Antoni Castells Bilbon izan dugu ekonomiaz eta politikaz berba egiten. Castells, Lluís Llach-en hainbat kantaren letragilea izateaz gainera, ekonomilaria da eta, hain zuzen ere, Kataluniako Ekonomia Sailburua.

Euskadi eta Kataluniaren ekonomiek sekulako gorakada egin dute azken hogei urteotan. 1986an, Europako Batasunean sartu ginenean, gure Barne Produktu Gordina Europar Batasuneko hamabost estatuen ehuneko 88 zen. Hau da, batez beste, hamabi puntu behetik. Orain, ostera, hemeretzi puntu goitik. Hau da, hogei urtean, hogeita hamaika puntuko gorakada egin dugu.

Castellsen ustez, nazioarteko lehiakortasuna ez da enpresen artean soilik jokatzen, baita lurraldeen artean ere. Eta Westfalia-Renania, Lonbardia edo Bavariaren ildotik, errejio europarren zerrendan goiari eusteko, hiru omen dira baldintzak.

Lehenik, azpiegitura onak. Esaterako, batetik, portuak, aireportuak, abiada handiko trenbidea eta merkantziak banatzeko garraio modernoak; bestetik, informazioa eta ezagutza abiatzeko komunikabide telematikoak; baita energia-azpiegiturak ere.

Bigarrenik, behar-beharrezkoak omen dira hiritarren prestakuntza eta trebakuntza segurtatuko dituzten hezkuntza-sistema ona eta unibertsitate-maila handia.

Eta, hirugarrenik, enpresa-sare errotua eta aurreratua, eta erabaki sakonak hartzeko ahalmen eta borondate politikoak.

Modelu honek funtzionatu egin du azken hogei urteotan Euskadin. Modeluaren arrakasta begi bistakoa da Europan zehar. Zenbaitek esan dezake nahiago lukeela beste modeluren bat. Bapo, baina esan dezala zein den alternatiba eta, hori bai, oso garrantzitsua gero, segurtatu diezaigula herritarroi, gutxienik, beste horrenbesteko arrakasta.

Mikel Atxagaren saio laburra (Bidegileak, 1998) edo izan ezik, Sabino Aranaren bizitzaz euskarazko aurrenengo idazlana dugu. Itziar Lakak (filologiaz), Joxe Azurmendik eta Esteban Antxustegik (politikaz), Mikel Zalbidek (euskalgintzaz) eta Joseba Agirreazkuenaga (historiaz) egindako azterketak badira aurretik, baina honako hau da, ehun urteren buruan, lehen biografia osotua. Bada, besterik gabe, zerbait.

Baina besterik ere bada. Jurgi Kintanak azken hirurogeita hamar urteotako bibliografia laburbildu du eta zeharo irakurterraza eta irakurgarria den 150 orrialdeko sintesia egiteko gauza izan da, datu zehatzez, hainbat ekarpen berriz, zenbait interpretazio pertsonalez eta, beti ere, maitasun handiz.

Liburuaren aurkezpenean, Mikel Aizpuru eta Joseba Agirreazkuenaga historilariek "orekatutzat" jo zuten Kintana gaztearen emaitza. Ez da gero meritu makala, "Jesukristoren pare gurtzeraino goratua" eta "Hitlerren mailan jartzeraino gaitzetsia" izan den pertsonaren biografia denez gero.

Aranak ez zituen, jakina, burujabetza, askatasuna, nazioa, foruak eta hizkuntza zaharra asmatu, baina bere garaian pil-pilean eta noraezean zeuden kontzeptu guzti horiekin egitasmo politiko eta esparru sinboliko berriak sortzeko gai izan zen. Kintanak berak dioenez "egungo abertzaletasunera iritsi den bidea Sabino Aranak abiatu zuen, Euzkadiren aitak".

