Lau urte lehenago idatzi zuen Umberto Ecok Apocalittici e integrati saiakera eta 1968ko maiatzean kaleratu ziren unibertsitariak apokaliptiko samarrak izan arren, azkenean integratuek irabazi zuten, hurrengo ekainean Frantziako eskuina atera baitzen indartua eta komunismoak ez baitu geroztik bururik altxatu.

Baina, Nanterre eta Sorbonako matxinadaz gainera, beste hainbat gauza gertatu zen 1968an, Paris ezezik mundu osoa zegoen-eta pil-pilean. Ezin gero ahaztu  unibertsitari frantsesen protesten suziria izan zela Vietnamgo gerra, non urte berean amerikar marinek 500 inguru ume eta emakume erail zituzten My Laiko sarraskian.

Erail ere erail zituzten Ipar Ameriketan  Robert Kennedy senatore demokrata eta Martin Luther King buruzagi beltza, beronen ametsik --I have a dream--  nahi ez zutenen eraginez. Eta, 1968an ere, sobiet armadaren  200.000 gudarik eta 5.000 tankek suntsitu zuten “Pragako udaberria”ren aldaketa nahia.  Aldi berean, Joan Manuel Serratek ezin izan zuen Eurovisioan parte hartu katalanez kantatu nahi izateagatik --gure zenbait eskola publikotan euskara estreinako onartua zen bitartean--  eta Apollo 8-ko astronautak izan ziren ilargiaren atzekaldea sekula ikusi zuten lehen gizakiak.

Stanley Kubrick-ek ere 1968an aurkeztu zuen 2001. A space oddissey eta 33 urte geroago, benetako 2001an, denok konturatu ginen zein gutxi asmatu zuen.

Segurutik bestelako gehienek bezalaxe.

Deia, 2008.05.12

 Paris

 Vietnam

 Praga

Además de las consabidas presentaciones de las autoridades del momento, tampoco faltaron las colaboraciones de intelectuales, escritores, periodistas, cronistas y publicistas de la época, como Julián Marías, José Luis Martín Descalzo, Carlos Santamaría, Ramiro Pinilla, Jenaro Garate, José María Donosty, Julio de Sarasua, Pedro Celaya, Juan San Martín o José de Arteche, quienes desde su personal perspectiva más vital que ideológica (eran tiempos poco propicios para posicionamientos políticos confesos) nos dejaron el reflejo de una sociedad en la que muchos de los valores que, por básicos y elementales,  hoy apenas apreciamos eran en aquel tiempo más deseo que realidad.

La evolución más radical

Entre ellos destaca el artículo Unas consideraciones acerca del trabajo femenino, de José de Arteche, en las que el prolífico periodista guipuzcoano observa con interés e incertidumbre la entonces incipiente incorporación de la mujer en el mundo laboral: “La mujer trabaja en actividades que hasta hace poco parecían reservadas exclusivamente al hombre. Mirando el porvenir sin prejuicios, al trabajo femenino, por lo menos en países de cierto desarrollo, se le ofrecen perspectivas que cada día será preciso tener más en cuenta. La creciente carencia de servicio doméstico tiene mucho que ver con esa realidad”.

José de Arteche intuía en 1962 los cambios revolucionarios que se avecinaban: “Puede que esta nueva e insospechada versión que equipara el trabajo femenino al trabajo del hombre signifique la evolución más radical de nuestra sociedad <...> El trabajo no distingue de sexos, pero el trabajo de la mujer rompe un equilibrio milenario; toca, acaso, con un aspecto Sacral de la vida social”.

La gran aventura

El periodista intuye la radicalidad del cambio: “El trabajo, que introduce a la mujer brutalmente en el mundo de los hombres, contacta asimismo violentamente con lo más profundo de nuestra manera de ser. Pocas aventuras más trascendentales en el mundo moderno que ésta de lanzar a la mujer masivamente al mundo del trabajo”.

Considera además, que la mujer no lo hace por gusto, sino por razones más prosaicas: “Pero no se trata, por lo general, de ninguna mística de la emancipación. Pura y simplemente, en la mayoría de los casos, son motivos económicos los que empujan a la mujer al mundo trabajador”.

