (txoria). Koko (kokodriloa).

Hainbat

Aboia (abioia). Amoia (kamioia). Argia. Haria (harea). Harria. Gol (baloia). Kaka. Makiña (Debabarrenaren kale-garbigailua). Mamaua (mantekadoa). Miñ. Txii (txiza). Tata (zapata). Tete (txupetea).

Esaldiak

Abe (a ver).  Agur. Aki (hemen). Alli (han). Apapa (kanpoan/kanpora). Hamen (hemen)

Han. Hau. Bai. Bat (bi, hiru, lau, bos, sei, zapi, koki eta… hamar). Bapo (amaitu da). Ni. No (ez). Ako (asko). Kasko (eskerrik asko).

Kopinak

Api (Epi). Kaillu (Caillou). Kity. Pi (Pirritx). Po (Porrotx). Pipo (Pintxo). Maia (erlea). Mini (Mickey Mouse).

Malen, Debako San Roke egunean

Nahiz eta jakinekoa izan, nolabaiteko zirrara eragiten du gidariari entzuteak orain dela ehundaka milioi urte Europa eta “Iberia”ren artean itsasoa besterik ez zela, Mediterraniotik Atlantikora bitarteko itsas-adarra alegia, eta itsasbazterra, berriz, Errioxan edo. Nonbait ez da erabat egia “betidanik” hemen izan garenik.

Hain zuzen ere, zorioneko flyscha geruza gogorren (kareharriak eta hareharriak) eta bigunen (tuparri eta haitz buztintsuak) arteko etenbako sekuentziek osatzen dute, iberiar plataformak europar kontinentearekin topo egin aurretik bertikal asko zutitu zirenak. Goi kretazikoaren aztarrenak begi bistan, ehun milioi urte bai zahar.

Inguru atsegina benetan, itsasoak behera egiten duenean agerian azaltzen diren itsaslabar zabalak. Leku aproposa izkiak, karramarroak eta karrakelak hartzeko. Baita piraguan* hurbildu eta biluzik, larrugorritan, paseatu eta alga arteko bainua hartzeko ere. Eguzki galdatan ez dago Karibe hoberik eta sirimiriak edota ganduak jotzen dutenean, ostera, Eskoziako highlandak ematen du.

Gomendagarria ere, trenbide zaharretik, Mendata, Aitzuri, Sakoneta, Elorriaga, Pikote, Andika berri eta Algorri edo Arritokieta gainetik oinez zein mendi-bizikletaz jorratu daitezkeen hamaika joan-etorri, PR GI-45 delakoa tarteko.

Goialdeko bidezidorretik ezezik, behin egina nago Sakonetatik Debarainoko ibilaldia ere, itsasbazterrean zehar, haitzez haitz. Hurrengoan, berriz, Sakonetatik San Telmopeko Algorrira egin beharko dut, gaur bertan potinetik ikusi ahal izan dudanez, harlanduzko hondartza luzekina baitago Zumairaino bertaraino. Samurra ematen du.

* Deba-Zumaia joan-etorria kanoaz 1984an egin nuen. Lau ordu behar izan nituen.

  Aitzuri eta Sakoneta