Euskara ialgi hadi mundura esan zuen Detxeparek XVI. mendean, eta, XIX.ean, berriz, eman ta zabal zazu munduan fruitua kantatu zuen Iparragirrek. "Txapela buruan, ibili munduan", euskalduna mendez mende aritu izan da, nahiz balea-arrantzalea, marinela, korsarioa, merkataria, misiolaria, artzaina, puntista edo atzerriratua izan. Oraingoan, ostera, enpresak dira gure enbaxadorerik onenak.

Aurreko astean, Ana Agirre sailburuak eta Arrasateko kooperatibek Txinako Shanghain inauguratu zuten lehen industrialdea. Berrehun inguru dira munduan zehar sakabanatuta dauden euskal lantegiak eta milatik gora, berriz, bulego komertzialak. Honez gero, gehiago dira euskal multinazionalak munduan, nazioarteko multinazionalak Euskal Herrian baino.

Mundua aldatzen ari da eta, munduarekin batera, oraintsu arteko aurreiritziak. Adibidez, Ipar Ameriketako kapitalismoaren ikur den Pricewaterhouse zerbitzu-enpresak Txinako Alderdi Komunistaren Kongresu Nagusiaren informea egin du. Txosten baikorra gainera: Txina ondo doa eta Alderdi Komunistaren jestioa primerakoa. Ez da, behar bada, batere demokratikoa baina... tira. Auditoriak ez dira egiten ideologiak galbahetik pasatzeko, diruzainarenak egiteko baino. Txinak hankaz gora jarriko du mundua hurrengo hamar urtean eta Pricewaterhousen onespena du horretarako. Bingo!

Auskalo zer esango ote lukete Xabierko Frantziskok eta Mao Tse-tung-ek txakolin batzuk jotze aldera Shanghaiko Euskal Etxean elkarrekin bilduko balira baina, zalantzarik ez gero, mortalak eta bi datoz Txinatik. Datozkigu, alegia.

Bi dira gaur egungo gizartean indarrean dagoen telekraziaren berezitasunak. Batetik, komunikabideak, oro har, eta telebista, bereziki, direla iritzi publikoaren sortzaile eta bideratzaileak. Bestetik, talaia horietan suspertu ohi den iritzi publikoaren eragileak letretakoak direla gehienbat. Edota, hobeto esan, komunikabideetan pentsalari eta intelektualtzat azaldu ohi diren asko eta asko idazle direla alegia.

Idazle izatea gauza serioa da eta pentsalari izatea, zer esanik ez. Euskal munduan urtetan uste izan genuen aski zela han-hemenka hiruzpalau huskeria idaztea besterik gabe idazle izateko. Garai batean, Euskal Idazleen Elkartearen zerrenda miatu baino ez zegoen hartaz jabetzeko. Ildo beretik, oraindik ere jarraitzen dugu uste izaten, aski dela idazle izatea pentsalari edo intelektual izateko.

Hala ere, besterik frogatzen ez den artean, kazetariak, poetak edo nobelagileak ez dira bestelako arloetako profesionalak baino intelektual edo pentsalari handiagoak. Segurutik, nor bere arloan, zein baino zein hobeak izango dira, baina hainbat literatura-generorekiko trebetasunak ez die hain konplexuak diren gizarte-zientzietan jakituria berezirik segurtatzen. Are gutxiago maisutasunik.

Seguru gero idazle jendeak plaza irekian esaten dituenak zentzuzkoak direna. Kontua ez da zentzuzkoak ez izana, zeharo arruntak izana baizik. Horretara, arazoa ez da gauza arruntak esatea, intelektualen burutik ateratako pentsamenduak direla sinestea baino.

Eta arriskurik arriskutsuena, beraz, erdipurdiko hausnarketa xumeak baino ez direnak pentsamendu intelektual sakontzat jotzea. Entretenituko gara, bai, baina ez dugu, horratik, aurrera egingo.

Aunque nos resulte ahora increíble, hace apenas 60 años, cuando la BBC reinició sus emisiones tras el paréntesis de la Segunda Guerra Mundial, se daba por hecho que la televisión no era un medio adecuado para ofrecer noticias. Se entendía la información como un género reservado a la prensa escrita y la radio, y los expertos en comunicación creían que el medio televisivo no tenía nada que ofrecer al respecto. Por aquel entonces los noticieros no valían dos perras gordas y la posibilidad de un canal informativo como la CNN (más de mil millones de espectadores) era del todo inimaginable.