E incluso le augura a la mujer un duro futuro: “El progreso técnico y el progreso social permiten en muchos sitios reducir la jornada de trabajo hasta límites insospechados hace algunos años, pero no ocurre lo mismo con la mujer trabajadora, sobre todo si es casada. Esta necesita añadir un plus de trabajo casero, muchas veces agotador, a su labor profesional”.  Y se atreve a adelantar el futuro: “Las responsabilidades familiares pesaban –y siguen pesando y pesarán— particularmente sobre las espaldas de la mujer”.

El hombre y la mecanización hogareña

Pero Arteche advierte en 1962 las ventajas de la revolución tecnológica: “La maquinización de muchas labores del hogar es hoy una feliz realidad”. Y añade: “Puede que este aspecto haya derribado otro gran obstáculo. La mecanización hogareña destruye bastante imágenes del hombre considerado como señor inapelable de la casa. El hombre, al margen de ciertos quehaceres, está hoy obligado a participar de las labores de su hogar, sin sentirse por ello desvalorizado en lo más mínimo. Hay ciertas discriminaciones laborales que deben desaparecer en el seno de las familias. Un marido necesita de modo elemental ayudar a su esposa. Es obligado dar sentido a la mecanización del hogar”.

Era 1962. José de Arteche fue sin duda un adelantado a su época. La cuestión hoy, en 2008, es saber sin son muchos o pocos los atrasados a su época.

Rosario Iriondo, Angelita Zubia, Rosarito Goenaga, Begoña Zezeaga, Amaia Paredero, Juanita Albizu, Alizia Loiola y Joxepa Aurtengua (Elgeta), el 23 de mayo de 1954, en la despedida de soltera de una de ellas. Fue la primera generación que, en palabras de José de Arteche, "mecanizó el hogar".

Gure gurasoen garaian senarrek izan zuten hil arterainoko aginte-makila eta emazteek ez zuten etxeko jaunaren erregetza sekula eztabaidan jarri. Honek ez du esangura etxekoandrea morroi hutsa zenik, emakumeek egoera hura bere kaxa gobernatzen asmatu zutela baino, itxuraz behintzat gizonari aurre egin beharrik gabe.

Oraingo senar-emazteak, berriz, hasiera beretik dira oreka berriaren jakitun eta jabe,  elkarren lana zein agintea dezente banatua dute  eta, asko botata ere, lantzean behin gizonak gizonkeriak egiten baldin baditu, gehiago da kaskarina delako, inongo erregea delako baino.

Baina nere belaunaldiko senar-emazteen artean, ostera, elkarren arteko bizitza epe bitan ari da banatzen. Batetik, gizona erretiratu artekoa eta, bestetik, jubilatu ondokoa. Lehen fasean etxeko jaun, kalezale, lagunzulo eta seme-alaben kontuetan ardurabako demasa izandako senarra; bigarren fasean, berriz, zeharo gizajotuta agertzen zaigu, aje guztiek jota, osasunez urri eta bizipozez buru makur, noiz emaztearen gonak aldamenetik aldegingo ote dion beldur.

Emazteak, berriz, ez du bere amaren etsipenik, ez eta alabaren zorrik ere. Oraindik  ere gazte, buru argi eta larrosaren pare, etxeko pasilloan zehar senarrarekin topo egiten duen bakoitzean seguru pentsatzen duela: Zer egin behar ete jonat nik txorimalo honekin hurrengo hogei urtean¡

Bigarren txandaren aukera da, errebantxaren kanpai-hotsa. Emakumea soka-saltoan jarraitzeko gertu, kapitan pilotu, eta senarra medikuak galarazitako ezgauzatxoen amets, kantoiko eskale.

           LA SEGUNDA VIRGINIDAD. El poder sexual de la mujer madura

Proposamen xinplea, logikoa eta edonork ulertzeko modukoa, nahiz eta gero, praktikan, denok onartu ez.

Izan ere, ondo dakizu entzule, hitzetik hortzera aipatu ohi dugula euskara  Euskal Herriaren hizkuntza dela, euskal herritar guztiena... Baina gero, ostera, benetako erabakiak hartzerako orduan, zuk eta biok sarri hitzegiten dugu euskara euskaldunona bakarrik balitz bezala, euskararen etorkizuna euskaltzaleok  baino erabaki behar izango ez bagenu bezala.

