Bakeak ekarriko duen egoera politiko berriak Nafarroari buruzko eztabaida suspertu du eta, besteak beste, hauzi honen inguruan dauden bi muturrak nabarmendu. Batasunaren inguru-mingurua, batetik, Nafarroarik gabeko Euskal Herrian ez dela bakerik izango mehatxatuz. Eta, UPNren alderdia, bestetik, Nafarroak ez duela sekula Euskal Erkidegoarekin batere egitasmorik partekatu zemaituz.

Bi muturrok zeharo kontrajarriak iruditu arren, uste baino hurrago daude elkarrengandik. Biek aldarrikatzen dute euren burua nafar guztien ordezkaritzat, biek dakite aldez aurretik zein den Nafarroarentzako etorkizunik onena eta biei bost axola zaie nafarrek zer nahi duten.

Baina, nahiz bi muturrok besterik esan, Nafarroaren geroak ez du historiak erabakiko, ez euskal irrendetismoak, ez nafar esentzialismoak, ezta “nafarrak erotuko ote diren” beldur den Miguel Sanz jaunak ere. Nafar etorkizuna erabakiko duen tresna bakarra demokrazia da.

Zenbaitek esan dezake demokrazia ez dela perfektoa, “Madrilek” mortalak eta bi egingo dituela nafarren borondatea ekiditzeko edota euskal abertzaletasunak ez duela amore emango bere aldarrikapena lortu arte. Bai, behar bada bai, behar bada demokrazia ez da perfektoa, joko politikoak hainbat baldintza ditu eta mundu hau zeharo konplikatua da. Baina, hiru xemaiko esne-berbei utzi eta, behingoz, onartuko al dugu guztiok ere: ez-dago-demokrazia-baino-beste-biderik. Eta kitto.

Gero, ozta-oztako demokrazia eskas horretaz baliatuz, aukera bakoitzak jakingo du zer esan, zer egin, zer eskaini, nafar-jendea erakartzeko, liluratzeko, limurtzeko, xarmatzeko edo amainatzeko. Seguru gero, hori guztia teoriaz hitzegitea baino zailagoa dela, baina nork esan du demokrazia erraza denik?

Eta, tituluan aurreratu bezala, Nafarroa adibidea besterik ez da. Euskal Autonomi Erkidegoan eta Iparraldean ere apostu bakarra demokrazia baino ez da. Kontua ez da nork handiagoak esan, nork aukerabide aproposagoak eskaini baizik. Asmatu alegia.

“Sekulako krisialdi sakonaren ondotik, Euskadiko autonomiak bere sistema ekonomikoa modernotu du eta hazkuntzari ekin. Eraberrikuntza hau bertatik eragindako estrategian eta bertako nortasun-kulturan oinarritzen da. Guztia egin da lurralde-agintarien erabaki-ahalmenaz eta jaurlaritzaren eraginez, Madrilek besterik nahi izan arren”. Esaldi honekin hasten da “Les Echos” (2006-04-13) egunkari ekonomiko frantsesak Euskal Herriaz egindako erreportajea (http://www.lesechos.fr/).

Rajoyk Euskal Herririk badenik ere ukatu arren, Frantziako egunkari ekonomiko honek Euskal Autonomi Erkidegoa, Nafarroa eta Iparraldea bildu ditu mapa berean “le monde basque” izenburupean. Auskalo gero euskal naziorik ba ote den baina, sikeran, euskal mundurik bai behintzat. Eta, itxura denez, etorkizun oparorik izan dezakeen mundua, “euskal mirariaren errezeta” eredutzat eskaintzen zaie-eta irakurleei.

Edozenbat datu ekonomiko azaltzeaz gainera, “Les Echos” egunkariak euskal miraria bideratu ahal izateko jarrera nagusiak laburbiltzen ditu: lan-zaletasuna, gauzak ondo egin nahia eta solidaritate-zentzua. Baita herri-agintarien apostua ere, eraberrikuntzan, ikerkuntzan, energian nahiz teknologia berrietan.

Erreportaje hau pozarren hartu dute pil-pilpilean dagoen Iparraldean. Euskal abertzaletasuna ez behar bada baina, euskal izaera, sena eta jatorria behintzat nabari asko indartzen ari dira Iparraldean, eta ETAren “cessez-le-feu-permanent” delakoak hegoaldearekiko beldurrak uxatu ditu eta baikortasuna, aldiz, areagotu.

Iparraldea gero eta gehiago ari da jabetzen Hegoaldearen aukerabideez, euskararen eta herri-nortasunaren mesedetan ezezik baita ekonomiaz, azpiegiturez eta gainerako garapen guztiez ere. Eta “Les Echos” egunkari ekonomikoak esandakoak berriak ez diren arren, bada aldaketa nabarmen bat: orain arte abertzale sutsuak baino ez ziren Hegoaldeko miraria aldarrikatzen zutenak; orain, aldiz, Parisko egunkari ekonomikorik ezagunena. CŽest la différence¡

Con toda seguridad son más de una las diferencias entre el Partido Nacionalista Vasco y el Movimiento de Liberación Nacional Vasco, pero hay quizá una que, a pesar de su evidencia, no acostumbra a ser especialmente reseñada. Me refiero a la distinta valoración que uno u otro movimiento político hacen en relación a la variable histórica.