Medio siglo largo más tarde, televisión e información van cada vez más unidas. Nadie cuestiona la importancia de la prensa escrita pero, a estas alturas, el gran cambio ya se ha producido: prácticamente no queda ningún lector de periódico sin televisor, mientras que son muchas las familias que satisfacen su demanda informativa con sólo televisión. Otra cosa es si se enteran realmente de algo.

Los noticieros de televisión se han convertido en un ritual sagrado de la comunicación, donde el presentador oficia la misa informativa y el feligrés asiste sin prestar mayor atención. Es como si lo importante no fuera participar sino cumplir con el precepto, y en la cita televisiva la cuestión no radica tanto en informarse, cuanto en sentirse informado.

Hace ahora veinticinco años, cuando se iniciaron los primeros informativos de televisión en euskera, se oyeron quejas en el sentido de que las personas mayores, euskaldunes de toda la vida, no terminaban de entender bien las noticias. La cosa se aclaró, o acaso se complicó más, cuando, realizadas las pruebas al respecto, se comprobó que las personas mayores tampoco entendían del todo los informativos en castellano. Para entonces, los americanos habían ya estudiado que, al término de un informativo de una veintena de eventos distintos, la mayoría de los telespectadores apenas era capaz de recordar con algún detalle más de siete u ocho noticias. Es algo que puede usted probar en su propia casa y, en cualquier caso, le reto a explicar ahora mismo cinco noticias del último informativo que vio usted anoche.

Es evidente que los informativos de televisión se ven más que se atienden. Y esto no es nuevo, ni estamos ante un efecto exclusivo de la televisión. Otro tanto ocurría, por ejemplo, en los conciertos que los grandes gurús de la música como Listz, Mozart o Shumann ofrecían en directo ante públicos muy reducidos y selectos. Con respecto a Listz, por ejemplo, las críticas de la época explican al detalle que el aliento mismo del genio se puede experimentar, pero no describir. Imaginad un ser delgado, estrecho de hombros, de cabellos caídos sobre el rostro y el cuello, un rostro extraordinariamente espiritual, movido, pálido, interesantísimo; unos ojos que traducen todas las expresiones... tendréis una idea de Listz. Pero cuando se sienta al piano pasa sus manos por sus cabellos primero, luego fija la mirada, su busto se tranquiliza y sólo la cabeza y la expresión del rostro indican los sentimientos que experimenta. Es imposible hacerse una idea de este juego: hay que haberlo visto. Es decir, todo un discurso que tiene más que ver con una descripción visual del artista que con la calidad musical del concierto. Es como si, en la información meteorológica, diéramos más importancia al “look” y gestos de Ana Urrutia o Andoni Aizpuru que al pronóstico del tiempo. En la misma línea, el propio Mozart se quejaba de la limitación intelectual de su mujer Constanza, quien --más que atender y disfrutar de la música-- miraba y “veía” complacida a su marido.

Un investigador serio como el psiquiatra Juan Antonio Vallejo-Nágera no tuvo reparo en definir todo esto como “efecto televisivo”, fruto de la cercanía entre intérprete y público, que fue perdiéndose a medida que los teatros fueron creciendo en dimensión y alejando a los espectadores del escenario. Lo cierto es que desde lo alto de un anfiteatro apenas le queda al espectador otra posibilidad que escuchar, porque ver, lo que se dice ver, como no sea con esos pequeños prismáticos concebidos precisamente para tal uso...

La cuestión es que la televisión ha conseguido ofrecer al sufrido espectador de “gallinero” un asiento en primera fila del palco de autoridades y volvemos así a revivir los tiempos dorados de Listz. La televisión nos acerca tanto al accidente de tráfico, al campo de batalla o a la alcoba de los famosos que nos pueden las imágenes y vemos más que oímos. Además, todo hay que decirlo, a lo mejor nos pasa a todos un poco lo que a la mujer de Mozart... Probablemente no tocaba el piano tan bien como su marido, pero seguro que le hubiera gustado la televisión.