Hau da, euskara denona da, bai. Baita euskaraz ez dakitenena ere. Baina erabaki, euskaldunok erabaki beharko genuke batez ere, gu geu gara-eta euskaraz hitzegiten dugun bakarrak.

Auskalo horrela izan beharko ote lukeen, baina, horrela izatekotan, argi gera bedi gero zein jokotan sartzen garen. Ze, euskararen hizkuntza politika euskaldunon gustura eta neurrira egin behar badugu... ez ondoren euskararik ez dakitenei laguntzarik, elkartasunik edo inplikaziorik eskatu.

Eta hori gertatzen den egunean... gureak egin du.

Goiz kronika. Euskadi Irratia, 2008.05.06

Zalantzarik ez gero, euskararen egoera orain 25 urtekoa baino askoz ere hobea dela gaur egun baina, egia ere bada, orduan itxaro ez genituen kontraesanak ere dezente asko azaldu zaizkigula. Lau dira, aurrera begira, Patxi Baztarrikak laburbildutako abiapuntuak: erabilera, atxikimendua, kontsentsua eta transbersalitatea.

Lehen eta behingoz, euskararen erabileraren garrantzia azpimarratu beharra, bestelako iritzi, gurari eta estatistiken balioak ukatu barik, erabilera bera da-eta edozein hizkuntzaren egiazko osasunaren termometrorik fidagarriena.

Ezin bestekoa ere, atxikimendua. Ondo daude eta beharrezko segurutik legeak, planak, egitasmoak, arauak eta diru-laguntzak baina guzti horrek ezer gutxi balio du hizkuntzak herritarren atxikimendurik bereganatzen ez baldin badu.

Atxikimendua, berriz, ez abertzaleen edo euskaltzaleena soilik, herritar guztiena baino. Edozein gizarte demokratikotan, egitasmoek aurrera egingo badute, ideologia guztien arteko kontsentsua behar dute, kolore guztien onespen politikoa eta soziala.

Eta onespen politiko eta sozial hori lortu ahal izateko, beharrezko zorioneko transbertsalitatea, guztion artean egin beharra alegia. Korrikalaririk bizkorrenen eskabideak gogoan izanik, baina makalenen ahalmen urriak ahaztu barik, hizkuntzaren etorkizuna guztion artean adostutako erritmoak baino ez baitu segurtatuko.

Deia, 2008.05.05

 Patxi Baztarrika

Informazioa: XXI. mende hasierarako hizkuntza politikaren oinarriak

Patxi Baztarrikaren azalpena: XXI. mende hasierarako hizkuntza politikaren oinarriak

Iritzia:XXI. mende hasierarako hizkuntza politikaren oinarriak

Tarragonan jaioa eta umetatik Gasteizen hazia, euskaldun ezagutu nuen nik 1968an edo, berak hogei urte baino ez zituela. Branka argitalpenean (euskaldun sozialista aldizkaria) idazteko egin zidan pare bat aldiz gonbite, eta baita nik erantzun ere, Miel Otxin izengoitiz sinatuz. Sekula ez zidan ordea alerik igorri eta ez nuke orain asmatzerik ere izango zertaz idatzi ote nuen.

Gauza sakonik ezin izan, 22 urte baino ez nituenez gero eta, Zeruko Argia astekariaren Eibarko berri-emaile soila izateaz gainera, soka hartakoa ere ez nintzen-eta. Brankaren pare bat ale ditut etxean eta ez dut behintzat nere burua identifikatua sentitzen. Batere ez gero orain, baina ezta orduan ere. Pentsatzekoa da, ordea, Henrikek berak hurbil samartzat jotzen zuen argitalpena zela, Txillardegik ETA utzi eta Branka aldizkariaren hildotik edo sortu baitzen geroxeago ESB (Euskal Sozialista Batzarra. Arantzazu, 1976), Eduardo Artamendi eta Alberto Zuazua nere txikitako lagun eibartarrak  tarteko, eta Henrike Knörr bera 1977ko hauteskundeetan Arabako zerrendakide.

Ez dagokit neri, are gutxiago gaur eta hemen, Henrike adiskidearen nondik norako zertzelada politikoak zehazten hastea, baina behar bada berak ere bere buruari leporatu ziezaiokeen Massimo Carloto ultraezkertiar italiarrak egindako aitorpena:  “La meva generació ha tingut una relació romàntic-rebel amb el crim” (Avui, 2006.02.12).