La apelación a la historia es una constante en el nacionalismo aranista desde su propia fundación y ha adquirido especial valor tanto en los momentos de cambio como en todas aquellas situaciones en las que ha sido necesario tomar decisiones trascendentales. Se podrá o no estar de acuerdo con la lectura que EAJ-PNV hace de la historia, pero es incuestionable que no hay otra formación política en el espectro político vasco que apele tanto a la historia, lo que en el peor de los casos evidencia que se trata de un campo en el que nos e siente nada incómodo.

La historia es para EAJ-PNV algo más que una inevitable sucesión de hechos acaecidos con mayor o menor fortuna. La historia es para el nacionalismo centrista toda una hoja de ruta de gran contenido estratégico. Expresiones como katea ez da eten o izan zirelako gara; garelako izango dira (Xabier Lete y Lurdes Iriondo) compendian toda una línea de pensamiento intergeneracional. La apelación a la historia no es solo consustancial al discurso ideológico de EAJ-PNV, es también su red de seguridad. Memoria histórica, derechos históricos, territorios históricos o tradición pactista en el devenir histórico, son todos ellos conceptos prepolíticos y predemocráticos pero que están en la esencia misma de la radical reivindicación política y democrática de lo que se presenta como nacionalismo moderado.

Nada de esto adquiere mayor enjundia en el imaginario del MLNV. En la llamada izquierda abertzale, ni siquiera en su autodenominada vanguardia, hay estrategia alguna que se afiance en la historia. Desde una perspectiva histórica, el MLNV es un movimiento a salto de mata, sin pasado ni futuro, en el que la única constante ha sido su inconstancia errática. El discurso ideológico actual del MLNV se contradice con lo que propugnaba hace apenas diez años y sus propuestas políticas están en las antípodas de cuanto proclamaban hace veinte. Hoy es el día en el que el MLNV tiene verdaderos problemas para explicar a sus propios seguidores de dónde viene y a dónde va. El MLNV dispuso de su minuto de gloria histórica cuando el presidente Aznar tuvo el mal gusto de citarlo ante el mundo en los prolegómenos de la tregua de 1998, y ni siquiera entonces tuvo la perspicacia suficiente para aprovechar la ocasión.

La diferente visión histórica llevó a EAJ-PNV a esperar con "impaciente paciencia" la restauración, en 1978, de las instituciones democráticas por las que había luchado cuarenta años antes, a apostar por participar en el plural juego parlamentario y a tratar de dotar al país de cuantas herramientas de autogobierno fueran posibles en cada momento político. Por el contrario, la carencia de toda contextualización histórica llevó paralelamente al MLNV a levantarse en armas contra el Estado; a renegar del cambio y pretender la no participación ciudadana en las elecciones de la transición democrática; a practicar el asesinato, el chantaje y la extorsión en una sociedad del primer mundo; a no aceptar las reglas del juego parlamentario incluso dentro de la Unión Europea y, en definitiva, a confiar que fueran otros - españolistas, sucursalistas, traidores, cipayos...- los que sacaran las castañas del fuego.

Y no vaya nadie a creer que, al margen de consideraciones éticas y morales, estos aciertos y desaciertos de las distintas opciones políticas son fruto del azar, la casualidad o el nivel de conocimiento. No. En una entrevista que yo mismo realicé a Xabier Arzalluz hace treinta años (Zeruko Argia, 1976), el ya entonces líder nacionalista tenía muy claro cuál era el camino a emprender por su partido y auguraba abiertamente el fracaso histórico del MLNV si no cambiaba de estrategia.

Se abre un nuevo tiempo. Un nuevo tiempo histórico en el que la llamada izquierda abertzale está una vez más llamada a tomar decisiones de gran calado. Volverá a no acertar si no relee con humildad el pasado y si cree que la historia no va con ella. Volverá a errar si considera que la causa vasca no tuvo quien la defendiera hasta la aparición de ETA, si sigue pensando que la sociedad vasca lleva treinta años descarrilada, si desprecia las potencialidades estatutarias, si pretende hacer borrón y cuenta nueva, y si, encima, espera que les recibamos como los auténticos héroes.

Es más que probable que la reconciliación no exija la explicitación pública del perdón. Pero es bastante menos probable que la reconciliación tenga que pasar por alardear de supuestos méritos y heroicidades. Como le dijo Manuel de Irujo a un conocido ex falangista empeñado en mostrarse como adalid de la democracia: "Los conversos a la cola".

Si alguien puede sacar ahora músculo será quien lleva treinta años de juego político continuado. Los que no, mejor si se dedican a tareas previas de entretenimiento y pedagogización de los suyos. Que todo les va a hacer falta.