Eusko Jaurlaritzaren Kultura Sailak datorren urteko aurrekontu-proposamena aurkeztu du eta urteroko kritika berberak jaso. Zalantzarik ez gero Kultura Sailak behar hainbat kritika merezi duela, baina ez duena balio zera da: Urtero gezur berberak esan eta, gainera, urtero berriak balira bezala azaldu.

Hasteko, egia da, bai, aurten ere, Kultura Sailaren aurrekontuen erdia EITBk eramaten duela eta Hizkuntza Politikak, berriz, %20. Bai, egia ere bada, EiTBren aurrekontua %6 izango litzatekeela, eta Hizkuntza Politikarena %2, Hezkuntza Sailean edo baleude. Gehiegi ote?

Kultura Sailak kritika merezi du segurutik baina, hala ere, Espainiako Kultura Ministeritzarekin alderatzea iruzur hutsa da, RTVEren aurrekontuak eta bere zor historiko izugarria ez baitaude Kulturan, gaztelaniaren hizkuntza politika kudeatzen duen Cervantes Institutua ez dagoen bezalaxe.

Bai, Kultura Sailaren aurrekontuak hobegarri dira seguraski, baina ez dago Autonomi Erkidegoaren kultura-aurrekontuak Jaurlaritzaren aurrekontuen arabera neurtzerik soilik, hiru diputazioen kultura-aurrekontuak Jaurlaritzarenak baino handiagoak direla aipatzeke edota kultura-arloan gure udalen ahalmena ingurukoena baino handiagoa dela gogoratu barik.

Era berean, Kultura Sailak zinemagintzarako jarritako 8 milioi euroren aurrekontua ez da, ez, nahi beste izango, baina eskasia hau kritikatzeaz gainera ondo legoke salatzea espainiar gobernuak ez duela oraindik zine-eskuduntza transferitu eta, beraz, euskal hiritarrek birritan ordaintzen ditugula bertako zinearen aurrekontuak. Hau da, transferentziarik balitz 16 milioi euro izango genituzkeela diru-ahalegin berberaz.

Herri-kontsulta dela eta, jakina da --aurretik akordiorik ez badago, behintzat-- Ibarretxe lehendakariak datorren ekainean baimena eskatuko diola Eusko Legebiltzarrari hurrengo udazkenean herri-kontsulta egiteko. Ezin oraindik jakin Ibarretxek baimen hori lortuko ote duen Legebiltzarraren aldetik baina, onenean ere, badirudi ez duela %56aren onespena baino gehiago lortuko. Ehunetik 56 hori asko edo gutxi den eztabaidagarri izan daiteke baina zalantzarik ez joko demokratikoaren arabera nahikoa dela. Eta kitto.

Hau egia izanik, egia ere bada Abiada Handiko Trenak Eusko Legebiltzarraren %86aren onespena duela. Baita Nafarroako Legebiltzarraren %86arena ere, hain justu. Eta, horretara, ezin besteko galdera zera da: zergatik herri-kontsulta egiteko aski da Gasteizko Legebiltzar soilaren %56a eta Abiada Handiko Trena egiteko ez da aski Hegoaldeko bi parlamentuen %86a?

Are gehiago. Nahiz eta Eusko Legebiltzarrak Abiada Handiko Trena erabaki, hor ari dira hainbat alkate adierazten, Parlamentuak besterik esan arren, eurak buru-belarri saiatuko direla –-tokian tokiko herritarren izenean-- Abiada Handiko Trena beraien herrietatik pasa ez dadin.

Bapo, bapo... Eta, era berean, Eusko Legebiltzarrak herri-kontsulta egitea erabaki arren, hainbat alkate hasiko balira esaten --tokian tokiko herriaren izenean jakina-- euren udaletan ez dela herri-kontsultarik egingo?