Baloredun gizakumea. Familia, seme-alaben heziketa, adiskidetasuna, leialtasuna, lagundu beharra, entzuten jakitea, lasaitasuna eta denborarik galdu nahi eza uztartzeko gauza zen luzerako korrikalari bakezalea.

Jakintsua, eruditoa eta 1977tik euskaltzain osoa zenik ezin ahaztu. Ezta, eginahalak egin arren, euskaldunberri izateari ezin izan zionik sekula utzi ere.

Arabako Foru Diputazioak eratutako "Becerro de Bengoa" saiakera-lehiaketa irabazi nuen 1996an, Intelektualak, telebista eta multimedia idazlana tarteko eta, besteak beste, Henrike bera epai-mahaiko. Zenbait astebete geroago Durangoko Liburu Azokan elkar ikusi genuen eta, zoriontzeaz gainera, esan zidan: "Sariok primeran etorri ohi dira Macintosh on bat erosteko".

Odon Apraiz arabar patriarka zenaren ikasle, lagun zintzo eta jagole maitakor,  Henrikek betidanik erakutsi izan zuen kultura, herri-memoria eta zaharrekiko begirunea. Tamalez ez du berak bere zahartzarorik bizitzeko betarik izango baina guk, berriz, gomuta izango ditugu beti bere lasaitasuna eta inori adi-adi entzuteko patxada.

Bakean bego.

  Henrike Knörr

Gaur iluntzean, Gasteizen, mila inguru lagun bildu gara hileta-elizkizunetan. Ez gero nolanahiko elizkizuna. Hogei apaiz... koru bi... behingoz taxuz eta zentzuzko homilia... hainbat hizlari euskaraz, gaztelaniaz zein katalanez... semearen eskerrona... aurreskularia... Agur Jaunak, "Agur Jesusen Ama", Michel Labéguerie-ren "Aurtxo aurtxoa"... Araba, zazpigarren alaba!

Politikak denbora eta bitartekotza demokratikoak eskatzen ditu. Eta politikari beharrezko denbora eta bitartekotza demokratiko horiek ukatzen dizkionak populismo merketan baino ez dihardu. Alegia, politikarik gabeko politikan eta herririk gabeko herrigintzan.

Populismoa urbitsetan dabil, eroso asko, gaur egungo gizarte mediatikoan.  Populismoa da behin eta berriz herriaren eskubideak azpimarratzea eta inoiz ez, aldiz,  herriaren betekizunak gogoratzea. Populismoa da gizartearen konplexutasuna ezkutatzea eta esne-berben gurpil zoroan sekula izango ez diren soluzioak eskaintzea.

Gure paradoxa zeharo nabarmena da: Erakundezaleei leporatzen zaizkie distantzia, utzikeria eta geldokeria eta, hala ere, erakundeen eskutik etorri da azken hogeita hamar urteotan etorri den guztia. Populistak dira, berriz, danerako presa omen dutenak, guztia orain, hemen, osoa eta berehala egin behar dela diotenak eta, hain zuzen ere, urteak joan eta urteak etorri, azken hogeita hamar urteotan ezer –ezer gero-- lortu ez dutenak. 

Ia goizeko zortziak dira. Egunak aspaldi argitu du. Esnatzeko ordua da. Ulertu nahi duenak ulertu dezala.

Goiz kronika. Euskadi Irratia, 2008-04-29          

Landaburu Gasteizen jaio zen 1907an eta Parisen hil, atzerriratua, 1963an. Bere  familia osoa ezagutu nuen nik umetan. Ez nuen askorik ulertzen  zer egiten zuen aitarik gabeko seme-alaba umezurtz mordo harek Zarautzen, baina banenkien sekula aipatzen ez zen arrazoiren bategatik aitak ez zuela beraiekin etortzerik.

Askoz ere geroago jakin nuen, berriz, Eusko Jaurlaritzaren lehendakari-orde izan zela, diputatu jeltzalea Madrilen, Eusko Ikaskuntzaren bazkide eta autonomi-estatutuaren eragile, Arabako politikoen artean euskara-sustatzailerik nabarmenena eta garai hartako europazalerik amorratuena.