Pio Barajoaren heriotzaren 50 urtehurrena ospatzen hasi bezain laster azaldu dira barojazale eta baroja-ez-horren-zale omen direnen arteko hikamikak. Nabarmena da gero, eztabaidok ez direla literatur-arloan, politikaren inguruan baino.

Zenbaitek interesa du azpimarratzeko, barojazaleak gizarte aurrerakoi eta urbanoaren ispilu direla eta barojazale ez direnak, berriz, gizarte atzerakoi eta baserritarrarenak. Are gehiago, adierazi nahi digute Barojak XIX. mendeko euskal baserritarkeria salatu zuela eta, horregatik, abertzalegoak ez duela haren nobelagintza batere gogoko.

Auskalo gero teoria horrek balio ote dezakeen Bidasoa aldean --Lapurdi eta Nafarroako mugartetik, Hondarribia eta Donostiara bitartean-- baina nekez balio dezake Deba aldean behintzat, Gipuzkoa eta Bizkaia arteko mugan, Arrasatetik itsasbazterreraino. Egia, bai, Barojak amaitzear zegoen gizartearen berri eman zuena, baserritarrak, arrantzaleak, mugalariak eta kontrabandistak tarteko, baina egia ere ordurako, Garibaik 300 urte lehenago esan bezala, Deba arroan forjariak, meatzariak, merkatariak eta enpresariak nagusi zirena.

Barojaren paisaiak gogoan dituen herriak Sara, Zugarramurdi edo Lesaka diren bitartean, Garaibaik bertatik bertara bizi dituen herriak Oñati, Eibar eta Elorrio dira. Barojaren pertsonaiak --Juan de Alzate, Shanti Andia, Martin Zalacain eta Tximista kapitaina-- fikziozkoak dira eta Garibairenak, ostera, egiazkoak, Martin de Andonaegi, Lopez de Isasi edo Ana de Vergara, “muger libre” zena eta orain laurehun urte Valladoliden negozioak zituena. Barojaren progresia erromantikoa da eta Garibairen klasizismoa, berriz, bizitza bera bezain latza.

Don Pioren nobelagintza disfrutatzeko da, ez politikarik egiteko. Barojak euskaltzaletasunak gogoko duen mundua akabatu nahi duela esatea ezer gutxi jakitea da. Zenbaitek ez daki, oraindik, Pio Baroja jaio orduko edozenbat euskaldun lau mendeko tradizio industrialaren jabe ginenik.

Romano Prodi irakaslea Silvio Berlusconi zaldunaren kontra, asteburu honetan Italian jokatuko den norgehiagoka. Politikari bi ezezik, bizitza ulertzeko modu bi arituko dira ahari-topekan, zein hurrengo legealdian gobernuaz arduratuko.

Eraz, Berlusconi argazkitan baino txikiagoa da eta Prodi, uste baino lerdenagoa. Aurrena bizkorra, arola eta kanpolarrosa; bestea geldoa, laua eta aspergarria. Zaldunak hitzegiten dizu, arin-arin, dena baleki moduan eta irakasleak entzun, adi-adi, ezer ez baleki bezala. Berlusconi oilarra da eta Prodi oiloa.

Moldez, Berlusconi etxegintzan aberastutakoa da, Italiako telebista-merkatuaren %90 kontrolatzen du, Mafiarekiko harremanak leporatzen zaizkio eta munduko 25 pertsonarik dirutsuenetakoa. Prodi, ostera, kultura-gizona, giza-baloreen defendatzaile, edozenbat unibertsitatetan ekonomia doktore eta hogeitaka libururen autore.

Zentzuz, Berlusconik eskuin-zentrutik faszismorainoko hamar alderdi gidatzen ditu eta Prodik, berriz, beste hamalau bildu, kristau-demokrazia, ezker-zentrua eta alderdi komunistak tarteko. Berlusconi antieuropar amorratua da eta Prodi europarzalerik sutsuenetakoa. Berlusconi Irak-eko gerraren bultzagile eta Prodi italiar indarrak etxeratzearen aldekoa. Berlusconik pailazo-ospea du nazioartean eta Prodik, aldiz, intelektual-irudia.

Hala ere, jestio ekonomikoa izango da italiarrek botoa emateko gehienbat gogoan izango dutena. Prodi, teoriaz ezezik, praktikan ere ekonomilari ona da. Industri-birmoldaketa arrakastaz egin zuen 1982an eta txukun laga zuen Italia, 1998an Lehen Ministroa izateari utzi zionean. Berlusconirekin, aldiz, Italia sekulako unerik larrienean dago hazkuntzaz, produktibitatez eta lehiakortasunez.

Bi arrazoi nagusi izango dituzte italiarrek Prodiren aukera egiterakoan. Bat, Prodi Berlusconi baino fidagarriago iruditzen zaiela etorkizuna segurtatzeko orduan. Eta bi, Berlusconi bistatik kentzea arrazoi nahiko dela, besterik gabe ere.