Segurutik alkateei ez dagokie euskal hiritar guztion herri-kontsultaz erabakitzea. Baina, gu guztion trenaz bai ala?

EVEk eta SPRIk 25. urteurrena ospatu dute. Azken urteotan euskal energia, industria, azpiegitura, garraio eta zerbitzu publikoen inguruan izandako berrikuntzen adierazleetako bi dira. Ez bakarrak, baita EiTB eta beste hainbat ere.

Tradizioaren ondareak eta berrikuntzaren erronkak egituratu dute euskal administrazioaren leloa. Gizarte modernoa mundura zabalik dago eta zenbait kritika politikok besterik nahi arren, Euskal Herria aurrerakoia da. Aurrerakoia bai, baina ez azken 30 urteotan soilik, baita bizpahiru mendetan ere. Ezin ba meritua oraingo jaurlaritza eta diputazioena bakarrik izan, betidaniko herri-erakunde guztiena baino.

Ezin gero ahaztu, Menéndez Pidal jakintsuak (Historia de los heterodoxos, 1930) esan bezala, 1765an sortutako Euskalerriaren Adiskideen Elkartea aitzindari izan zela eskolaren zein lanaren balorea aldarrikatzen eta, ondorioz, gurean hain ospe txarra duen Cánovas ministroak onartu zuela (1877) “en su espíritu administrativo, aquellas provincias han sido superiores hasta ahora a otras de la Nación” (Última etapa de la unidad nacional. Los Fueros vascongados en 1876. Fermín Lasala y Collado, 1924). Era berean, frankismoaren prentsa eta propaganda sailean aritutako Fernández Almagro akademikoak azpimarratu zuen (Cánovas. Su vida y su política, 1951), XIX mendeko Andalusia ultraerrepublikar eta anarkistak jauntxokeriari men egin zion bitartean, “las tradicionalistas Cataluña y Vasconia se pusieron a la cabeza del avance industrial”. Eta Soldevila historilariak ezarri zuen (Historia de España, 1952): “Fueron Cataluña y Vasconia, los dos ex baluartes del viejo carlismo, aquellas regiones en que más pronto se formó una opinión anticaciquil dispuesta a ejercer de modo efectivo sus derechos cívicos”.

Ordurako, Caro Baroja jabetua zen (Los pueblos de España, 1946) Katalunian eta Euskal Herrian gertatutako paradoxa ez zela Europan berria, ez baitziren alferrik britainiar tradizionalistak ere izan iraultza modernoaren eragileak.

Tradizio aurrerakoia? Aurrerapen tradizionala? Auskalo, baina jarrai dezala beste pare bat mendetan.

Hogei urtez eraberritze-lanetan aritu ondoren, 2003an jendaurrean azaldu zen, Milango Santa Maria delle Graeze elizaren prefektorioan (ordua eskatu behar da), Leonardo da Vinciren Azken afaria (1498). Baina, zoritxarrez, lau urte aski izan dira pinturaren osasun-egoera berriro ere kinka larrian jartzeko. Milioitik gora izan dira geroztik bertaratutako turistak eta berauek ilean eta arropan eramandako hautsak historian zehar izan den pinturarik aipagarrienetako honen blackening edo belzte-prozesua areagotu du.

Dan Brown-en Código Da Vinci nobelaren arrakastak arteaz ezer gutxi arduratu ohi den jendearen interesa piztu badu ere, tenperaz margotutako horma hau gero eta garrantzi gehiago hartzen ari da Informazio Gizartearen ikerleen artean, Leonardo da Vinci bera ziberkulturaren aitzindaria dugulakoan.

Eduardo Chillidak esan zidan behin arteak --teknologiak ez bezala-- ez duela ildo jakineko garapen-ardatzik. Hau da, teknologian errobera-gurdia-autoa-hegazkina delako katea ezinbestekoa bada ere, artegintzan berpizkundea-barrokoa-inpresionismoa-kubismoa delako bilakaera bestela ere izan zitekeela. Alegia, nekez litekeela errobera asmatu aurreko autorik, baina bai, ordea, teoriaz behintzat, barrokorik gabeko kubismorik.