La causa del Pueblo Vasco saiakeraren egile, Jabier Landaburuk osatu zuen --Jose Antonio Agirre, Manuel Irujo,  Jesus Maria Leizaola eta beste zenbaitekin batera-- euskal abertzaletasunak eman duen belaunaldirik sendoenetakoa. Jende jakituna, prestatua eta posibilista, nazioarteko bokazioaren jabe eta etorkizuna sumatzeko gauza. Sekula ez dugu jakingo zer gertatu ote zitekeen gerrarik eta osteko diktadurarik izan ez balitz baina, aldi berean –gerra guztien gainetik eta eragozpen guztien azpitik--, itzelezko belaunaldi harek frogatu zuen oinarrizko baloreen defentsa eta duintasuna.

Inondik ere ahazterik ez dugunez, belaunaldi harek landu zituen, estreinako, orain pil-pilean ditugun kontzeptu politikoak, alegia: nazio zibikoa, muga gabeko Europa, aniztasuna, nazioarteko elkartasuna, giza-eskubideak, pertsonaren balorea, indarkeriarik eta mehatxurik eza, burujabetza partekatua eta abar.

Jaioko dira berriak...

Deia, 2008.04.28

  Javier de Landaburu

Zer esan honelakoetan...? Ez da gero erraza gauza berririk esatea baina, betiko betikoen isiltasunaren aurrean, behar bada aukera-maukeran datorkigu  Anjel Lertxundi idazleak orain sei urte Hasier Etxeberria elgoibartarrari esandakoa:

“Indarkeriak euskaldunoi ekarri digun ondarerik gaiztoena balio moralen desintegrazioa da. Zuzena ez denari ez dela zuzena esateko kemena lapurtu digu indarkeriak. Euskal gizarteak ez du, ordea, gaitza morala denik onartu, beldurra ematen baitio ispiluari begiratu eta aitortzea: gaixo nago. Ez dugu morala politikaren kriseilu jartzen ikasi. Horregatik, gure gaurko gatazka morala da, ez politikoa”.

Zaharra berri, Anduk esandakoa. Zaharra berri ETAren indarkeria eta, baita ere, zaharra berri zuzena ez denari zuzena ez dela esateko kemenik, irizpiderik eta moralik gabe geratu diren euskaldunen balorerik eza.

Goiz kronika. Euskadi Irratia, 2008.04.22

 Bost idazle, 195. orrialdean. Alberdania, 2002

Rudolf Trebitsch austriarra 1913an etorri zen Euskal Herrira gramofonoa galtzarbean zekarrela eta zenbait euskalkiren grabazioak egin zituen, guztira 130 minutu, 64 diskotan. Aurretik beste horrenbeste egina zen Irlandan, Galesen, Bretainian, Eskozian eta Laponian. Asier Sarasua eibartarrak, berriz,  2004 urtean ekin zion Ahotsak egitasmoari eta azken lau urteotan adineko 986 hizlariren grabazioak eragin ditu 62 herritan, 1176 audioz eta 1021 bideoz.

Trebitschek arriskutan sumatzen zituen Europako zenbait hizkuntza zahar grabatu zituen betiko galdu aurretik, eta Sarasuaren eraginpeko taldeak, ostera, behar bada nekez iraungo duten herri-hizkerak gorde eta katalogatu nahi izan ditu, beranduegi baino lehen.

Trebitschek, Julio Urkijo, Telesforo Aranzadi, Gregorio Mujika, Resurreccion Maria Azkue eta George Lacombe erudito ospetsuen laguntza izan zuen, eta Sarasuak, aldiz, Serafin Basauri, Juan Martin Elexpuru, Aintzane Agirrebeña, Iban Arantzabal, Jaione Isazelaia, Leire Okaranza, Itziar Alberdi eta Egoitz Unamuno behargin amorratuena. Batak berekaxa, besteak berriz, talde-lanean.

Seguru gero teknologiak dezente aldatu direla azken ehun urteotan eta bistakoa da orduan goitik behera egiten zirenak orain behetik gora egiten direla. Baina, zer gerta ere, balio duena egitea da. Garaian garaiko erara.

Ea, beste ehun urte baino lehen, Euskal Museoa Trebitschen eta Ahotsak egitasmoaren altxorrak elkarrekin biltzeko gauza den. Eta, aukeran, hobe hemen Vienan baino.

Deia, 2008.04.20

      Rudolf Trebitsch          Asier Sarasua