Hala ere, ziberkulturaren zenbait ikerle kontrako iritzikoak dira eta, asmakizun berriei gurasoak bilatu beharraren beharrez, pinturaren historian izan diren estiloen arteko lotura segurutzat jo ezezik, pintorerik klasikoenak aldarrikatzen dituzte gaur egungo hainbat teknikaren oinarritzat. Aditu hauen ustez, nekez ulertu liteke gaur egungo infografia Berpizkundeko pinturak erakarri zuen ikuspegi espazialik gabe eta zail litzateke errealitate birtualera iristea aldez aurretik Bosco edo Daliren surrealismorik izan ez balitz.

Auskalo gero zer den lehenago, arrautza ala oiloa, baina eztabaidak dirauen bitartean ezin inondik ere ukatu Leonardo da Vincik bizitzarik gabeko androide gotikoak arima errenazentistaz berpiztu zituela, ordurarteko marrazki zapalei atmosfera sakona eskaini ziela eta bi dimentsiotako pintura lau-lauari bolumen geometrikoa ezarri.

Orain dela bostehun urte pintatutako “Azken afaria” bertatik bertara ikusi baino ez dago Leonardo da Vinci errealismo birtualaz bapatean jabetzeko. Ezin gero ahaztu, pintore ezezik, zientzilari, ingeniari eta ikerle ere izan zela eta, beraz, inork baino lehenago bategin zituela bere baitan gaur egungo ziberkulturak elkartarazi nahi dituen zientziak eta letrak, teknologia eta Arte Ederrak alegia.

Aristoteles berpiztu egin da. Gora Aristoteles!

Gaur goizean bide-bazterreko gasolindegian geratu naiz gasoila hartu ahal izateko. Aurrez aurre neska panpoxa, dotore asko uniformatua, gasolina zerbitzen. Atzekaldean jarri naiz, txintxo-txintxo, noiz nere txanda helduko.

Begiratzea merezi zuen neska, batere zalantzarik gabe. Orraztu berria, mototsa ondo asko jarria, belarri atzekaldeak tira-tira garbi eta neskato bihurriaren ile luzekina bekoki aurrean. Sama ingurutik hanka puntetaraino body beltz estu-mestua soinean eta gainean, berriz, gona motz-motz eta txaleko "Galesko printze" gorri-urdin bizi-biziak. Berna luze eta tenteak, nabarmen samar, eta ipurdia ere zurruna... antza. Etxera eramateko moduko horietakoa.

Nere kaxa pentsatu dut: "zelakoak egin behar gasolina saltzeko... mortalak eta bi gero. Nonbait autozerbitzua-sistemak ez du behar bezainbat funtzionatzen... berriro zerbitzu pertsonalizatuari ekin behar... eta gizakumeak erakartzeko hobe neska lirainak betozko iluneko mutilak baino. Hauxe marka! Martxa honetan Playboy conejito fashion modelu amerikarrera ítzuli beharko ote dugu?"

Eta zer pentsa neskaren egoerari buruz? "Horretan jarri beharra ere... ez dago nonbait lan-merkatua aukera handitarako. Hala ere, benetan duina al da horrela jantzi beharra? Lan-kontratuan izango al du aldez aurretik zehatz-mehatz ezarria? Horrelako baldintzarik jartzerik zilegi ote? Zortzi ordutan horrela... jakinean gizonezko guztien begiak gainetik kendu ezinda izango dituela... Horretarako ere ezpal berezikoa izan behar... edo premina besterik ez ote?"

Eta guzti honetaz pentsatzen ari nintzela, neskak mangera bere lekuan utzi, kutxa-leihatilera joan, bueltatu, autoan sartu eta alde egin du.

Eta nik, nere pelikula egiteari laga eta depositoa betetzeari ekin behar izan diot, kristoren errutinaz, ganorarik ezaz eta alferkeria handiz.